काठमाडौंको तिर्खा र भृकुटीमण्डपको ‘ढुंगेधारा’

उहिल्यै एउटा विशाल दह सुकेर बस्नयोग्य बनेको काठमाडौं उपत्यका विगत केही दशकयता एउटा महँगो सपना, विपना बन्ने दिन कुरेर बस्यो। दह सुकेको उपत्यकामा पानीको प्यास। पानीको आस। पानी नआउला कि भन्ने उस्तै त्रास। यो त्रासबाट काठमाडौं उपत्यकाले भर्खर त्राण पाएको छ। अनेक उकाली, ओराली बोकेको मेलम्ची आयोजनाले अन्ततः पानी खुवाएको छ। 

पछिल्ला केही दशकमा काठमाडौंका प्राचीन र ऐतिहासिक महत्त्वका धेरै ढुंगाधारा सुकेपनि मेलम्चीको पानी वितरणको समुद्घाटन गर्न सरकारले भृकुटीमण्डपभित्र स–साना तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनायो। त्यही ढुंगेधारो खोलेर राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले मेलम्चीको पानी औपचारिक वितरणको समुद्घाटन गर्नुभयो। तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनाइएको ठाउँमा पानी थाप्न तामाको खड्कुलो राखिएको थियो। ती ढुंगेधारा हेर्दा लोभलाग्दा थिए। सरकारले ढुंगेधाराबाट तामाको खड्कुलोमा पानी खसाएर उत्सव मनाएको हो कि आफ्नो स्रोत जोगाउन नजान्ने उपत्यकावासीलाई ब्यङ्ग गरेको हो, मेसो पाइएन। 

जे होस्, लामो समय प्रतिक्षा गरेर काठमाडौंले पानी पायो। पानी पाउनु काठमाडौंका लागि आफैमा निकै ठूलो कुरा हो। यत्रो उपलब्धीको ‘सेलेब्रेट’ गर्नु स्वाभाभिक पनि हो। यति ठूलो जनसंख्यालाई पानी खुवाउने यत्रो आयोजना राष्ट्रिय लज्जाको आयोजना बन्नु चाहिँ ठूलै बिडम्बना हो। पानी नै पानी भएको उपत्यकामा पानीका स्रोतहरु एकपछि अर्को गर्दै सखाप हुनु झन् ठूलो बिडम्बना हो। 

म बालखै छँदा नेपाली कांग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको काठमाडौंबासीलाई पानी खुवाउने भाषण रेडियो मार्फत् सुनेको थिएँ। चुनाव जिते काठमाडौंको सडक मेलम्चीको पानीले पखालिदिने भाषण उहाँले गर्नुभएको थियो। त्यतिबेला काठमाडौंमा पानीको हाहाकार रहेछ भन्ने अनुमान मैले लगाएँ। तर, उहाँले चुनाव जित्नुभएन। पानीको हाहाकार नभएर नबिकेको हो कि किन हो, उहाँको नारा बिकेन। अथवा उहाँले पानी ल्याउनुहुन्छ भन्ने विश्वास मतदातालाई भएन कि? राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले पानी वितरणको समुद्घाटन गर्दा सम्मानपूर्वक कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई सम्झनुभयो। 

तस्वीर साभार— नेपाल लाईभ डटकम

बालखैमा मेलम्चीको कथा सुनेको म २०५९ सालमा काठमाडौं आइपुगें। काठमाडौं आएपछिको मेरो पहिलो बसाइ धोबीचौरमा थियो। त्यहाँ ढुंगेधाराहरु थिए। घरभित्रको सरकारी धारामा हप्तामा एक दिन पानी आउँथ्यो। त्यो पानी थोरै आउँथ्यो। नजिकै ढुंगेधारा भएकोले सरकारी धारामा पानी कम आएपनि चिन्ता थिएन। ढुंगेधारामा लाइन बसेर दिनको एक बाल्टिन पानी थापिन्थ्यो। त्यतिले पुगिहाल्थ्यो। 

काठमाडौं आएपछि पहिलोपटक देखेको धोबीचौरको त्यो ढुंगेधाराको वास्तुकला देखेर मन लोभिन्थ्यो। लोभलाग्दो धारा, मिठो पानी। पानीको यो प्रणाली हेर्दाहेर्दै बिलाउँदै गयो। जति ढुंगेधारा हराउँदै गयो, मेलम्चीको मोह बढ्दै गयो। काठमाडौंका ढुंगेधारा र इनार सुक्दै जाने क्रम जति तीव्र गतिमा बढ्दै गयो, मेलम्ची बन्ने क्रम उति सुस्त हुँदै थियो। यो हाहाकारले जन्मायो ट्याकरको पानीको डरलाग्दो ब्यापार। अनि उस्तै फस्टायो पानीको जारको ब्यापार। ट्याकरको पानी किन्न १० दिनसम्म पर्खनु परेको नमिठो अनुभव छ मसँग। बत्ती दिनमा १८ घण्टासम्म नआउने। पानी मगाएको १० दिनसम्म नआउने। जारको पानी किनिसाध्य नहुने। नकिनी उपाय नचल्ने । कताकती बचेका ढुंगेधारामा पानी थाप्नेको लाइन कति हो कति लामो। काठमाडौंको यो कहर सम्झिसाध्य छैन। 

मेलम्ची आयोजना सरु हुँदा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर तीनवटै जिल्लाको जम्मा जनसंख्या ११ लाख ५ हजार ३७९ (२०४८ सालको तथ्यांक) थियो भने यतिबेला (२०६८ सालको तथ्यांक) यी तीन जिल्लाको जनसंख्या २५ लाख १७ हजार २३ रहेको छ। १० वर्ष पुरानो तथ्यांक भएकाले तथा शहरीकरणको गति असाध्यै तीव्र भएको यतिबेला तीन शहरको जनसंख्या ४०—५० लाखभन्दा कम त पक्कै छैन। त्यही भएर २०५१ सालको सडक पखाल्ने योजना यतिबेला चक्रपथभित्रको घाँटी भिजाउने परियोजना मात्र बनेको छ। अब काठमाडौंमा सेरोफेरोका भएभरका सबै खोला ल्याएपनि यहाँको प्यास सजिलै मेटिनेवाला छैन। 

काठमाडौंका हरेकजसो घरमा इनार छन्। हरेक घरको इनारभित्र नियमित मोटर चल्छ। धन्न धानेको छ दह भएको उपत्यकाले। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि र वरिपरि जतासुकै ढलान गर्दापनि काठमाडौंको जमिन रिसाएको छैन, रसाएकै छ। कस्तो गुणी उपत्यका! कति पानी खुवाउन सकेको! काठमाडौंको पानी आत्तिएको छ। आजकाल इनार अलि गहिरै खन्नुपर्छ। तर पनि २—३ महिनाबाहेक अरु महिना पानी दिएकै छ। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि पानी आइरहेको छ। यो अचम्म हैन?  इनारमा बाल्टिन लगाएर वा ट्युववेललाई हातैले थिचेर पानी तान्ने हो भने त काठमाडौंको जमिन कहिल्यै आत्तिने थिएन। पानी नभएको शहरमा घरलाई छतदेखि गेटसम्म सर्लक्कै नुहाइदिने चलन छ। त्यो पखालपुखुल पानी जमिनभित्र जाने चलन भए त्यो जमिन कस्तो खुशी हुन्थ्यो होला। पानीको जति हाहाकार भएपनि कम्पाउण्डभित्र ढलान नगर्ने र आकाशे पानी संकलन गर्ने थिती काठमाडौंमा बस्न सकेन। भूमिगत दहमाथि बसेकोले जति दुःख भएपनि जमिनले पानी खान दिन्छ र ढिलोचाँडो मेलम्ची आइहाल्छ भन्ने आत्मविश्वास बोकेरै काठमाडौंले फुर्मास गरिरह्यो। फुर्मास जारी छ। ढुंगेधारा र नदीहरुमाथिको अत्याचार जारी छ। यही मेसोमा टुप्लुक्क मेलम्ची आइपुगेको छ। हाम्रो घाँटी भिजाउनलाई। भृकुटीमण्डपभित्रको ‘समुद्घाटन ढुंगेधारा’मा पानी निरन्तर आउने र थापेर खान पाइने खबर छ। यो खबर आँत सुकेका ढुंगेधाराहरुले पनि सुने होलान्। पुरिएका ढुंगाधाराहरुले पनि सुने होलान्। ढुंगेधारा मात्र किन, सुन्धाराहरुले पनि सुने होलान्।

काठमाडौंको तिर्खा मेलम्ची पिएर मात्र मेटिनेवाला छैन। लार्के र याङ्ग्री खोला पनि ढिलोचाँडो सुरुङ हुँदै काठमाडौंमा आउलान्। यसो भएपछि काठमाडौं फुरुङ्ग नहुने कुरै भएन। घरघरमा पानी आउनुपर्छ। शहर, गाउँ सबैतिर पानी पाउनुपर्छ। जता स्रोत छ, त्यतैबाट आउनुपर्छ। स्रोततिर मर्का नपर्नेगरि पानी आउनुपर्छ। बाँडेर खान पाउनुपर्छ। यसमा दुईमत छैन। 

तर वर्षौं लगाएर, करोडौं डलर खर्च गरेर, अन्यत्र पानी जम्मै सुकाएर सुरुङभित्र हालेर ल्याउन त्यति सजिलो छैन भन्नेचाहिँ सरकारले बुझेकै होला। त्यसकारण भूमिगत दहमाथिको उपत्यकाको आँत धेरथोर भएपनि यतै रसाउन सकोस् भन्नेतर्फ ध्यान जानैपर्छ। भएका स्रोतहरु जोगाउनेतर्फ पनि ध्यान जानुपर्छ। यताको स्रोत जोगाउने, पानी सदुपयोग गर्ने र जमिन रसाउन दिनु भनेको मेलम्चीको विरोध गर्नु हैन। 

सुरुङमा नदी हालेर पानी पाउन सजिलो छैन भन्ने पाठ मेलम्चीले पढाएकाले अब लार्के र याङ्ग्री पिउने रहर गर्नुभन्दा पहिला हाम्रा नदी, पोखरी र ढुंगेधाराहरुको प्राण भर्नतिर लागौं। भएका स्रोतहरुको प्राण भरेपछि पनि पानी पुगेन भने अलिकति पानी लार्के र याङ्ग्रीहरुले कसो नदेलान्? आफ्नो स्रोत मासेर सेरोफेरोका स्रोत तन्तनी पिउने रहरबाट दहमाथिको शहर मुक्त हुन सकोस्। आफ्नो स्रोत जोगाउनेको जय होस्। 

(नेपाल लाईभ डटकममा २०७८ साल चैत २२ गते आइतबार प्रकाशित )

धूमिल शहरको धूमिल चित्र

शिवरात्रिको केही दिनअघि तुंख्य (टुँडिखेल) को दक्षिणी भागमा एउटा अचम्मको दृश्य देखियो । त्यो भागमा केही समयअघिदेखि माटो थुपारिएको छ । माटोको त्यस ढिस्कोमाथि आराध्यदेव शिवको बडेमाको चित्र उभ्याइएको थियो । टुँडिखेलको चौडाइ लगभग वारपार फैलिएको त्यो अग्लो ढिस्को शिवको एउटा चित्रले के छोपिन्थ्यो ? ढिस्को ढाक्न सेतो र हरियो कपडा पनि टम्म मिलाएर फिँजाइएको थियो । हावाले उडाउन नसक्ने गरी फलामका किला ठोकेर कपडा हालिएको थियो । यसो गर्दा टुँडिखेल भित्रपट्टिबाट माटो छोपिए पनि सहिदगेटतिरबाट हेर्दा त खुल्लै थियो । यसरी शिवको चित्र र फोटो राखेर माटो छोप्ने रहर किन गरिएको होला ? अलमल्ल परें । शिवरात्रिको दिन पो कुरो बुझियो । त्यस दिन नेपाली सेनाले सैनिक दिवस मनाउने गर्छ । दिवस मनाउँदा टुँडिखेल सेरोफेरो चिरिच्याट्ट बन्छ । त्यही मेसोमा माटोको ढिस्कोलाई पनि शिवको नाममा चिरिच्याट्ट पारिएको होला । फोहोरको थुप्रोमाथि गलैँचा हालेर एकछिनलाई चिरिच्याट्ट पार्ने शैली हाम्रो सरसफाइ र खुला स्थानको सौन्दर्य–मानक बनेको छ । अँध्यारो कुनामा फोहोर थुपारेर उज्यालो कुनोलाई चिरिच्याट्ट पार्ने हाम्रो चिन्तन, सोच र शैलीको प्रतिबिम्ब हो– माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र र कपडाको छोपछाप । यो शैली उहिल्यैदेखि अहिलेसम्म अविरल जारी छ ।

टुडिखेलको दक्षिणी भागमा थुपारिएको माटो र शिवको चित्र ।

काठमाडौं धेरै फोहोर भएकाले होला, यहाँ बेलाबेला सरसफाइ अभियान चलिरहन्छ । कहिलेकाहीँ त बहालवाला प्रधानमन्त्री नै झाडु बोकेर सडकमा उत्रिन्छन् । नदी–नाला सफा गर्ने अभियान पनि चलिरहन्छ । यसो गर्नेहरूको नियतमा खोट छैन । त्यस लाममा केही गरौं भन्ने हुटहुटी बोकेका, असल मनका मान्छेहरू नै हुन्छन् । तर, त्यस्ता अभियानको आयु असाध्यै छोटो हुन्छ । कुहिनाले हानेर पहरो फोर्ने रहरजस्तै बनिदिन्छ यो अभियान । यस्तो किन हुन्छ ? शहरभित्र वर्षौंदेखि थुप्रिएको धमिलोले सहरवासीको मन बेस्सरी अमिलो बनाएको छ । सङ्लो बनाउनुभन्दा धमिलो बनाउन सजिलो छ सबैलाई । सङ्लो बनाउने रहर कुहिनोजत्रो र धमिलो बनाउने रहर पहरोजत्रो भएपछि अभियन्ताहरूले के गर्नु ? कुनै मोडमा लगेर अभियान बिसाउनुको विकल्प रहँदैन । तर, अभियानले सफा गर्नुपर्छ, हामी बस्ने ठाउँ फोहोर छ, हामी फोहोर गरिरहेका छौं भन्ने विचारचाहिँ मनमनमा रोपिदिन्छ, । देश चलाउनेको मनमा पनि चस्कोचाहिँ हालिदिन्छ, निदाए पनि फोहोरकै थुप्रोमाथि निदाएका छौ है भनेर ।

खुला ठाउँमा फोहोर गरिहाल्ने, फल फले टिपिहाल्ने, फूल फुले भाँचिहाल्ने हाम्रो मनोग्रन्थी बुझेरै होला, खुला ठाउँलाई तारबार गरिहाल्ने, रेलिङ हालिहाल्ने र साँचो लगाइहाल्ने चलन झ्याङ्गिन थालेको छ । टुँडिखेलमा थुपारिएको माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र उभ्याइएको देखेपछि भित्रै पसेर फोटो खिच्ने रहर गरेको थिएँ । गेटमा त बडेमानको ताला पो लगाइएको रहेछ । हामी ताला लगाउन असाध्यै सिपालु छौं । मन्दिरभित्रका भगवान्लाई त ताला लगाएर जोगाउनुपर्ने बाध्यता छ । यति भएपछि खुला ठाउँमा ताला लगाइयो भनेर पनि के गुनासो गर्नु ? सहरको मध्यभागको ठूलो खुला ठाउँ हरेक वर्ष ससाना टुक्रामा विभक्त हुँदै गइरहेको छ । अतिक्रमित भइरहेको छ । तारबार र तालाबन्दीले अतिक्रमण चाहिँ रोक्न सकेको छैन । यसो सुस्ताउन जाने सर्वसाधारणलाई मात्र रोकेको छ ।

‘हरियो फोक्सो’लाई टुक्राटुक्रामा विभक्त गरिरहेको शहरमा अब एउटा रमिता हुनमात्रै बाँकी छ । शहरभित्र बग्ने सबै नदीलाई स्ल्याब हालेर सर्लक्कै छोप्ने । बागबजारमा टुकुचा हराएजस्तै एक दिन यहाँका सबै नदी हराउने हुन् कि भन्ने पीर छ । दुर्गन्धले मात्रै नदी कहाँ छ भन्ने अनुमान गर्नुपर्ने दिन आउन सक्छ । शहरका नदी किनारमा लिंक रोड बनेका छन् । धुलाम्य र हिलाम्य भए पनि ती लिंक रोडले काठमाडौंको जाम घटाउन मद्दत पुर्‍याएका छन् । लिंक रोडमा पैदलयात्रा गर्दा नदीको दुर्दशा नजिकबाटै देखिन्छ । हाम्रो प्रदूषित विचार नदी सँगसँगै बग्न खोजेको र त्यतै जमिरहेको महसुस हुन्छ । बर्खायाममा यी नदीहरूमा निकै ठूलो भेलबाढी आउँछ । नालाझैं साँघुरा बनेका यी नदीहरू बर्खायाममा पोखिन्छन् पनि । बग्ने बाटो साँघुरिएकाले र पानी बग्ने ठाउँमा फोहोर धेरै थुप्रिएकाले नाला छोडेर नदीहरू घरघरै पस्छन् । सेरोफेरोका घरका भुइँतलालाई जलमग्न बनाउँछन् । त्यतिबेला नदीले विद्रोह गरिरहेकै महसुस हुन्छ । आफ्नो बग्ने बाटो साँघुरो पारेको र फोहोर खसालेको रिस फेर्न घरघरै पसेझैं देखिन्छन् नदीहरू ।

११ बर्षअघि जलमग्न बनेको मैतिदेवी ।

बर्खायाममा बाढी उर्लिंदा म बेलाबेला धोबीखोला, विष्णुमती, मनोहरा र वाग्मती किनारतिर पुग्छु । जति बाढी आए पनि धमिलो धोबीखोला मरिगए संग्लिँदैन । ८—१० दिन बेस्सरी बगेपछि त खोला सफा हुनु नि ! तर, किन हुन्थ्यो ? धोबीखोला मात्रै किन, कुनै पनि खोला र नदी संग्लिँदैनन् । कति थुप्रिएको हो फोहोर ? संसारै बगाउलाझैं पानी उर्लिंदा पनि, मान्छेले छुट्याइदिएको सानो नालाको घेरो तोडेर घरघरै पस्दा पनि निख्रिँदैन खोलाको मैलो । समुद्रै बोलाएर पखाले पनि अब संग्लिँदैनन् कि क्या हो काठमाडौंका नदीहरू ? बाढी उर्लंदा लेदो अलि बेस्सरी बग्छ, बाढी सकिएपछि कतै जाने हतार नभएझैं लेदो अलक्क डुलिरहन्छ । धमिलो सहरको अमिलो दृश्य हेर्न काठमाडौंको नदीछेउ पुगे हुन्छ । कति बीभत्स देखिन्छ त्यो दृश्य । सहरी जीवनले प्रकृतिमाथि गरेको अत्याचारको पराकाष्ठाको प्रतिबिम्ब नदीमा झल्किन्छ ।

धमिलो बाग्मती ।

काठमाडौंको कुनाकानीका बस्तीमा पनि ससाना खोला–खोल्सीलाई ढ्वाङभित्र हालेर ढलमा पठाउने र ढ्वाङमाथि माटो पुरेर, पेलेर सडक बनाउने चलन फस्टाउन थालेको छ । यसमा धेरैको ध्यान गएको छैन । सकेजति मिच्ने र सकेजति जित्ने यो लहरले शहरी जीवनलाई थप कष्टकर बनाएको छ । शहर लाई असाध्यै उजाड बनाएको छ । घरैघर र बाटोबाटै बाहेक सहर सुन्दर र जीवन्त बन्न धेरै थोक चाहिन्छ । प्रकृतिले दिएको हरेक पक्षको अति दोहन गरेर जमिनलाई ‘प्लट’ र ‘रोड’ अनि नदीलाई ‘ढल’ मा रूपान्तर गर्ने अत्यासलाग्दो क्रम शहरीकरणका नाममा डरलाग्दोसँग बढिरहेको छ ।

शहर, बस्तीछेउ नदी, ताल, पोखरी हुनु भाग्यको कुरा हो । यसले वातावरण मात्र होइन मन नै शीतल बनाउँछ । मनलाई सिर्जनात्मक बनाउँछ । थाकेको मनले मलम पाउँछ । तालको शहर पोखरा, पोखरीको शहर जनकपुर र नदीको शहर काठमाडौंलाई सम्झौं त । यी शहरले नदी, ताल र पोखरीको समुचित सदुपयोग गर्न सकेका छैनन्, बरु पैसा कमाउने साधन मात्रै बनाएका छन् । पैसा कमाउने शैली पनि हतारहतार कमाउने होडबाजीमै सीमित छ । पोखराको ताल–सभ्यता र जनकपुरको पोखरी–सभ्यता घिस्रिएर बाँचिरहेको छ । काठमाडौंको नदी– सभ्यताचाहिँ एकादेशको कथा भइसक्यो  ।

फेवाताल खुम्चँदो छ । धमिलिदैं छ ।

काठमाडौंका नदीमा सङ्लो पानी कहिल्यै पूरा नहुने महँगो सपना भइसकेको छ । सार्वजनिक सम्पति मिच्दै जाने र प्रकृतिलाई जित्दै जाने क्रम बढ्दै जाने हो भने एक दिन फेवाताल, वेगनास तालहरूले पनि वाग्मती र विष्णुमतीकै दशा भोग्न बाध्य हुनेछन् । नियम—कानुनसँग नडराए पनि भगवानसँग डराउने उहिलेको समाज थियो । काठमाडौंको नदी–सभ्यता त भगवान्को नाममा पनि जोगिएन । पोखरा र अन्यत्रका तालहरू बेलैमा जोगाउन रहर नगर्ने हो भने उनीहरू रोगाउने रहर गर्नेछन् । हेर्दाहेर्दै दलदले जमिन वा बलौटे बगरमा परिणत हुन सक्छन् । काठमाडौंको नदी–सभ्यता यसरी सर्लक्कै सकिएला भनेर अघिल्लो पुस्ताले कल्पना गरेको थियो ? यस्ता सम्पत्ति सजिलै बन्दैनन् । मास्सिनचाहिँ समय लाग्दैन, रातारात मास्सिन्छन् । सबैथोक मास्नु नै विकासको मूलमार्ग भएपछि मास्सिन कसरी समय लागोस् ? आफ्नो सेरोफेरोको नदी धमिलो पारेर, कुवा, ढुंगाधारा र पानीका भएभरका सबै स्रोत मासेर वर्षौं लगाएर सुरुङ बनाएर पानी भित्र्याउने रहर पूरा गर्न सजिलो छैन । मेलम्चीले हामीलाई धेरै महँगो पाठ पढाइसकेको छ । आफ्नो पानी मासेर काकाकुल जिन्दगी बिताउनुभन्दा भएको पानीको जतन गर्नु धेरै बुद्धिमानी हो । बाटो नबनाउने, भवन नबनाउने, खानेपानी आयोजना नबनाउने कुरै आउँदैन । तर, नयाँ बनाउने नाममा स्रोतसाधन सोत्तर बनाउने सोच असाध्यै घातक छ ।

काठमाडौंको धमिलो आकाश ।

शहरमा सार्वजनिक सम्पत्ति खुम्चिने क्रम बढ्दो छ । खुला ठाउँको सौन्दर्यकरणको शैली असाध्यै डरलाग्दो छ । प्राकृतिक रूपमा कमल फुल्ने पोखरीमा सिमेन्टको कमल बनाएर ‘सौन्दर्यकरण’ गरिँदै छ । हुँदाखाँदाको बसपार्कलाई भ्यु टावरमा रूपान्तरण गरिँदै छ । भ्यु टावरको बेसमेन्टलाई बसपार्क बनाउने सपना बाँडिए पनि पछि त्यसले कस्तो रूप लिने हो हेर्न बाँकी छ । टुँडिखेल किस्ता—किस्तामा टुक्रा हुँदै छ । मिचिने क्रम रोकिएको छैन । नयाँ बस्तीका ससाना सार्वजनिक र सामुदायिक टुक्राहरूमा पनि पार्कको सट्टा फलामको ट्रस हालेर ‘सामुदायिक भवन’ बनाइहाल्ने होड देखिएको छ । यो क्रम त प्रत्येक टोलटोलमा देख्न सकिन्छ । दानचन्दादेखि सांसद विकास कोष र नगरपालिकाको बजेटसमेत त्यसमा मिसिएको छ । खाली जग्गा भेट्यो कि भवन बनाइहाल्ने क्रम छिट्टै रोकिनेवाला छैन । विकासको बुझाइ यस्तै छ । त्यसकारण विकासको यो लहर यसरी नै चलिरहने खतरा छ ।

सार्वजनिक जग्गामा भवन मोह जति गाढा छ, शौचालय निर्माणप्रतिको उदासीनता उति नै कडा छ । देशको जुनै शहर-बस्ती पसे पनि पुग्दो शौचालय र सफा शौचालय विरलै भेटिन्छ । पानीको धारो, शौचालय, पाटीपौवा, विश्रामस्थल, पुस्तकालय बनाएर भोट आउने होइन, जनप्रतिनिधिलाई यस्ता खुद्रा काममा चासो नहुनुको मुख्य कारण यही हो । सामुदायिक भवन बनाउन पैसा हालिदिए, गेट र टावर बनाउन पैसा हालिदिए भोट आउँछ, धेरैको मन जितिन्छ । जनप्रतिनिधिको कामै जनताको मन जित्नु हो । उनीहरू मन जित्न मरिहत्ते गरिरहेछन् । यसरी मन जितिदिँदा देशचाहिँ कुरूप बन्दै गएको छ ।

घरघरबाट निस्किएका ढलका पाइप नदीमा मिसाउनु, श्वास फेर्ने ‘हरियो फोक्सो’ लाई टुक्रा—टुक्रामा विभक्त गरेर अनेक संरचना बनाई शहरलाई पसिनसक्नु–बसिनसक्नु बनाउनु, बाटो फैलाउने नाममा स्थानीयवासीलाई लघार्नु, खोल्सालाई ढ्वाङमा हालेर ढ्वाङमाथि बाटो बनाउनु, शौचालय मरेकाटे नथप्नु, पैदल यात्रा र साइकल यात्रालाई प्रोत्साहन नगर्नु नै अहिलेको शहरी विकासको साझा चरित्र बनेको छ । शहरलाई युग सुहाउँदो बनाउनुपर्छ, यसमा दुईमत छैन । धुम्मिएको आकाश शहरको पहिचान हुनुहुँदैन । इतिहास मासेको शहरभन्दा इतिहास हाँसेको शहर बढी जीवन्त हुन्छ । शहरको धूमिल चित्र अब फेरिनुपर्छ । धरतीको सेरोफेरो हरियो भयो भने आकाश सफा हुन्छ । सफा आकाश र सफा धरतीको सेरोफेरोमा बाँच्न पाए मन मैलो हुँदैन । घर सफा, आँगन सफा, लुगा सफा तर सिंगो सहर फोहोर हुनुको विरोधाभास सुखद छैन । शहरको धमिलो चित्र अब फेरिनैपर्छ ।

(२०७७ साल चैत २८ गते शनिवार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित लेख)

ग्रिलको सहर, दिलको सहर !

जब कुनै सहरको कुनै टुक्रा घडेरीमा घर निर्माणको सुरसार चल्छ, सेरोफेरोमा अनौठा दृश्य देखिन्छन् । भूमिपूजन सुरु गरेसंँगै बजारको घेराबन्दी सुरु हुन्छ । घडेरी वरिपरि मोटरसाइकलको ओइरो लाग्छ । अफरै अफरको घेरो लाग्छ । इँटाको अफर । गिटी र बालुवाको अफर । डन्डीको अफर । यी अफरहरू ती निर्माण सामाग्रीजस्तै रूखा, खस्रा र अलि डरलाग्दा हुन्छन् । आफ्नो डिपोबाट किनिदिनुपर्ने धम्की र दबाबको भाषा पनि अफरमा मिसिएको हुन्छ । काठ, रंगरोगन, सिमेन्ट, आल्मुनियमका झ्यालका अफर । नामै नसुनिएका अनेक रासायनिक पदार्थको अफर । मार्बल, ग्रेनाइट, वाल पुटिङ, कार्नेस, बत्ती, फल्स सिलिङ, बाथरुमका सामान, भान्साकोठाका सामान, ग्रिल, रेलिङ, बरन्डाका हुक्का, पानी ट्यांकी, पानी तान्ने मोटर, पाइप, सोलार, कार्पेट, पार्केट, फर्निचर, अनेक किसिमका टायलको अफर । के–के हो के–के । गनिसाध्य न भनिसाध्य । चिल्ला ब्रोसर र अनेकथरी भिजिटिङ कार्डको चाङ लाग्छ । मानौं तपाईंसँग पैसाको पहाड छ र त्यो पहाड खोतलेर आफ्नो खल्ती भर्न सबै जना लाइनमा उभिएका छन् । एउटा पुन्टे घरले यति धेरै सामान खाइसक्ला ? निर्माणको सुरसार नहुँदै तपाईंलाई प्रश्नको भारीले थिच्न थाल्छ । आफूसँग भएको पैसा थोरै लाग्न थाल्छ । पार लगाउन सकिन्न कि ? टाउको समाउने अवस्था आइलाग्छ ।

पैसा खनेर, पुरेर, छापेर, ओछ्याएर, उभ्याएर तपाईं ठिक्कको एउटा ढलान घर बनाउनुहुन्छ । दु:ख गरेर बनाएको त्यो घर तपाईंलाई मनपर्छ । रंग राम्ररी नसुकेको कोठामा पसेर जब सरर झ्याल खोलेर मुन्टो निकाल्ने र बाहिर हेर्ने रहर गर्नुहुन्छ, ग्रिलको सम्झनाले संसार खुम्च्याइदिन्छ । अनि खिस्रिक्क पर्नुहुन्छ । डाङडाङ र डुङडुङ पार्दै, झ्यारझ्यार र झुरझुर पार्दै जब कम्पाउन्ड पर्खालमा भाला र घरका भएभरका झ्यालमा ग्रिल ठोकिन्छ, घर घरजस्तो नभएर जेलजस्तो बनिसक्छ । न मुन्टो निकाल्न मिल्छ न सरर… झ्याल खोल्न मिल्छ । ग्रिलका चेपबाट दृश्य फिजारिनै पाउँदैन । मन रमाउनै सक्दैन । कम्पाउन्ड पर्खालको भालामा गएर मन खुम्चिन्छ । भर्‍याङको हालत उस्तै हुन्छ । तलैपिच्छे फलामका च्यानल गेट । अनि छतमा गएर सेरोफेरो हेर्नुहुन्छ । भालैभालाको सहर । ग्रिलै ग्रिलको सहर । सहरले कति फलाम खाएछ । फलामै फलामका भाला रोपिएको घर बाहिरको साँघुरो सडक उजाड र निर्जन लाग्छ । फलामे गेटको दायाँबायाँ पिलपिलाउन खोजेको बाटुलो बत्तीले जीवन होइन, भालालाई नै चहकिलो बनाएको महसुस हुन्छ । भालाको सहर झन् डरलाग्दो देखाइदिन्छ त्यो बाटुलो बत्तीले । सहरी जीवनको यो विवशता सम्झँदै मन कोक्याउँछ । घरैघर जोडिएका छन् । हरेक घरभरि मान्छे नै मान्छे छन् । अँध्यारो कतै छैन । घर, सडक सबैतिर झिलिमिली छ तर कहिल्यै सुरक्षित महसुस हुँदैन मन । घरलाई फलामको पिँजडा नबनाई सहरवासीलाई सुखै छैन । सहर यस्तै छ । तपाईंलाई यस्तै नबनी सुखै छैन । यस्तै बनेर बस्दा पनि मनमा शान्ति छैन ।

यस्तो किन हुन्छ ? कारण खोजौं । तपाईंको आत्मा अन्त कतै उडेको छ । खुर्र मोटरसाइकल चढेर चिन्नु र जान्नुको ठाउँमा घडेरी खोज्दै हिँड्नु र आफ्नो आर्थिक हैसियत सुहाउँदो एक टुक्रो घडेरी किनेर घर बनाएर सरिहाल्नु धेरैका साझा नियति हो । भित्ता जोडिएका सँधियारसँग त नक्सा पास गर्ने बेलामा, इनार खन्ने बेलामा, जग खन्ने बेलामा, ढलान गर्ने बेलामा, रंगरोगन गर्ने बेलामा साँधसिमाना छोइयो, बाटोमा इँटा थुपार्‍यो, सिमेन्टको थुप्रोले भित्तो छोइयो, ढलान गर्दा डिस्टर्ब भयो, हल्ला भयो, रङ लत्पतियो, घाम छेकियो, यसो भयो र उसो भयो भन्दै सम्बन्ध चिसिने क्रम बढ्दै जान्छ । घर बनिसक्ने बेलामा बोलचालै हराउनेसमेत डर हुन्छ ।

नेपालमा वर्षमा कति रकमको ग्रिलको कारोबार होला ? खोजिपस्दा तथ्यांक डरलाग्दो देखियो । ३ वर्ष पुरानो समाचार पल्टाउँदा ग्रिल तथा स्टिल व्यवसायमा वार्षिक ४० अर्बको कारोबार हुने गरेको देखियो । १ महिना पुरानो समाचार हेर्दा यो व्यवसायमा करिब एक लाख ५० हजार व्यक्तिले प्रत्यक्ष रोजगार पाएका र १५ लाख जनाको रोजीरोटी चलेको देखियो । पछिल्लो समय ग्रिलजन्य फलामको मूल्य ६० प्रतिशतसम्म बढेको र व्यवसाय धान्नै मुस्किल परेको समाचार पनि देखियो ।

नयाँबस्तीमा समाज बन्ने तत्त्व असाध्यै कमजोर छ । न त खुला ठाउँ, न पुस्तकालय, न हिँड्न सहज ठाउँ, न भेला र जमघटका सांस्कृतिक र सामाजिक मौकाहरू नै । इतिहास नभएको बस्तीलाई मनमनले जोडेर साँच्चैको बस्तीजस्तो बनाउन धेरै तत्त्व चाहिन्छ । फरक भूगोल, समुदाय र समाजबाट आएका व्यक्तिलाई घुलमिल गराउने भौतिक र सामाजिक संरचनाको जग बलियो नहुँदा यी बस्ती नीरस बनेका छन् । १० फुटे बाटो र चारआने घडेरीबाहेक खास के छ नयाँ बस्तीमा ? केही तत्त्व त छन् तर पर्याप्त छैनन् । धेरै नयाँ बस्तीमा ससाना मन्दिर बनाइएका छन् । आफ्नो धर्मअनुरूप प्रार्थनास्थल, आराधनास्थल बनाइएका छन् । साँघुरो ठाउँमा सुखदु:ख उभ्याइएकाले तिनले समाजलाई होइन, मान्छेलाई भगवान्सँग मात्र जोडेका छन् । उभियो, पूजा वा प्रार्थना गर्‍यो, हिँड्यो । बाटो पिच गर्ने वा ढलान गर्ने बेलामा भेला हुनेबाहेक अरू बेला टोल सुधार समितिको बैठक विरलै बस्छ । घरछेउका स्कुलमा छोराछोरी पढाउने चलन पनि अलि पातलो छ । जति टाढा बस चढाएर पठायो, उति राम्रो पढाइ भन्ने सोच देखिन्छ । यो सोचले केटाकेटीले टोलछिमेकमा घुलमिलको मौका कम पाउँछन् ।


नयाँ बस्तीमा घर भनेको आफ्नो पेसा, व्यवसायको काम सकेपछि आनन्दले बस्ने ठाउँ मात्र हो भन्ने बुझाइ छ । आफ्नो पुरानो थातथलोका तर सहरका विभिन्न ठाउँमा छरिएका साथीभाइ, नातागोता, इष्टमित्र, समूह, समाज, मञ्च, संस्थामा रमाउनुपरेपछि आफ्नो टोलमा मन अडिएजस्तै देखिँदैन । सहरी संरचनाले नै हाम्रा हरेक घरहरू टापुजस्ता बनेका हुन् । घरजस्तो बनेनन् सहरका नयाँ टोलका घरहरू । फलामले घर मात्र होइन, मन पनि कित्ताकाट गरिदिएको छ । बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकका लागि यी बस्ती जेलजस्तै छन् । हेलमेलको खासै मौका नमिल्ने भएपछि र विगतको चिनजान नभएपछि कसैको घरमा पसौं, बसौं, गफ गरौं भन्नै दकस लाग्छ । एउटै थातथलोबाट आएका व्यक्ति, अफिसका सहकर्मी वा सहपाठीहरू मिलेर एकै ठाउँमा १२–१५ वटा घडेरी किनेर घर बनाएर बसेको ठाउँको जीवन हेर्नुस् त, उनीहरू कति सुखी देखिन्छन् । बच्चाबच्चीहरू सँगै खेलेका देखिन्छन् । ज्येष्ठ नागरिकहरू एकअर्काको घरमा जाने, बस्ने, भेटघाट गर्ने गरेका देखिन्छन् । उनीहरूको सहरी जीवन जीवन्त देखिन्छ । समाजलाई घुलमिल गराउने भौतिक संरचना नभए पनि उनीहरूको जीवनको जग पहिल्यैदेखि जोडिएकाले उनीहरूलाई सामूहिक रूपले जीवन जिउन असहज भएन । नयाँ बस्तीमा पुरानो समाजको जग भेटिन मुस्किल भए पनि समाज जोड्ने पूर्वाधारको दु:ख नहुनुपर्ने हो । तर, त्यही भइरहेछ । त्यसको फाइदा ग्रिलले उठाएको छ ।

अब ग्रिलको सहरबाट दिलको सहरतिर पसौं । जबजब काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो बस्तीतिर पस्छु, फलामे सहर एकादेशको कथाजस्तो लाग्छ । कतै छैन फलाम । कतै छैनन् अग्ला कम्पाउन्ड पर्खाल र भालाहरू । सिंगो बस्ती घारजस्तो छ । ससाना गल्लीले फराक चोक र फराक दिललाई जोड्छन् । घरहरू संरचनागत रूपले मात्र होइन, दिलैदेखि जोडिएका छन् । परम्परा, संस्कृति र इतिहासले जोडिएका छन् घरहरू । एउटाको घर भत्काउन परे वरिपरिका सबै घर भत्किने डर हुन्छ । नयाँ बस्तीमा भित्ता जोडिए पनि संरचनागत हिसाबले अलग छन् । पुरानो बस्तीको जीवन जगैबाट जोडिएको छ । त्यसैले त्यहाँको जीवन जोगाउन फलाम चाहिँदैन । कम्पाउन्ड पर्खाल पनि चाहिँदैन ।

ठिमी, चपाचोको दृश्य

पुरानो बस्तीमा ज्येष्ठ नागरिक र बालबालिकाको जीवन लोभलाग्दो देखिन्छ । भित्री र बाहिरी चोकमा, साँघुरा गल्लीमा रमाउँदै खेलिरहेका भेटिन्छन् । टोलैपिच्छे पुस्तकालय, पाटी, मन्दिर र निर्धक्क हिँडडुल गर्ने खुला ठाउँ र भजनमण्डलीहरू हुनाले ज्येष्ठ नागरिकहरू सजिलै दिन काटिरहेका हुन्छन् । अधिकांश घरको भुइँतलामा केही न केही उद्यम गर्ने सानोतिनो ठाउँ हुन्छ । किनेर बेच्ने होइन, बनाएर बेच्ने ती उद्यम केन्द्रमा हरेकको हातमा केही न केही विशिष्ट सीप हुन्छ ।

कुम्हाननी,चपाचाेका शेर बहादुर प्रजापतिकाे सीप।

केही हप्ताअघि भक्तपुरको मध्यपुर ठिमीस्थित चपाचो टोल पुगेको थिएँ । चपाचोमा प्रजापतिहरूको बाहुल्य छ । हरेक टोल, चोक र बाटाहरू माटाका भाडाले भरिभराउ छन् । कोही माटो मुछ्दै छन् । कोही भाडा सुकाउँदै छन् । कोही भाडा बनाउँदै छन् । सबै पुस्ताले सानो–ठूलो काम गरेकै छन् । त्यहाँ दिन कटाउने, दिन ढलाउने सकस कसैलाई छैन । सीपसँगै भिजेर दिन कटिरहेछ । कति सुन्दर र सहज जीवन !

जहाँ घर बनाएर बसिन्छ त्यही सेरोफेरोमा सबैलाई जागिर वा पेसा व्यवसायको मौका मिल्दैन तर धेरथोर उद्यमको बाटो पनि जोडिए बस्ती जीवन्त बन्छ । एउटा टोलमा एउटा पसल मात्र भइदियो भने पनि त्यसले त्यहाँको जीवनमा कति रौनकता थप्छ † अग्ला कम्पाउन्ड र भालैभालाले जेलिएको सहरको घरघरमा अशान्ति थुप्रेको छ । किन ? दिन कटाउने रचनात्मक उपाय नभटेर मानिस आत्तिएका छन् । गुम्सिएका छन् । घरैघर र मान्छे नै मान्छे भएको ठाउँमा असुरक्षाले किन बास गर्‍यो ? यसको समीक्षा गर्नुपर्छ ।

ठिमी, चपाचोको दृश्य

जग नभएको बस्तीलाई जोड्ने भौतिक र सामाजिक पूर्वाधारहरू चाहिन्छ । ग्रिलको सहरलाई दिलको सहर बनाउन पुराना बस्तीबाट सिकौं । धारा, पाटी, पौवा, मन्दिर मस्जिद, हिँड्ने बाटा, पोखरी, पुस्तकालय, विद्यालय, बगैंचा, गुठी, जात्रा, पर्वले हाम्रा जीवन जोड्छन् । मिलेर बाँच्न सिकाउँछन् । सामूहिकताको भावना विकसित गराउँछन् । सबैथोक मासेर हरेक थोक आफ्नो कम्पाउन्डभित्र थुपार्ने सहर हेर्दा भव्य देखिएला तर सहरबस्तीको जीवन असाध्यै नीरस छ । बस्तीलाई ग्रिलले होइन, दिलले जोडौं । घरैघर थुपारेर समाज बन्दैन । समाज बन्न सामाजिक संरचना चाहिन्छ । दसतिरबाट आएको मन जोडेर समाज बसाल्न सजिलो छैन । त्यसका लागि भौतिक पूर्वाधारको लहरो चाहिन्छ । ग्रिलको पहरोले त्यो लहरो जोड्न दिँदैन ।

आजकाल सहर मात्र होइन, गाउँ पनि नीरस बनिरहेको छ । जता गए पनि चौतारो मासेकै देखिन्छ । डोजरले हानेर कुवा, पाटी, पौवा भत्काएकै देखिन्छ । ग्रिल हाल्दै गरेको चर्को आवाज गाउँमा पनि बाक्लै सुनिन्छ । बच्चाहरू दौडिन, उफ्रिन, कुद्न छोडेका छन् । मोबाइलमा झुत्ती खेलेर समाज यसरी थुनिनु हुँदैन । सहरको नीरस जीवनको छाया गाउँमा पनि पर्न थालेको महसुस हुँदै छ । हेर्दाहेर्दै गाउँठाउँ पनि अलि वर्षमा नयाँ सहरजस्तै खल्ला, रूखा र नीरस बन्न बेर छैन । भौतिक संरचनाले जीवन्त समाजलाई निल्नु हुँदैन ।

(२०७७ साल फागुन १५ गते शनिवार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित । तस्वीर—लेखक)

‘स्पिड आर्ट’ का उदाउँदा प्रतिभा

भक्तपुर कमलविनायकका २६ बर्षीय विकल प्रजापतिको हातमा अनेक सीप छ । कामचलाउ हैन, उम्दा सीप । पढाईले वास्तुकार (आर्किटेक्ट) हुन् उनी । जागीर छोडेर घरमै बसेर काम गरिहरेका उनी आफ्नै परामर्शदातृ संस्था खोल्ने तयारीमा छन् । मूर्तिकला त उनको कला यात्राको जग नै हो । कमलविनायकमा रहेको प्रजापति परिवारको पुस्तौनी पेशा नै माटोको भाडा बनाउनु हो । उनले जिन्दगीमा पहिलोपटक माटोमै सृजना भर्ने रहर गरे । ‘माटोको भाडा बनाउचाहि मैले जानिन, माटो खेलाएर मूर्ति बनाउने ढंगचाहि सानैदेखि जानें’, उनले भने ।

मूर्तिकला बाहेक उनी पेन्टिङ बनाउन र चित्र बनाउनपनि असाध्यै सिपालु छन् । शिसाकलमदेखि वाटर कलर, पोष्टर कलर, आयल कलर सबै माध्यममा पोख्त । कलाकारिताको धेरै माध्यम जानेपनि उनको मनचाहि स्पिड आर्टमा बसेको छ । हलमा जम्मा भएका दर्शकसामु ठूलो क्यानभास लिएर संगीतको मधुरो धूनसंगै उनका हात जादु गरेझैं नाच्छन् । ५—७ मिनेट बिजुलीका गतिमा चलेझैं लाग्ने उनका हातले असाध्यै सुन्दर सृजना तयार पार्छन् । यसका लागि उनले दुइवटा माध्यम छानेका छन् । एउटा ग्लिटर आर्ट । यो भनेको ग्लुको सहायताले बनाउनुपर्ने आकृति तयार पारी त्यसमा ग्लिटर (कस्मेटिक पसलमा पाईने मसिना कण भएको रंगीचंगी पदार्थ) छरेर सृजना तयार पार्नु । अर्कोचाहि एक्रेलिकका सहायताले ठूलो क्यानभासमा द्रुत गतिमा पेन्टिङ बनाउनु । प्रशस्त समय दिएर घरमै बसेर बनाउने पेन्टिङ कला त उम्दा छँदैछ ।

३—४ बर्षको कलिलो उमेरमै माटामा कला भरेर सृजनात्मक यात्रामा तानिएका उनलाई थप बाटो देखाउने काम मामाले गरे । शिक्षण पेशमा जोडिएका मामा दीपेन्द्र प्रजापतिले विभिन्न विद्यालयमा हुने चित्रकला प्रतियोगितामा भाग लिन लगाएर उनलाई कलामा थप रुचि जगाउने र प्रोत्साहित गर्ने काम गरे । भक्तपुर कलै कलाको शहर । विद्यालयमा पनि विभिन्न कला देखाउने माहोल थियो । मूर्ति बनाउने माटो र चित्र बनाउने माहोलको अभाव नभएपछि उनमा लगाव बस्यो । यी दुबै कलामा उनी निरन्तर लागिरहे । पुरस्कार र स्याबासी पाईरहे । पुरस्कार, स्याबासी र निरन्तरको साधनाले कला निखारिंदै र तिखारिंदै गयो ।

विज्ञान विषय लिएर १२ कक्षा पास गरेपछि उनी वास्तुकलाको अध्ययनतिर तानिए । घर नजिकैको ख्वपः इन्जिनियरिङ्ग कलेजले उनको ध्यान बेस्सरी तान्यो । इन्जिनियरिङ्गमा राम्रो पढाई हुने कलेज घरनजिकै भएपछि उनी त्यहाँ वास्तुकला (आर्किटेक्चर) विषयमा स्नातक तहमा भर्ना भए । ३ बर्षअघि वास्तुकलाको पढाई सिध्याए । वास्तुकला पढेपनि चित्रकला र मूर्तिकलाको मोहबाट टाढा पुगेनन् । धेरै दर्शकसामु ‘विजुलीको गति’ मा चित्र बनाउने चारतीय चित्रकार विलाश नायक र अमेरिकी चित्रकार डेबिड ब्ल्याडरको कलाकर्मको भिडियो देखेपछि उनलाई पनि त्यसै गर्ने रहर लाग्यो । घरमै एउटा कोठामा उनले त्यसरी नै चित्र बनाउने रहर गरे । उनको कामलाई भाइ विजयले खिचिदिए । शुरुमा ग्लिटर आर्टका लागि उनले महजोडीलाई छाने । एक्रेलिकको सहायताले बनाईने स्पिड पेन्टिङचाहि महात्मा गान्धीको बनाए । पहिलो प्रयास सन्तोषजनक भएपछि उनमा उत्साह भरियो । भिडियो युट्युबमा राख्न थालेपछि चर्चा बटुल्दै गए ।

धेरै दर्शकका सामु स्पिड आर्ट गर्ने पहिलो मौकाचाहि उनलाई सोसाईटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टस् (सोना) ले दिलायो । सोसाइटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टस्ले बेलाबेलामा आर्किटेक्टहरुलाई आफ्ना कामबारे प्रस्तुतिकरणका लागि निम्त्याउने गर्दछ, ‘आर्किटेक्ट स्पिक्स’ (वास्तुकार बोल्छन्) श्रृंखलामार्फत । उनको कलासंग परिचित तथा उनलाई ख्वप इन्जिनियरिङ्ग कलेजमा पढाएकी सोसाईटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टसकी अध्यक्ष अन्जु मल्ल प्रधानले सो अवसर दिएकी थिइन् । २०७६ साल साउन १७ गते त्रिपुरेश्वरको एउटा हलमा करिब २०० जना आर्किटेक्टहरुको उपस्थितिमा उनले ७ मिनेटमा जादु गरेझैं विशाल क्यानभासमा कुमारीको पेन्टिङ बनाए । हलमा सियो खसेपनि सुनिने सन्नाटा थियो । सबैका आँखा उनकै कामतिर तानिएका थिए । मपनि त्यो कार्यक्रममा सहभागी थिएँ र उनको कलाको जादु हेरिरहेको थिएँ । ७ मिनेटपछि पर्रर ताली बज्यो । उनले पनि सन्तोषको लामो श्वास फेरे । उनको स्पिड आर्ट त्यो दिनबाट घरबाहिर निस्केको थियो । सामाजिक सन्जालबाट नै उनको कलायात्राले चर्चा पायो । देश विदेशबाट कामका अवसरहरु आउन थाले । त्यसरी नै पेन्टिङ बनाउँदै भिडियो पठाइदिए पुग्ने । ती अवसरले उनलाई कलाकारितामा ठूलो हौसला मिल्यो ।

७ मिनेटमा बनाईएको कुमारीको चित्र सोनाकी अध्यक्ष अन्जु मल्ल प्रधानलाई हस्तान्तरण गर्दै

‘उज्यालो निर्माता’ कुलमान घिसिङको चित्रपनि उनले बनाए । घिसिङलाई भेटेरै चित्र बुझाए । घिसिङले उनको कलाको प्रसंशा गरे । राजा वीरेन्द्रदेखि महावीर पुन, राजेश हमालसम्मका पेन्टिङ उनले त्यसरी नै बनाए । युट्युब मार्फत कलाको प्रसंशक थपिंदै जाँदा भारतको एउटा ईभेन्ट म्यानेजमेन्ट कम्पनीले उनलाई आर्कषक प्रस्ताव पठायो । उतै बसेर कला अभ्यास गर्ने प्रस्ताव । विभिन्न प्रतिष्ठित समारोहहरुमा द्रुत गतिमा पेन्टिङ कला देखाउने गरि लामो समयको करार सम्झौता भएको थियो । कहर कोरोनाले त्यो काम अघि बढ्न पाएन ।

कुलमान घिसिङलाई चित्र हस्तान्तरण गर्दै

कोरोना कहरसंगै उनले परामर्शदातृ संस्थाको जागीर छोडेर घरमै बसेर वास्तुकला र चित्रकलालाई निरन्तरता दिए । त्यही मेसोमा केही समयदेखि अभ्यास नगरेको मूर्तिकलालाई निरन्तरता दिने रहर जाग्यो । उनले महजोडीको मूर्ति (मदन बहादुर र हरि बहादुर पात्र झल्कने मूर्ति) बनाए । भेटेर मूर्ति देखाउन रहर लागेको भनी मह सञ्चारमा इमेल पठाए । हरिवंशको फेसबुकमा पनि म्यासेज पठाए । कतैबाट जवाफ आएन । जवाफ नआएको ७ दिनपछि अचानक महजोडी उनकै घरभित्र आईपुगे । उनलाई छक्क पार्न पो जवाफ नदिएका रहेछन् महजोडीले । मदन बहादुर र हरिबहादुरको मूर्ति देखेर महजोडी खुशी भए । उनलाई शुभकामना दिए । यो कामको राम्रो चर्चापनि भयो । त्यो मूर्ति उनले रेडियो अडियो एफएमलाई उपहार दिए । ‘त्यो मूर्ति उपहार दिएर पठाउँदा छोरी अन्माएर पठाएजस्तै महसुस भयो’, विकलले भने ।

मदनबहादुर— हरिबहादुरको मूर्तिसाथ महजोडी

कलायात्राका लागी जर्मनी लगायत देशहरुबाट आएको निम्तोपनि कोरोना कहरले अघि बढ्न दिएको छैन । कलायात्रा उनको जिन्दगीको ठूलो लक्ष्य हो । देश विदेश घुम्दै कलाकारिता गर्ने, थप तालीम लिएर कला तिखार्ने र नेपालको सौन्दर्य र सम्पदालाई कला यात्रामार्फत विभिन्न देशमा चिनाउने उनको धोको छ । त्यो धोकोले मूर्त रुप लिनेगरि विभिन्न प्रस्तावपनि आउन थालेका छन् । सामाजिक सञ्जालमार्फत नै कलाकारहरुको विभिन्न समूहसंग जोडिएका पनि छन् ।

कुमारीको पेन्टिङ

कुराकानीलाई बिट मार्ने क्रममा ‘कलाकारिताले जीविका चलाउन गाह्रो छ’ भने विकलले । सुनेर मेरो मन चसक्क भयो । यति धेरै प्रतिभावान कलाकारलाई पनि कलाकारिताले जीविका चलाउन गाह्रो । कलाकारितामा लागेर काम पाउन गाह्रो छैन । उचित दाम पाउनचाहि गाह्रो छ । ‘कलाकर्म अहिलेलाई सोखमात्र भएको छ । जागीर खान काठमाडौं धाउँदा दिनको ४ घण्टा गाडीमै खेरा जानेभो । कोरोना कहरले गाडी चढ्नपनि सजिलो कहाँ छ र ? अब २ जना सिभिल ईन्जिनियर र अर्को एकजना आर्किटेक्ट साथी मिलेर अफिस खोल्न लागेको । वास्तुकलाको ब्यवसायिक अभ्यासले जीविका चलाउन सहज होला’, उनी आफ्नो योजना सुनाउँदै थिए । घरको पहिलो तलामा दुईवटा कोठाको जोहोपनि गरेका रहेछन् । घरमै कला ग्यालरी बनाउने र बालबालिका तथा ईच्छुकलाई चित्रकला सिकाउने पनि उनको रहर छ ।

राजेश हमालको पेन्टिङ

चित्र र मूर्ति बनाएपछि उपहार दिइहाल्ने उनको सरलता र शालिनताले गर्दा कमलविनायकस्थित विकलको घरमा सृजना भेटाउनै मुश्किल पर्छ । अर्डर लिएर बनाउने ब्यवसायिक चित्र, पेन्टिङ, मूर्ति त आफूसंग रहने कुरै आएन । सोखले बनाएका चित्र र मूर्तिपनि सम्बन्धित ब्यक्तिलाई भेटेर उपहार दिने गर्दा रहेछन् । उनको कलाको संग्रह घरमा खासै नभेटिएपनि फेसबुक पेज र युट्युबमा चाहि प्रशस्तै भेटिन्छ । वास्तुकला र ललितकला मार्फत विकलको कलायात्रा अझ झांगियोस् । स्पिड आर्ट मार्फत नेपाल चिनाउने उनको सपनाले मूर्तरुप लिन सकोस् ।

सिद्धिदास महाजुको मूर्ति
ओशोको पेन्टिङ

(तस्वीर : विकल प्रजापतिको फेसबुक पेजबाट साभार गरिएको)

(उनको कलाकारिता हेर्नका लागि https://www.youtube.com/channel/UCCeIKaeL7rExSoK7_WhDgtg   र /https://www.facebook.com/VikalART मा क्लिक गर्नुहोस् )

(हिमालखबर डटकममा २०७७ साल पुष ४ गते प्रकाशित )

पहुँचयुक्त संरचनाको शब्दचित्र

 कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो घरबाट कार्यालय, विद्यालय वा आफू जानु पर्ने ठाउँसम्म निर्वाध तरिकाले पुग्न, प्रवेश गर्न, घुमफिर गर्न, संरचनाभित्रका सेवा सुविधा प्रयोग गर्न र काम फत्ते गरेर फर्किन कुनै पनि किसिमको भौतिक पूर्वाधारजन्य अवरोध छैन भने त्यस्तो अवरोधमुक्त समाजलाई पहुँचयुक्त समाज भनेर भनिन्छ । तर हाम्रो समाजको चित्र यसको ठिक उल्टो छ ।

राजधानी शहरका सडकभरी मान्छे खस्ने बडाबडा भ्वाङ छन् । ढलनलको उचित व्यवस्थाको अभावमा ती सडक खोला बन्छन् र मान्छे बगाउछन् । सडकहरु सडकजस्तै छैनन् । पीच टाँसेपछि र र फोरेर फराक पारेपछि एकसडक बन्छ भन्ने सोच हावी छ । ती अलकत्रे चौरहरुमा न पर्याप्त जेब्रा क्रस छन्, न फुटपाथ, आकाशे पूल, लेन छुट्याउने होचो पर्खाल, न ट्राफिक लाईट । पूर्वाधारशुन्य यी चौरहरुमा ब्रेलमार्ग (ट्याकटायल टायल), र्‍याम्प, अडियो गाईड लगायतका पूर्वाधार राखेर अपांगता भएका ब्यक्तिलाई सहज बनाउनु पर्छ भन्ने कर्तव्यबोध असाध्यै निम्छरो छ । हालिएका ठाउँका हरिबिजोग छ । न ढंग मिलाईएको छ, न जतन गरिएको छ । पथप्रदर्शन गर्ने ट्याकटायल जथभावी हालिदा त्यसले उल्टो दिग्भ्रमित बनाएको छ, दुर्घटना निम्त्याएको छ । रत्नपार्क, भृकुटीमण्डप बरिपरि यस्तो दृश्य देख्न पाईन्छ ।

साँघुरा फुटपाथहरुमा पुराना रुख हटाउनु परै जाओस्, नयाँ रुखसमेत रोपिएको छ । शहर हरियो बनाउने नाममा यसरी धराप थाप्नुलाई जायज काम भन्न सकिन्न । रुख जोगाउछु पर्छ दुईमत छैन । तर फुटपाथको रुख जोगाएर काम छैन । त्यसले विपद निम्त्याउँछ । हावाहुरीमा ढल्ने जोखिमबाहेक अपांगता भएका ब्यक्तिलाई त्यसले पिर्छ । बिजुलीका पोल, लत्रेका तार सबैले जोखिम बढाएका छन् । यी अस्तव्यस्त संरचना सबैका लागी पिराहा बनेका छन् । अपांगता भएका ब्यक्तिलाई झन् बढी दुख दिएका छन् ।

सार्वजनिक संरचनामा मात्र हैन, निजी संरचनामा पनि पहुँचयुक्तताबारे ख्याल गरियो भने आफैंले बुढेसकालमा सुख पाईने हो भन्ने आत्मकेन्द्रित सोच नै राखियो भने पनि राम्रै हुन्छ । एउटा घर घटीमा ३ पुस्ताको ओत हो । बालक, बयस्क र बृद्ध । अपांगता भएका ब्यक्ति घरमा छैनन् भनेर उम्कन खोजेपनि आफूले बनाएको घर आफ्ना बालबालिकाका लागी कत्तिको सहज, सरल र असल छ भनेर सोचियो भने निजी घर पहुँचयुक्त बनाउने प्रेरणा मिल्छ । नाली थुनिएर, ससाना खोल्सी थुनिएर बर्खाको पानी घरभित्रपस्ने समस्याका कारण घरको जग अलिकति उठाउनुपर्ने बाध्यता छ । साघुरा घडेरी भएकोले ५ फिट खुल्ला छोडिएको ठाउँमा पहुँचयुक्त र्‍याम्प बनाउन त परै जाओस्, मोटरसाईकल उकाल्न समेत सहज छैन । यी ब्यवहारिक कठिनाईका बाबजुद निजी घरलाई पनि पहुँचयुक्त बनाउन भर्‍याङमा मार्बलजस्ता चिप्लने सामाग्री नहाल्ने, झ्यालका छेस्किनीहरु खोल्न सहज होस् भन्नाका लागी झ्याललाई होचो बनाउने, धारा, बेशिन, भान्साको स्ल्याब, बिजुलीका स्विचहरु २ फिट ६ इन्चदेखि ३ फिटको उचाईभित्र राख्ने, भ¥याङ खुडकिलो १२ इन्च चौडा र ६ इन्चभन्दा अग्लो नबनाउने, कोठाहरुको सतह तलमाथी नपार्ने, ढोकाको तल अवरोध नराख्ने, ढोकाहरु गह्रौ नबनाउने जस्ता सामान्य उपाय अबलम्बन गरी निजी घर पहुँचयुक्त बनाउन सकिन्छ ।

अपांगता समस्या होईन, हामीले बनाएका धराप संरचना समस्या हो भनेर हामीले आत्मसात गर्न अझैं सकेका छैनौं । सडक सहज भैदिए, कार्यालय, विद्यालय, मन्दिर, पुस्तकालय, पार्क, संग्रहालय, धारा, शौचालय पहुँचयुक्त बन्न सक्यो भने अपांगता भएका ब्यक्तिको जिन्दगीको रथ कही कतैपनि रोकिंदैन । धारा छ, पानी खान सकिंदैन । शौचालय छ, पिशाब फेर्न सकिंदैन । बस छ, चढ्न सकिंदैन । किताब छ, पढ्न सकिंदैन । रेष्टुरेन्ट छ, खान जान सकिंदैन । स्कूल छ, पढ्न जान सकिंदैन । टिभी छ, बोलेको सुनिदैन, लेखेर देखाउदैन । किन यस्तो हुन्छ ? संसारभर यस्तै हुन्छ, जापान, अमेरिका र बेलायतमा यस्तै हुन्छ ? हुन्न । ब्यक्ति समस्या हैन । समस्याका अवरोध पन्छाउन जाँगर नदेखाउने, कर्तव्यबोध नगर्ने परिपाटी झांगिंदै जाँदा समस्याहरु चुलिएका हुन् ।

पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका लागी नेपालमा नियम कानून नभएको हैन । नेपाल सरकारले अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी पहुँचयुक्त भौतिक संरचना तथा सञ्चार सेवा निर्देशिका, २०६९ लागु गरिसकेको छ । यो निर्देशिकाले सडक, पार्क, सवारी साधन, अस्पताल, विद्यालय जस्त सार्वजनिक महत्वका संरचनालाई कसरी पहुँचयुक्त बनाउन भन्ने प्राविधिक उपाय पनि सुझाएको छ । तर, कार्यान्वयन निम्छरो छ ।

केही समयअघि ट्याक्सीका छत हटाउने अभियान चल्यो । छत हटाउने अभियानकर्ताले ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताको ह्वीलचियर ट्याक्सीभित्र अटाउँछ कि अटाउदैन भनेर सोच्दै सोचेनन् । साझा यातायात सेवाले सेमी लो फ्लोर बस ल्याएर सेवा शुरु गरेको छ । तर त्यो बस गुड्न काठमाडौंको बाटो गतिलो छैन । बस स्टपहरु पहुँचयुक्त छैनन् । सडक छेउमा पर्याप्त र मिलेका ¥याम्पहरु छैनन् । सार्वजनिक सवारीमा सिट आरक्षण गरिएपनि त्यसको कार्यान्वयन त्यति प्रभावकारी छैन । सिट आरक्षण र पहुँचयुक्त भौतिक संरचना निर्माण दया र मायाको विषय हैन  । अधिकारको विषय हो ।  यो अधिकार कसैबाट हनन हुनु हुँदैन । यो कर्तव्यबोध हुनु र सरकारी नियम कानूनको पालना हुनु जरुरी छ । पहुँचयुक्त संरचना डिजाइनबारे इन्जिनियरहरुलाई पढाउनु पनि जरुरी छ । कसरी बनाउने भन्ने मेसो नपाएर धेरैजना अल्मलिएका छन् । बनाउन खोज्दा खोज्दै गल्ती पनि गरिरहेका छन् । त्यसकारण पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका आयाम र बिषयबस्तुको गहिराईबरे इन्जिनियर, निर्माणकर्मी र निर्माण व्यवसायीलाई सिकाउने कार्यक्रमहरु पनि चलाउनु जरुरी छ ।

कार्यालय स्थलहरु पहुँचयुक्त नभएकोले आफ्नो विषयबस्तुमा असाध्यै दक्ष भएपनि रोजगारको अवसरबाट अपांगता भएका ब्यक्तिहरु पछि पारिएका छन् । यो तितो कथा अब दोहोरिन हुँदैन । सानो खर्चमा भएका भौतिक संरचनालाई सुधार गर्नुपर्छ । माया दया गरेर बोकेर, डोहोर्याएर लैजाउला भन्ने सोच राख्नु हुँदैन । त्यसो गरिदा अपांगता भएका ब्यक्तिको आत्मसम्मानमा धक्का लाग्छ । पहुँचयुक्त भौतिक वातावरणमा निर्वाध रुपले आफ्नो काम आफैले गर्न पाउनु उहाँहरुको अधिकार हो । अपांगता भएकै कारण चाहेको विषय, चाहेको कलेज वा विश्वविद्यालयमा पढ्न नपाउनु असाध्यै दुखको विषय हो । हाम्रा विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरुले पहुँचयुक्तता गुरुयोजना नै बनाएर समग्र संरचना र परिसर पहुँचयुक्त बनाउन पटक्कै ढिला गर्न हुन्न ।

अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी शहरी क्षेत्रभन्दा बढी अप्ठेरो अवस्था गाउँमा छ । ढलान गरेर मात्रै पहुँचयुक्त संरचना बन्छ भन्ने हैन । सीप र ढंग मिलाउन जानियो भने फलेक छापेर पनि र्‍याम्प बन्छ, बाँस वा काठ काटेर पनि रेलिङ बन्छ । स्थानीय सीप र प्रविधि अनुसार संरचनालाई पहुँचयुक्त बनाउन नसकिने हैन ।

पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका  केही सर्वव्यापी सिद्धान्तहरु छन् । ती मार्गनिर्देशक सिद्धान्तका आधारमा स्थानीय मापदण्ड तय गरिएका छन् । जस्तै पहुँचयुक्त र्‍याम्प बनाउँदा पुरानो संरचना मर्मतमा घटीमा १:८ देखि १:१२ को अनुपात हुनेगरि बनाउनुपर्छ भने नयाँ सार्वजनिक संरचना बनाउँदा १:१५ को अनुपात हुनेगरि बनाउनुपर्छ । रेलिङको माथिल्लो भागको उचाई  ३ फिटभन्दा बढी हुनु हुँदैन । २ इन्चको उचाईमा पनि रेलिङ राख्नुपर्छ, दायाँवायाँ ह्वीलचियर नलडोस् भनेर । त्यस्तै २ फिट ३ इन्चको उचाईमा पनि रेलिङ राखिनुपर्छ, जसले उचाई सम्बन्धी समस्या भएका ब्यक्तिलाई सहज बनाउँछ  । र्‍याम्पमा चिप्लो सतह बनाउनु हुँदैन । यो एउटा उदाहरण मात्रै भयो । पहुँचयुक्त संरचनाका आयाम र गहिराई धेरै छन् । रोद्रिगो मेलोको पुस्तक (सबैका लागि पुनर्निर्माण) मा यसलाई राम्ररी अथ्र्याईएको छ । पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका ७ सर्वव्यापी सिद्धान्त निम्नानुसार छन् ।

१. न्यायोचित प्रयोग 

भवनको डिजाइन तयार पार्दा सबैले समान रुपमा प्रयोग गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने कुरामा ख्याल राखिनु पर्दछ  । सबैले भवन प्रयोग गर्ने माध्यम एउटै हुनुपर्छ । यदि यसमा एकरुपता कायम गर्न केही कारणवश सकिएन भने प्रयोग गर्दा अबलम्बन गर्ने माध्यम गोपनीयता, सुरक्षा र सहजताको दृष्टिकोणबाट चाहि समान नै हुनुपर्छ । अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी छुट्टै बाटो, शौचालय… भन्ने सोच राख्नु हुँदैन ।

२. प्रयोगमा लचकता

भवन वा अन्य संरचनाको डिजाइन गर्दा प्रयोगकर्तालाई यसको बनावटको विशेषता अनुसार प्रयोग गर्न बाध्य पारिने हिसाबले बनाउनु हुँदैन । अन्य फरक तरिकाले पनि प्रयोग गर्न सकिने गरी डिजाइनमा लचकता कायम गर्नुपर्छ । चलनचल्तीको शैली र प्रयोग गरिरहेको शैली भन्दा फरक किसिमले प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता परेको बेलामा पनि सहजै प्रयोग गरिन शैलीमा डिजाइन गर्नु नै प्रयोगमा लचकता हो ।

३. सरल र सहज 

भवनको प्रत्येक खण्ड र अंश डिजाइनको मूलभूत उद्देश्य सबैले सहज तरिकाले प्रयोग गर्न सकून भन्ने नै हो भन्ने कुरा डिजाइनरले आत्मसात गर्नु पर्दछ । यसका साथै प्रयोगकर्तालाई भवनका अवयव प्रयोग गर्ने तरिका पनि लेखेर, भिडियो वा अडियोमार्फत वा अन्य उपायद्धारा सिकाउनु पर्दछ । जस्तै शौचालयमा प्रयोग गरिने धारा, लिफ्ट प्रयोग गर्ने तरिका, अग्नी निरोधक ग्याँस प्रयोग गर्ने तरिका, आकस्मिक घण्टीको अवस्थिति र प्रयोग विधि स्पष्ट र सहज हुने गरी सिकाउने व्यवस्था गर्नु पर्दछ । उपयोग गर्ने तरिका प्रष्ट पार्न सकियो भने आपतकालिन अवस्थामा पनि भवन प्रयोगकर्ताले धेरै कष्ट बेहोर्नु पर्दैन ।

४. इन्द्रियगोचर (प्रत्यक्ष/स्पष्ट) सूचना 

आफ्नो इन्द्रिय क्षमता विना नै भवन वा कुनै संरचनाका प्रयोगकर्तालाई प्रभावकारी सञ्चार सुविधाको सुनिश्चितता गरिनुपर्छ । यसका लागी विभिन्न उपाय अबलम्बन गर्न सकिन्छ । यस्ता उपायमा लिखित, मौखिक, सांकेतिक, श्रष्यदृश्य सामाग्री आदि पर्दछन् ।

५.त्रुटिप्रति सहिष्णुता

भवन वा अन्य भौतिक संरचनाको कुनै भाग, अंश वा खण्डको विशेषता कुनै प्रयोगकर्ताको लागी असहज, खतरनाक वा हानिकारक खालको छ भने त्यस्तो भागलाई हटाउनु, छुट्याउनु वा छेक्नु नितान्त जरुरी हुन्छ । यदि सम्भावित खतरालाई हटाउन छेक्न वा छुट्याउन केही कारणवश सम्भव छैन भने खास संकेत वा चिन्हद्धारा वा इन्द्रियले अनुभूत गर्न सक्ने गरी वा अडियो सन्देशद्धारा पनि सचेत गराउने सूचना प्रवाह गर्नु पर्दछ ।

६.न्यून बलको प्रयोग

भवन वा संरचना बनाउँदा प्रयोगकर्ताले आफ्नो बल प्रयोग नगरी न्यून बलद्धारा प्रयोग गर्न सकिने किसिमको हुनुपर्छ । परम्परागत ढोकाहरु धेरै गह्रौ हुने र तिनलाई धकेलेर खोल्न धेरै बल प्रयोग गर्नुपर्दा बालबालिका, जेष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका ब्यक्तिले अप्ठेरो पर्ने हुँदा ५ पाउण्डभन्दा कम बलमै खोल्न मिल्ने गरी ढोका, चुकुल र ह्याण्डलहरु बनाउनु पर्दछ । भवनका हरेक अंश र खण्ड न्यून बलको प्रयोगद्धारा उपयोग गर्न मिल्ने गरी डिजाइन गरिनुपर्छ ।

७.पहुँच र उपयोगका लागी आकार र स्थान 

भवनको वा अन्य संरचनाको डिजाइन गर्दा यसको बनावट सबैले प्रयोग गर्न सक्ने र उचित रुपले व्यवस्थित गर्न सक्ने प्रर्याप्त ठाउँ हुने किसिमले गर्नुपर्छ । जस्तै वास बेसिनको तल्लो भागमा खुल्ला छ भने ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताले आफ्नो ह्वीलचियर बेसिनको तलपट्टि धकेलेर बेसिनको निर्वाध प्रयोग गर्न सक्छन् । तर त्यो भाग दराज बनाएर वा अन्य प्रयोजनका लागी बन्द गरिएको छ भने ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताका लागी असहज हुनसक्छ । यसबाहेक सबै प्रयोगकर्ताले विशेष वा महत्वपूर्ण सुविधा वा सामाग्री राखिएको ठाउँ (जस्तै मन्दिरको मूर्ति, सभाहलको मञ्च आदि) मा निर्वाध रुपले पुग्ने/प्रयोग गर्न सक्ने गरी आवतजावतको सजिलो बाटो उपलब्ध गराउनुपर्छ । त्यस्ता सुविधाहरुको आकार र स्थान छनौट गर्दा पहुँचयुक्ततालाई बिर्सिनु हुँदैन ।

(नेपाल लाइभ डटकममा प्रकाशित)

न्वाइ (न्वागी) खाने दिनको सम्झना

ठूला एकादशी सकिएसंगै ठूला चाडवाड लगभग सकिन्छन् । ठूला चाडवाड सकिएपनि गाउँले जीवनमा रंग भर्न ससाना चाड निरन्तर आईरहन्छन् । हेर्दा ससानो तर ठूलै उमंग भित्र्याउने चाडमध्ये एक न्वागी खाने दिनपनि हो । दशैं सकिएसंगै धान पहेलिंदै गएपछि र भकारी रित्तिकै गएपछि साईत हेरेर न्वागी खाने दिन निस्कन्थ्यो । हुनलाई भदौ असोजतिर घैया पाक्छ तर घैया भगवानलाई चढ्दैन । भगवानलाई चढ्नलाई त पाखोको घैया हैन, खेतकै धान चाहियो । चलन त्यस्तै भएपनि घैयाले के गरोस् । बिचरा घैया । रुखोसुखो पाखोमा फल्नु छ, भगवानलाई नचढ्नुको दुख पनि खेप्नु छ । विनादोष यसरी हेपिनु परेकोले हो कि, घैया त आजकाल लोपै भएको छ । भातमात्र किन, चिउरा खानलाई पनि घैया खास्सा थियो । आजकाल त घैयालाई फोटोमा खोज्नुपर्छ । मसंग पनि घैयाबारीमा एउटा फोटो छ । घैयाबारीभित्र म पनि छु ।

ठूला एकादशी पछिको पहिलो पूर्णिमा । हाम्रो कुलमा न्वागी खाने दिन । साईत हेरेर खाने चलन जुराउनुसट्टा यसरी दिनै तोक्न थालिएको केही बर्षमात्र भयो । त्यो पूर्णिमा केही कारणले छेकियो भने त्यसपछिको पञ्चमीमा न्वागी खाने साईत जुर्छ । पञ्चमी पनि छेकियो भने पञ्चमी पछिको पूर्णिमामा न्वागी खाईन्छ । न्वागी खाने दिनले बेग्लै खुशी भित्र्याउथ्यो । बारीमा मकै पाकेपछि होस् या भान्सामा सेलरोटी पाकेपछि, देवतालाई चढाएर मात्र खाने चलन छ । धान पाकेपछि चढाउने चलनचाहि अर्कै । कुलका सबै मिलेर कुल देवताको मन्दिरमा भेला भएर पूजा भएपछि बल्ल नयाँ धानको भात खान पाईन्छ । बैशाख पूर्णिमाको दिन कुलदेवताको पूजा गरेकैं शैलीमा पूजाआजा गरि न्वागी खाईन्छ ।

बर्लाची, तनहुँस्थित कुलदेवताको मन्दिरमा आज गरिएको पूजा (तस्वीर साभार—समिक्षा बगाले)

न्वागी खानुभन्दा पहिला मुठी लिने चलन हुन्छ । धान काट्नुभन्दा पहिला साईत हेरेर एक मुठी धान काटेर ल्याईन्छ । त्यसैलाई मुठी लिने भनिन्छ । मुठी लिनुअघि मुहाने गरोमा धूपदीप गरिन्छ र धानको गाँज सहित काटेर घरमा ल्याईन्छ । मैले जान्दा त धूपदीप गरेर मुठी लिने चलन अलि पातलो भैसकेको थियो । बाको बाल्यकालमा सलाई र लाईटर त्यति सहजै पाईन्नथ्यो रे । त्यतिबेला घरबाटै ठूलो अगुल्टो लगेर धूपदीप दिने चलन थियो रे । झुलो—चम्को (चिलौनेको रुखमा पाईने च्याउ, फलाम र दर्शनढुंगा रगडेर आगो बालिने चलन) लगेर आगो निकालेर दाउरा बालेर धूप दिने चलनपनि थियो अरे । यसरी धूप दिएर मुठी लिएपछि त धान काट्ने साईत फुकिगो । आफ्नो अनुकूलता अनुसार जहिले काटेपनि भयो ।

नयाँ चामलको होइन, बजारको चामलको न्वागी र पातलो रोटी । काठमाडौंमा बनेको न्वागी ।

न्वागी खाने बेलामा धान पाक्यो भने त नयाँ चामलकै न्वागी खान पाईन्छ । नयाँ धानको चामललाई धेरै बेर भिजाएपछि त्यो नरम बन्छ । काँचै खान सकिन्छ । त्यसमा केरा, दही, सुकमेल, मरिच मिसाएर बनाईने स्वादिलो प्रसाद हो न्वागी । न्वागीसंगै चामलको पातलो रोटीपनि बनाईन्छ । नयाँ चामललाई सिलौटोमा पिसेर, चिनी मोलेर तावामा घ्यू तताएर पातलो रोटी बनाईन्छ । असाध्यै मिठो हुन्छ पातलो रोटी । त्यो दिन सम्भव भएसम्म अक्षता, चरु (होम गर्दा धान, चामल, घ्यू मिसाएर होम्ने), रोटी सबै नयाँ धानकै बनाईन्छ । तर नयाँ धान राम्ररी पाकेन भन नयाँ धान थोरै ल्याएर भकारीमा मिसाईन्छ र काम चलाईन्छ । ढिलो पाक्ने धानका बीउलाई आजकाल छिटोछिटो पाक्ने बीउले बिस्थापित गरिसकेकाले न्वागी खाने बेलामा धान नपाक्ला कि भन्ने पिरलोचाहि खासै छैन ।

न्वागी खाने दिन तेत्तीस कोटी देवता र कुल देवतालाई सम्झेर होम—आहुती गरेपछि पूजा सकिन्छ । पूजाआजा सकिएपछि टिका र तरेखु (चरु होमेपछि डढेर बनेको कालो चीज) लगाईन्छ । त्यसपछि न्वागी र चामलका पातला रोटीको प्रसाद खाईन्छ । कुलदेवताको मन्दिर बन्नुभन्दा पहिला कुलका जेष्ठ सदस्यको घर (भण्डार कोठामा) मा कुलदेवताको पूजा गर्ने र न्वागी खाने पूजापनि त्यसरी नै गर्ने चलन थियो । कुलका जेष्ठ सदस्यको घरमा कसैको मरण भएमा त्यो बर्ष त्यो घरमा पूजा चल्दैनथ्यो र अर्का सदस्यको घरमा हस्तान्तरण हुन्थ्यो । यसरी पालो सर्दै—सर्दै गएर पूजाले निरन्तरता पाईरहेको थियो । केही बर्षअघि कुलदेवताको मन्दिर बनेपछि पूजाआजा गरेर मन्दिरमा न्वागी खान थालिएको छ । यो पूजाको दिनमा सात भाग चामलका थुप्रा बनाएर त्यसमाथि पातीको लिंंगो राखेर पूजा गरिन्छ । पातीको लिंगोलाई ध्वजा—पताकाले सिंगारिन्छ । यसरी राखिएका सात भागमध्ये पाँचवटा भाग कुल देवतालाई, एउटा गणेशलाई, एउटा गौरीलाई समर्पण गरिन्छ । न्वागी खाने दिन गरिने पूजा र बैशाख पूर्णिमामा गरिने पूजामा खासै फरक हुन्न ।

बर्षको दुईचोटी कुल देवताको पूजा किन भएको होला ? सानोमा कुरा नबुझेर अलमल्ल पर्थें । बैशाख पूर्णिमामा कुलदेवताको पूजामा खीर र पातलो रोटी खाईन्छ । कार्तिक मंसीरको पूजामा ‘न्वाई’ (गाउँमा न्वागी नभनेर न्वाई भनिन्छ) र पातलो रोटी खाईन्छ । फरक त्यतिमात्र हो । अलि ठूलो भएपछि बुझें, जीवन धान्ने धानलाई यसरी सम्मान गरेर यसो गरिएको हो । सानोतिनो सम्मान त सबै अन्न र फलफूलले पनि पाउँथे। मकैंलाई तुलसीको मोठमा चढाएपछि खान फुक्यो । अरु अन्न र फलफूलपनि पाक्ने समय अनुसार मोठमा चढाएपछि खान फुक्यो । धानको मान अर्कै । तर, धानले घैयालाई गन्दैनथ्यो । घैयाले पनि ऐंया भन्दैनथ्यो कि ? देवतालाई चढाउन नपाएरै घैया पाखोरेखोबाट हरायो । धानको मान नघटेपनि माना पाथीमा चाहि घट्दो छ । कित्ता, बित्ता र फित्ताले बेरिएर धान खेतहरु आत्तिइरहेका छन् । भातमात्र होइन, अर्थोकपनि खाना हो भन्ने चेत बढ्दै जाँदा बिस्तारै गहुँ र कोदोको मान बढ्दो छ । सबै अन्न टन्न फलून । न्वागी खाने दिन सबै अन्नको जय होस् ।

(२०७७ साल मंसीर १५ गते मंगलबार)

ठूला एकादशी र शिशाघाट मेलाको सम्झना

आज हरिबोधनी एकादशी अर्थात कार्तिक शुक्लको एकादशी । असार शुक्ल एकादशीमा तुलसी रोप्ने र आजको दिन तुलसीको विहा गराउने आम प्रचलन छ । हाम्रो गाउँ सेरोफेरो (रिस्ती उपत्यका) तिर आजको एकादशीलाई ‘ठूला एकादशी’ पनि भनिन्छ । ठूला एकादशीको तयारी र रमाईलो ठूलै हुन्थ्यो । सरकारी विदा नभएपनि सेरोफेरोका सबैजसो विद्यालयले स्थानीय विदा दिन्थे । थामिनसक्नु तीर्थालुको भीड शिशाघाटमा उर्लन्थ्यो । लमजुङको दुईपिप्ले बजार कटेपछि शिशाघाट आउँछ । मादी नदीको किनारमा शिशााघाटको फराकिलो चौरमा निकै ठूलो मेला लाग्थ्यो ।

म २०५६ सालसम्म शिशाघाटमा चल्ने एकादशी मेलामा गएँ । स्कूल जीवन सकिएसंगै एकादशी मेलामा जाने क्रम टुट्यो । एकादशी मेलाका सम्झनाहरु मनमा ताजै छन् । मान्छे नै मान्छे । सुन्तलाको उरुङ । मान्द्राले बेरेका अस्थायी होटलभित्र पाकिरहेका जेरी, पकौडा र तरकारी । सखरखण्डको थुप्रो । रंगीचंगी लुगा । झण्डाबुर्जाको खेलो । छेलो हान्ने, रिङ हान्ने र भलिबल खेलको रमाईलो । पौडी खेल्ने र डुंगा तर्नेहरुको हुल । माटाका भाडा, भकारी र अनेक कृषि उपजको किनबेच । भीडमा हराईएला कि भन्ने डरले बा, दाइहरुको हात समातेर मेलामा घुमेपछि बाले दिनुभएको १०—१५ रुपैंया सिध्याएर फुरुंग परेर घर फर्किएको क्षण । डोली तार्दा मान्छे नै नदीमा खस्ने, फूलको डोली बगाउने कहालीलाग्दा क्षणहरुको साक्षी । सम्झनाको लहरो निकै लामो छ । फूलको डोलीजस्तै लामो र रंगीन । त्यतिबेला हातमा क्यामेरा थिएन । क्यामेरा भएको भए धित मर्नेगरि फूलको डोली र शिशाघाट मेलाको फोटो खिच्ने थिएँ । ठूला एकादशीको मेला सम्झँदै रानीवनस्थित घर परिसरमा बनेको सानो तुलसीको मठमा पूजा गरेपछि मेरो मन उडेर शिशाघाट मेलामा पुगिहाल्यो ।

एकादशी मेला सम्झँदै रानीवनमा गरिएको पूजापाठ

एकादशी मेलाको सबैभन्दा ठूलो आर्कषण नै फूलको डोली हुन्थ्यो । बर्षेनी सरदर २—४ वटा डोली तार्थे । कहिलेकाही त ५—७ वटासम्म पनि हुन्थे । तार्ने त फूलको लठ्ठा हो । डोलीमा हालेर लैजाने चलन भएकोले भएकोले ‘फूलको डोली तार्ने’ भनिएको हो । फूलको डोली तार्न निकै ठूलो मिहिनेत चाहिन्छ । तिहार सकिएलगत्तै फूलको डोली तार्ने परिवार र छिमेकीहरु गाउँ—गाउँ गएर फूल बटुल्न थाल्दछन् । डोकाका डोका फूल चाहिन्छ । शिशाघाटमा मादी नदी निकै फिजारिएकोले वारपार हुनेगरि बाध्न निकै लामो डोली चाहिन्थ्यो । निकै मोटो र बलियो हुन्छ फूलको डोली । बाबियो र पाट मिसाएर बलियो र मोटो डोरी बनाईन्छ । यो कामका लागि राम्रो सिप चाहिन्छ । डोरी कमजोर भयो भने चुडिने डर हुन्छ । डोलीमा फूल बाहेक ससाना कुचा, नाङ्ला, ऐना, काईयो, कपाल बाट्ने रातो डोरी आदि अनेक चीजहरु राखेर सिंगारिन्छ । निकै गरुंगो हुन्छ ।

डोली लाने अघिल्लो दिन सालको बडेमाको हाँगो काटेर लिंगो बनाईन्छ । डोली तार्दा डोलीलाई वारिपट्टि त्यही लिंगोमा बाधिन्छ र पारिपट्टि चाहि बलियो रुखको हाँगामा बाधिन्छ । यति तयारी भएपछि एकादशीको दिन बाजागाजासहित टोल-छिमेकसंग मिलेर शिशाघाटमा डोली उतार्थे । ‘डोली गंगाजीलाई धर्म जति कर्तालाई’… जस्ता भजन गाउँदै, नाच्दै डोली लगिन्थ्यो । मादीको वारिपारि बलिया युवाहरु जम्मा भएर होस्टे र हैंसे गर्दै डोली तार्थे । सिपालु ब्यक्तिले पौडी खेलेर डोरी समाएर नदीको पारी पुर्याउथे। पानीमा भिजेको त्यो डोली निकै गरुंगो हुन्थ्यो । पारि भीर परेको ठाउँ भएकोले वारिपारिको सन्तुलन नमिले तानिएर नदीमा खस्ने डर हुन्थ्यो । मादी ठूलो भएकोले तथा निकै फिजारिएकोले वारि बोलेको पारि सुनिन्नथ्यो । हामी त निकै टाढाबाट डोली तारेको हेथ्र्यौ ।

फूलको डोली तार्नु निकै सकसपूर्ण काम हो । निकै लामो, मोटो र बलियो डोली बनाउनुपर्ने भएकोले डोरी बनाउने सामान तथा डोकाका डोका फूल चाहियो । थुप्रो दिन लगाएर भएभएरका गाउँटोल पुगेर फूल जम्मा पार्ने काम हुन्थ्यो । डोलीमा फूल मिसाउँदा धर्म हुने विश्वासले भएभरका सबै फूल सर्लक्कै निखारेर पठाउने चलन हुन्थ्यो । डोली बनाउन बुन्ने थुप्रै सहयोगी हातहरु चहियो । पूजापाठका अनेक रित पूरा गर्नुपर्यो । हरेक साँझ घरको काम सकेपछि डोली तार्ने घरमा जम्मा भएर सघाउन जाने चलन थियो ।

हाम्रो टोलबाट त फूलको डोली तारेको मैले मेसो पाईन । शिशाघाटमा बाहुनपोखरा, जिता, टक्सार, सूर्यपाल, सातधारे, सोतीपसल, रम्घा, चर्दी, बर्लाची, दुईपिप्ले लगायत रिस्ती उपत्यकाका कयौं बस्तीबाट हजारौं मानिसहरु ओइरिन्थे । हाम्रो गाउँबाट शिशाघाट पुग्न करिब १—१.५ घण्टा लाग्छ । त्यो दिन त बाटोमा पाइलो टेक्ने ठाउँ हुन्नथ्यो । मान्छे कति कति । शिशाघाट पुगेपछि अग्रजहरु नुहाउनुहुन्थ्यो । पूजाका अनेक सामाग्री, सुन्तला, बत्ती र १—२ रुपैंयाको सिक्का एउटा टपरीमा हालेर मादीमा बगाउनुहुन्थ्यो । पानीभित्र पसेर पैसा टिपिरहेको पनि देखिन्थ्यो । बत्ती बलेको टपरी मादीमा बगिरहेको दृश्य लोभलाग्दो देखिन्थ्यो । हामीचाहि मादीको पानीले हातमुख धुन्थ्यौं । ओहो । चिसो न चिसो पानी । सम्झँदै सिरिंग हुने ।

एकादशी मेलाको दिनमा बाले मेलाखर्च दिनुहुन्थ्यो । ५—६ कक्षामा पढ्दा ५ रुपैंया नै काफी हुन्थ्यो । ९—१० कक्षामा पढ्दा १५—२० रुपैंयाले मेला भर्न पुग्थ्यो । हातमुख धोइओरी तयार भएपछि बजार डुल्थ्यौं । त्यो दिनको मुख्य आर्कषण तात्तातो जेरी र आलु—केराउको तरकारी नै हुन्थ्यो । घ्यूको भुटुनको मात्र तरकारी खानेलाई के थाहा, तेलमा पकाएको आलु—केराउ कति तिख्खर र मिठो हुन्छ भनेर । आलु केराउको तरकारी, जेरी, पकौडा, उसिनेको सखरखण्ड, बदाम र घरबाट झोलामा लगेको सुन्तला । खानेकुराका पसलबाहेक झण्डाबुर्जा खेलाउनेहरु पनि हुलका हुल हुन्थे । झण्डाबुर्जातिर भुलियो र हारियो भने दिनभर भोकै पर्ने डर । त्यसैले झण्डाबुर्जाको रहर डरलाग्दो हुन्थ्यो ।

धान थन्क्याउने बेलामा एकादशी मेला लाग्ने भएकोले धान राख्ने भकारी र ‘कोठा’ को ब्यापार निकै हुन्थ्यो । त्यसबाहेक माटाका सुराई, घैटो, घ्याम्पो, मकल, खुत्रुकेको ब्यापारपनि निकै हुन्थ्यो । सुन्तलाको रास त कति हो कति । सिजन अनुसारका तरकारी, फलफूल, भटमास लगायत गेडागुडीको ब्यापारपनि उस्तै । हाम्रो सेरोफेरोमा बर्षमा दुईपटक मात्र ठूलो हाट लाग्थ्यो । शिवरात्रीको साँझ र भोलीपल्ट सोतीपसल शिव मन्दिरको छेउमा । अनि ठूला एकादशीमा । त्यही भएर यी मेलाहरु बर्षभरिलाई चाहिने कृषि औजार, साधन र अन्य उपजहरुको किनमेल गर्ने थलो थिए ।

एकादशी बजारमा रमाईलो मात्र थिएन । डरैडर पनि थियो । बालबालिका हराउने डर । लुटिने डर । ग्याङ फाईटको डर । झन्डाबुर्जा खेल्नेहरुको झगडा । डोली तार्दा डोली नै चुडिने डर । पौडेर डोली तार्दा मान्छे नै बगाउने डर । वारिपारि बसेर डोली तार्दा मान्छे नै हुत्तेर मादीमा खस्ने डर । डुंगामा धेरै मानिस चढ्दा डुब्ने डर । भीडभाडमा किचिने डर । जाँडरक्सी खाएर हाहाहुहु गर्नेहरुको डर । तर डरलाई रमाईलोले नै जितेको थियो ।

फूलको लठ्ठा तारिसकेपछि लठ्ठा बोकेको डोली रित्तै फर्काउनु हुन्न भन्ने मान्यता अनुरुप बाजागाजासहित केटाकेटीलाई राखेर नाँच्दै बजाउँदै घर फकने गरिन्थ्यो । हामी पनि त्यस्तै टोलीको पछि लागेर उज्यालोमै फर्किन्थ्यौं । फर्कदा आमाहरुले के-के किन्नुभयो भन्ने चासो हुन्थ्यो । परिवारका कोही सदस्य साँझसम्म पनि घर नआउँदा ठूलो तनाव हुन्थ्यो । मेलामा झगडा हुने भएकोले डराउनुपर्ने हुन्थ्यो । कता गएको हो । कोसंग हिडेको हो । कता सोध्नु । कता खोज्नु । यस्तैयस्तै रमाईलो, अन्योल र हल्लाखल्लामा ठूला एकादशीको मेला सकिन्थ्यो । ठूला एकादशी सकिएसंगै त्यो बर्षको चाड लगभग सकिन्थ्यो ।

आजकाल शिशाघाट बजारमा कस्तो मेला लाग्छ कुन्नि ? कति मानिस जान्छन् कुन्नि ? कतिवटा फूलका डोरी तारिंदा हुन् ? केके परिकार पाक्दा हुन् ? केके सामान बिक्दा हुन् ? पानीमा हेलिएर वा डुंगाको सहायताले डोली तारिदो हो कि पूलबाट सरर… लगेर लठ्ठा झुन्ड्याईंदो हो ? डोका, डाला, नाङ्ला, भकारी, कोठा, हसिया, सुराही, जेरी,पकौडा सुन्तला, बदामसंगै नौलानौला केके सामानहरु पाईदा हुन् ? गाउँगाउँबाट हिडेरै मेलामा जान्छन् होला कि मादी किनारमा मोटर र मोटरसाईकलको लर्को देखिंदो हो ? एकपटक फेरि शिशाघाट मेलामा गएर मादीमा हातमुख धोएर तात्ततो जेरी र तरकारी खाँदै धित मरुन्जेल फूलको डोली तारेको हेर्न मन छ । मेलामा रमाउन मन छ । मेलालाई मनले मात्र हैन, क्यामेराले पनि खिच्न मन छ । २० बर्ष भयो एकादशी मेला नदखेको । त्यो मेला फेरि देख्न मन छ ।

(२०७७ साल मंसीर १० गते बुधबार )

गाउँको तिहारको सम्झना

कोरोना कहरको यो बर्षको तिहारले कुनै उमंग ल्याएको छैन । आयो—गयो भनेजस्तै मात्र भयो यसपालीको तिहार । यो बर्ष यसो हुनु जरुरीपनि छ । यसपाली कोरोना आफूले पनि नसार्ने र आफूमा पनि नसार्ने संकल्पसहित मनाउनुपर्छ । म पनि त्यसै गरिरहेछु । झिलिमिलि बत्तीको गुजुल्टोले सर्लक्कै जेलिएका घरहरुलाई हेरिंरहँदा मेरो मनचाहि उडेर गाउँतिर गैरहेछ । बत्ती नभएको गाउँमा औशीको रातमा पिलपिले मैनबत्तीको लस्कर र केराको सुप्लामा बलेका कपासका बत्तीहरुले निल्न खोजिरहेको अँध्यारो र मनभित्र बलेको धप्प उज्यालो । न्यानो र रापिलो उज्यालो । बर्षभरीमा लक्ष्मी पूजाको साँझमात्र गाउँ उज्यालो हुन्थ्यो । कुनैदिन बिजुली आउला भन्ने कल्पना गर्दै लाल्टिनको बेला (शिसा) सफा गर्दा, ध्रिपी र पानसको ध्ँवासो फालेर नयाँ झुम्रो फेर्दाका ती दिनहरु शहरमा बलेका झिलीमिली बत्तीले झल्झली सम्झाउँछन् ।

बर्लाचीको बगाले डिही र पृष्ठभूमिमा लम्साल डाँडो ।

दशैंमा हरेक बर्ष गाउँ (तनहुँको तत्कालिन क्यामिन गाविस, बर्लाची गाउँ) जाने गरेपनि तिहारको छुट्टीचाहि छोटो हुने भएकोले काठमाडौं आएपछि तिहारमा आक्कलझुक्कल मात्र गईयो । गाउँमा बिजुली पुगेको पनि १५—१६ बर्ष भैसक्यो । त्यसकारण औशीको रातमा उज्यालो बाल्न आजकाल मैनबत्तीको भर पर्नु पर्दैन । केराको सुप्लामा कपासको बत्ती बाल्ने चलनपछि छैन सायद । बिजुलीबत्ती भएपछि त्यसो गरिरहनै परेन ।

आजकालको तिहार मैले बुझेको छैन । तिथिमिथि खप्टिएको हो कि चालचलन फेरिएको हो, कुकुर तिहारको दिनमै लक्ष्मीपूजा पर्छ । धनतरेस भन्ने चाडपनि भित्रिएको छ । धनतरेस के हो, मैले बुझेको छैन । गाउँमा यमपञ्चक शुरु हुनुभन्दा अगाडीको एकादशीको दिन पिँडो भुटिन्थ्यो । धान, मकैं, गहुँ भुटेर ढिकीमा कुटेपछि पिँडो तयार हुन्थ्यो । घरमा पालिएका गाई, गोरु, भैसीका लागि तिहारको विशेष परिकार हो पिँडो । मानिसका लागि सेलरोटी पाकेजस्तो ।

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाईन्थ्यो । कागलाई भात खुवाएर तिहार शुरु हुन्थ्यो । आँगनको डिलमा दुनामा राखिएको भात खान काग आयो कि आएन भन्ने खुब चासो हुन्थ्यो । दोस्रो दिन कुकुरतिहार आउँथ्यो । बर्लाचीको हाम्रो बगाले टोलमा त कसैको घरमा कुकुर थिएन । आक्कलझुक्कल पर्तिरका गाउँबाट कुकुर आईहाल्यो भने भात खान पाउथ्यो । कुकुर आउला कि भनेर आँगनको डिलमा भातचाहि राखिन्थ्यो । कुकुर तिहारको भोलीपल्ट गाई तिहार पर्दथ्यो ।

तिहारको सच्चा रौनक नै गाई तिहारको दिनमा हुन्थ्यो । यो दिनमा बाबियोको लामो तोरण बाटिन्थ्यो, तगारोको वारपार टाँग्न मिल्ने गरि । बाबियोलाई पानीमा भिजाएर बाटेपछि त्यसमा पिपलको पात, आँपको पात, तितेपाती, सयपत्री, गुद्यौली आदि फूल, कपास, १—२ का एकाध नोट, र मसिनोसंग बाटिएका ससाना कुचाहरु मिलाएर तोरणलाई झपक्क बनाईन्थ्यो । तगारोमा तोरण टाँगेपछि गाउँभर डुलिन्थ्यो । कसैका निकै लामा हुन्थे, कसैका छोटा । कसैका तोरणमा फूलैफूल हुन्थ्यो त कसैकोमा आँप, पिपल र पातीका झुप्पा ।

तगारोनजिक टाँगिएको तोरण । तस्वीर साभार— समिक्षा बगाले (२०७७ सालको तिहारको तस्वीर)

तोरण टाँगेपछि गाईपूजा गरिन्थ्यो । घरघरै गाई हुन्नथे । गाउँमा एकाध घरमा मात्र गाई हुने हुँदा पूजा गर्नेको भीडै हुन्थ्यो । गाईलाई माला र टिका लगाईदिएर घ्यूमा पकाएको चामलको पातलो रोटी र पिडो खुवाईन्थ्यो । स्टिलको गिलासले चामलको पिठोको घोल बनाएर गाईको ढाडभरि ढाँप लगाइन्थ्यो । गाईसंगै भैसीले पनि पिडो खान पाउथे । भैसीका ढाडमा रौं कम हुँने हुँदा र छाला कालो हुँने हुँदा पिठोको ढाप खुब सुहाउथ्यो । गाईभैसी रहरलाग्दा देखिन्थे । बाख्राको ढाडमा चाहि रौं नै रौ हुने हुँदा ढाप बस्दैनथ्यो । जनै पूर्णिमाको दिन हातमा बाँधेको डोरो सो दिन गाईको पूच्छरमा बाधिदिए मरेपछि बैतरणी नदी गाईको पूच्छरमा झुन्डिएर तर्न पाईन्छ भन्ने जनविश्वासले कतिपयले हातको डोरो कालो भएपनि तिहारसम्म बाधिराख्थे र पूजा गरेपछि गाईको पूच्छरमा बाध्दथे ।

२०६७ सालको गाईपूजा

गाईपूजा सकिएपछि चामलको पिठो कुट्ने काम हुन्थ्यो । अघिल्लै दिन भिजाएर राखेको चामल ढिकीमा कुट्दाको आवाजले गाउँलाई रमाईलो बनाउथ्यो । साँझ घरघरमा सेलरोटी पाक्थ्यो । घिउमा पकाईएका सेलरोटी रहरलाग्दा हुन्थे । सेलरोटी थोरै हो र ? डालैभरी हुन्थे, सोलीभरि हुन्थे । थुप्रो दिन खान पुग्ने गरि, बाड्न प्रशस्त पुग्ने गरि सेलरोटी पाक्थ्यो । गाउँमा बिहान—बेलुकै भात खाने चलनले त्यो साँझ पेटभर (८—१० वटा) सेल खाएपनि अलिकति तातो भातचाहि खाउँखाउँ लाग्थ्यो । खाईन्थ्यो । बर्षभरि थन्क्याएर राखिएका खोपे थाल (खण्डे थाल) त्यो दिन झिकिन्थ्या । माझेर टलक्क बनाईन्थ्यो । बिहा, बर्तुन, पाहुना आउँदा न हो खण्डेथाल झिक्ने । अनि तिहारमा पनि । खण्डे थालमा सेलरोटीसंग भिन्डी र करेलाको अचार, तरकारी र दूध स्वाद मानेर खाईन्थ्यो ।

गाईतिहार (लक्ष्मी पूजा) को दिन त काम कति हो कति । रमाईलो पनि कति हो कति । बिहान तोरण बाट्यो । गाईलाई माला लगायो । पिँडो खुवायो । साँझ रोटी पाक्दै गर्दा घरैभर मैनबत्ती बाल्यो । पिढि, बार्दली, कोठा, कोठी, भण्डार, गोठ, तला, आँगनको डिल, तुलसीको मोठा सबैतिर मैनबत्तीको लस्कर । हेर्दै लोभलाग्दो देखिन्थ्यो, हावाले ढलाएर आगो लाग्ला कि भनेर सजग पनि हुनुपथ्र्यो । मैनबत्तीसंगै केराको सुप्लामा कपासको बत्ती तेलमा भिजाएर पनि बालिन्थ्यो । अनि बल्ल रोटी खाने पालो । देउतालाई चढाएपछि हाम्रो पालो आउथ्यो । काँडा पलाएका झुरुमझुरुम रोटी । कति रहरलाग्दा पो हुन्थे ।

साँझ बत्ती हेर्न गाउँभर डुलिन्थ्यो । बत्ती बाल्नपनि सघाईन्थ्यो । डुलेर आउँदा हावाले घरमा बत्ती निभाएको रहेछ भने फेरि बालिन्थ्यो । तिहारमा गाउँमा अलिअलि पटका पनि भित्रिन्थ्यो । पटका नहुनेले चुरोटको झिलझिलेमा सलाईका काटीको मसला जम्मा पारेर लोहोराले थिचेर पनि पड्काउथे । सलाई मास्यो भनेर घरमा पुगेपछि यसो गर्नेका कान बटारिन्थे ।

गाउँमा टाढा—टाढाबाट दिदी बहिनी र ससाना भान्जाभान्जी आउने मुख्य दिनपनि यही भएको हुँदा गाउँ गम्मागम्मी हुन्थ्यो । घरधन्दा नभ्याउनेहरु गोरु तिहारको दिनमा आउनुहुनथ्यो । धेरैजसोका घर भरिभराउ । असाध्यै रमाईलो माहोल हुन्थ्यो । यो सबै रमाईलोमा रंगोलीको रमाईलोचाहि भित्रिएको थिएन । रंगोली देखेको त काठमाडौं आएपछि मात्र हो । यसको सांस्कृतिक मूल्य मान्यता नबुझेकोले रंगोली आफन्त होइन, पाहुँनाजस्तो चाहि लाग्छ । हेर्दा राम्रो छ । कला देखाउने मेसोपनि हो । घरको मूलढोकामा सुन्दर कला हुनु राम्रै हो । त्यसकारण रंगोलीलाई तिहारमा स्वागत छ । सायद गाउँतिर पनि आजकाल रंगोली बन्छ होला ।

गाई तिहारको भोलीपल्ट गोरुतिहार आउथ्यो । बारी जोत्दाजोत्दा हत्तु हुने गोरुले त्यो दिन माया पाउथ्यो । जोत्ने समयमा त मुखमा कोर्को, ढाँडमा लठ्ठीको सुम्लो र घाँटीमा ट्याप्प कसिएको नारा र जोतारा । कठै गोरुको जुनी । गोरु र खच्चडको जस्तो दुखी जिन्दगी त कुन प्राणीको होला र । अरुदिन जति चुटाई खाएपनि त्यो दिनचाहि गोरुले आराम र माया पाएको देख्दा खुशी लाग्थ्यो । गोरुलाई माला लाईदिने, पिडो खान दिने, ढाडमा स्टिलको गिलासले पिठोको ढाँप लगाउने काम हुन्थ्यो ।

भाइटिकाको दिन लक्ष्मी पूजाको दिनको जस्तो ब्यस्तता हुँदनथ्यो । रोटी पहिल्यै पाकिसकेपनि ताता रोटी खाने रहरले सो दिन बिहान धेरथोर सेलरोटी पाक्दथ्यो । टिकाको साईत चाडै छ भने अघिल्लै दिन सयपत्री र मखमली फूल टिपेर राखिन्थ्यो । टिकाको साईत ढिलो निस्कँदा सबैलाई सजिलो हुन्थ्यो । माला गाँस्न, लिपपोत र बढारकुढार गर्न, रोटी पकाउन, तरकारी अचार बनाउन समय पुग्दथ्यो । ९—१० बजे साईत हुँदा त साईत छोप्नै हम्मेहम्मे पर्दथ्यो । टिको लगाउन केराको पात चाहिन्थ्यो । एउटा रेसो चिरेर निधारमा ठिक्क हुनेगरि राखेर त्यसमाथि टिका लगाउँदा टिका सिधा हुन्थ्यो ।

तिहारको बिर्सनै नसकिने पक्ष देउसी भैलो पनि थियो । मैले त बाल्यकालमा जम्मा एकपटक देउसीभैलो खेलें । ७—८ घरका ८—१० जना केटाकेटी मिलेर भैलो खेल्दा १२—१५ रुपैंया, केही माना चामल र अलिअलि रोटी जम्मा भएको थियो । पैसा त बाँडेर लियौं कि जस्तो लाग्छ । उठेको चामलमा आमाहरुले मसिनो चामल थपिदिएर, दिदीहरुले पकाइदिएर लामो गराको डिलतिर हामीले बनभात खाएका थियौं । मैले भैलो नखेलेपनि देउसी भैलो खेल्न ठूल्ठूलो टोली आउँथे । भैलो खेल्नेहरु प्राय १०—११ बजेतिर आउँथे । टर्चलाईट बाल्दै, सुसेलो हाल्दै, मादल बजाउँदै । भैलो खेल्नेहरु आएपछि ढोका खोलेर लाल्टिन बालेर पिढिको थाममा झुन्ड्याईन्थ्यो । पिढिभरी गुन्द्री बिछ्याईन्थ्यो । युवाहरुको रमाईलो बाहेक हाम्रोतिर विद्यालय र पुस्तकालयलाई चन्दा उठाउन पनि भैलो खेल्ने चलन थियो । यो भैलो त निकै लामो दिनसम्म चल्थ्यो । टोलटोलमा खेल्दै आउने । यसरी संघसंस्थाको लागि भैलो खेलिदा दिने रकम अरुलाई दिनेभन्दा केही बढी नै हुन्थ्यो । अधेरी रातमा साथीहरु त्यसरी रातीराती भैलो खेल्दै हिडेको देख्दा अचम्म लाग्थ्यो । डरपनि लाग्थ्यो ।

तिहारमा महिलाहरुलाई सास फेर्न फुर्सद हुँदैन । कामैकाम । लिपपोत । बढारकुढार । अनेक परिकार बनाउ । माला गास । पिठो कुट । रोटी पकाउ । पिडो भुट । सम्झँदै अत्यासलाग्दो । कतिपय पुरुषहरुचाहि तासको खालमा बेफुर्सदी बनिदिन्छन् । खालमै रात बिताउछन् । दिन बिताउछन् । कतिपयलाई त टिका लगाउने फुर्सद पनि हुँदैन । यो पारा मलाई साह्रै ननिको लाग्छ ।

तिहार उज्यालो भित्र्याउने चाड हो । दाजुभाई र दिदीबहिनी भेटाउने चाड हो । एक —अर्कालाई माया र सम्मान गर्ने चाड हो । दाजुभाइ मात्र पूज्ने चाड होइन । दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई बराबर पूज्ने चाड हो । छोरी नहुनेका घरमा त तिहार खल्लो हुन्छ । जिन्दगीको एउटा गाढा रंग नै नभएजस्तो । उराठलाग्दो । यो चाड सम्पतीको अभद्र प्रदर्शन गर्ने, रक्सीको खोलो बगाउने र तासको खालमा बसेर आफूलाई मास्ने चाड नबनोस् । सबैलाई तिहारको शुभकामना ।

(२०७७ साल मंसीर १ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको)

होम आइसोलेशन, बसोबास शैली र हाम्रा घरबस्ती….

कोरोनाको कहर बढ्दै जाँदा ‘हर घर क्वारेन्टिन’ हुँदै ‘हर घर आइसोलेशन’ का लागि मानसिक र भौतिक रुपमा तयार हुनुपर्ने बाध्यता बढ्दो छ । अस्पतालमा बेड नपाईने अवस्था दिनदिनै बढ्दो छ । घर क्वारेन्टिनमा बस्नेको त तथ्यांक भेटिदैन । एक दिनमात्र कतै गईयो भनेपनि फर्केर केहीदिन घरमा अलक्क बस्नुपर्ने अप्ठेरो अवस्था आएकोले र त्यसरी बस्नेको रेकर्ड राख्ने कुनै निकाय नभएकोले अब यसको विश्वासयोग्य तथ्यांक भेटिंदैन । आइसोलेशनमा बस्नेहरुको तथ्यांकचाहि सरकारले दिने गरेको छ, भलै त्यसमा पनि सबैजसो संक्रमितहरु नअटाएका हुनसक्छन् ।

भूकम्पमा नभत्केको घर । यत्तिको घरमा सामान्य परिमार्जन गरि एकान्तवास बस्न सकिन्छ ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या ३५४३५ छ । जतिजना संक्रमित, उतिजना आइसोलेशन भनेर स्वास्थ्य मन्त्रालयको वेब पोर्टलमा जनाईएको छ । अस्पतालको आइसोलेशन, होटल आइसोलेशन र घर आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या छुट्याईएको छैन ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या ३५४३५ छ । जतिजना संक्रमित, उतिजना आइसोलेशन भनेर स्वास्थ्य मन्त्रालयको वेब पोर्टलमा जनाईएको छ । अस्पतालको आइसोलेशन, होटल आइसोलेशन र घर आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या छुट्याईएको छैन ।

स्वास्थ्यखबर डटकमले स्वास्थ्य मन्त्रालयलाई उदृत गर्दै जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा कुल संक्रमित (३५४३५) मध्ये २८,८२० जना होम आइसोलेशनमा रहेका छन् । सो समाचारमा जनाईए अनुसार होम आइसोलेशनमा बस्नेमध्ये सबैभन्दा धेरै बाग्मती प्रदेशमा (१८,४८६) रहेका छन् । त्यस्तै प्रदेश १ मा ४,५७० जना, प्रदेश २ मा ९८५ जना, लुम्बिनी प्रदेशमा २,१८६ जना, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ६८५ जना, गण्डकी प्रदेशमा १७१० जना र कर्णाली प्रदेशमा २९८ जना ब्यक्तिहरु होम आइसोलेशनमा रहेका छन् । सबै संक्रमितलाई सरकारी तथ्यांकले नसमेटेको पनि हुनसक्छ । जे होस् यो तथ्यांकले देशैभर कोरोना संक्रमितहरु होम आइसोलेशनमा बसेको र हस्पिटलको आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या न्यून रहेको पुष्टि गर्दछ।

होम आइसोलेशनको कहानी शुरु गर्नुअघि स्कूल क्वारेन्टिनको कुरा गर्छु । गत असोज दोस्रो हप्ता म काभ्रेको भुम्लु गाउँपालिका, मण्डन देउपुर नगरपालिका तथा सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका, इन्द्रावती गाउँपालिका र हेलम्बु गाउँपालिका पुगेको थिएँ । स्वास्थ्य संस्था, क्वारेन्टिन र आइसोलेशन स्थलहरु अपांगता भएका ब्यक्ति, जेष्ठ नागरिक, बालबालिकाका लागि कत्तिको सहज छन् भनेर हामीले सरसर्ती अध्ययन—अवलोकन गरेका थियौं । सिन्धुपाल्चोक र काभ्रे भूकम्प अति प्रभावित जिल्ला हुन् । ती जिल्लामा भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको काम सिद्धिने चरणमा छ । सरकार तथा विभिन्न दातृ निकायको सहयोगमा विद्यालय भवनहरु सुविधासम्पन्न बनेका छन् । कतिपय विद्यालयमा नर्सहरु पनि कार्यरत छन् । कोरोनाका कारण विद्यालयहरु अचानक अस्पतालजस्ता बन्न पुगे अर्थात क्वारेन्टिन स्थल बने । आपतविपद्मा विद्यालयभित्र सिंगो समुदाय अटायो । घच्चमच्च होइन, आरामले अटायो । प्रर्याप्त खानेपानी र शौचालय, उज्याला र सफा कोठादेखि स्वास्थ्यकर्मीसम्मको अभाव भएन । सामान्य परिमार्जन गरे क्वारेन्टिनमात्र होइन, आइसोलेशन सेन्टर नै बनाउन सक्ने अवस्था त्यहाँ देखियो । तर भूकम्प प्रभावित जिल्लामा निजी आवासको चित्रचाहि ठ्याक्कै उल्टो छ । पुनर्निर्माण कार्य चलिरहेका सबै जिल्लामा अधिकांश घर एककोठे र दुइकोठे छन् । घरको बहुउपयोगी ठाउँ (कोठा, कोठी, बरण्डा, तला, भण्डार, सिकुवा आदि) जति सबै खुम्चेर साँघुरो पिढी र २ कोठामा जिन्दगी सीमित हुन पुगेको छ । नयाँ घर बनाएर पुराना घरपनि सामान्य मर्मत गरेर बस्नेहरुलाई त सजिलै भएको छ । भएकै घरमा थप २ कोठा थपियो । तर पुरानो घर कामै नलाग्ने अवस्था भएकाको जिन्दगी नयाँ घरमा कष्टपूर्ण तरिकाले चलिरहेको छ ।

भूकम्पपछि बनेको सानो घर ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले ‘कोभिड १९ केशको आइसोलेशन ब्यवस्थापन सम्बन्धि निर्देशिका’ बनाएको छ । सो निर्देशिका २०७७ साल जेठ २० गते स्वीकृत भएको छ । निर्देशिकामा अस्पताल आइसोलेशन र घर आइसोलेशन सम्बन्धी छुट्टाछुट्टै प्रावधानहरु छन् । लक्षण नभएका र सामान्य लक्षण भएकालाई घरमै राख्न सकिने सो निर्देशिकाले जनाएको छ । निर्देशिकामा घर आइसोलेशन सम्बन्धी १४ वटा बुँदाहरु छन् । त्यसमा हावा खेल्ने तथा प्रकाश आउने छुट्टै कोठामा संक्रमितलाई राख्नुपर्ने, उपचार अवधिभर बाहिर ननिस्कने र आवश्यक सामाग्री परिवारका सदस्यसंग मगाउने, खानपिनको ब्यवस्थामा विशेष सावधानी अपनाउने, प्रयोग गरिएका भाडाहरु सुरक्षित रुपले सफा गर्ने र सुकेपछि पुन प्रयोग गर्ने कुराहरु समेटिएको छ । त्यस्तै, स्नानघर/शौचालयको छुट्टै ब्यवस्था गर्ने र सामूहिक रुपमा प्रयोग गर्नुपर्ने भएमा प्रत्येक प्रयोगपछि सरसफाईमा प्रयोग हुने ‘डिसइन्फेक्टन्ट’ ले राम्ररी सफा गरेर मात्र अरुले प्रयोग गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ । यसका साथै हात धुने बेशिनहरु संक्रमणको स्रोत हुने प्रर्याप्त जानकारी गराई दाँत माझ्ने ब्रस लगायतका सामान राख्न छुट्टै बेशिनको प्रयोगको प्रयोग गर्न सुझाईएको छ । त्यस्तै, ढोका, मेशिनका ह्यान्डल, टेबुल जस्ता धेरै ब्यक्तिले चलाउने सामान डिसइन्फेक्टेन्ट प्रयोग गरि नियमित सफा गर्ने, भाडाकुँडा या कपडा धुँदा पन्जा लगाएर धुने वा मेशिनमा छुट्टै धुने र घाममा सुकाउने आदि कुराहरु उल्लेखित छन् । स्वास्थ्य, सरसफाई र पूर्वाधारका कुराहरु यसमा समेटिएका छन् ।

घर आइसोलेशनका यी प्रावधानहरु पढिरहँदा मैले नेपालका शहरी र ग्रामीण भेगका बस्ती र बस्ने शैली सरर सम्झिएँ । पहिला शहरकै कुरा गरौं । घरबेटी र डेरावाल गरि दुई वर्गका मानिस शहरका थरिथरि घरमा बस्छन् । कथा डेरावालबाटै शुरु गरौं । डेरावाल थरिथरिका छन् । एउटा साझा बैठक/पाहुना कोठा, एउटा भान्सा, एउटा सुत्ने कोठा र एउटा बाथरुम सहित सानो फ्ल्याट लिएर बस्ने साना बच्चासहितका दम्पती वा दम्पतीमात्र वा राम्रै पैसा कमाउने अविवाहित युवायुवती शहरमा धेरै छन् । सपरिवार अलि ठूलो फ्ल्याट (एउटा छुट्टै बैठक कोठा, एउटा अट्याच बाथरुम सहितको सुत्ने कोठा, साझा शौचालय/बाथरुम, थप २—३ सुत्ने कोठा, भान्सा र डाइनिङ कक्ष) लिएर बस्ने उच्च मध्यम वर्ग र उच्च वर्गका ब्यक्तिहरु पनि शहरमा धेरै छन् यस्तो बसाईमा बैठककोठा पाहुना कोठाको रुपमा पनि प्रयोग गर्न मिल्नेगरि होचा दुईवटा खाटहरु पनि राखिएका हुन्छ । एउटा सुत्ने कोठा र एउटा भान्साकोठा भाडामा लिएर बस्ने, एउटा कोठामा एक्लै बस्ने, एउटा कोठामा दम्पती बस्ने, एउटा कोठामा एकजना बस्ने, दुईजना विद्यार्थी मिलेर दुईटा खाट र एउटा कुनामा किचेन र्याक राखेर त्यही पकाएर खाने अनि ज्याला मजदूरी गर्ने ५—७ जना मिलेर एउटै कोठामा सुखदुख बस्ने—खानेहरु पनि धेरै छन् । यसरी शहरमा भाडावालाहरु थरिथरिका छन् । ससाना टहरा र अन्तरिम आवास (१ वा २ कोठा, एक भान्सा र शौचालय वा एउटैमात्र कोठामा एक्लै वा धेरैजना) मा गुजारा चलाउने निम्न आय भएका ब्यक्तिहरु पनि शहरमा धेरै छन् ।

श्हरलाई सरसर्ती नियाल्दा जति नै ठूलो र अग्लो घर भएपनि अधिकांश घरबेटीको भागमा १.५ तलाजति पर्छ । उनीहरुको बसाईको शैलीलाई नियाल्दा एउटा बैठक कोठा, साझा बाथरुम/शौचालय, एउटा एट्याच बाथरुम/शौचालय भएको कोठा, थप २—३ सुत्ने कोठा अनि कौशी सहितको माथिल्लो तलामा भान्सा, डाइनिङ कक्ष, पूजा गर्ने ठाउँ, साझा शौचलय र लुगा धुने मेशिन राख्ने ठाउँ हुन्छ । थोरैको मात्र छुट्टै पाहुनाकोठा हुन्छ । घर भाडामा दिने अधिकांश घरबेटीको बैठक कोठामा पनि सोफासंगै दुईवटा होचा खाटहरु पनि हुन्छन् । त्यसकारण बैठक कोठाले पाहुना कोठाको पनि काम गर्छ । सिंगै घर घरधनीले मात्र प्रयोग गर्ने ,सानो अपार्टमेन्टमा बस्ने, हाउजिङमा सिंगो घर लिएर बस्नेहरुको संख्या धेरै पातलो छ ।

काठमाडौंकै कुरा गरौं । यहाँ थरीथरीका घरबस्ती छन् । शहरको मध्यभागमा पुरानो र निकै बाक्लो बस्ती छ । ती घरमा घरबेटी र डेरावाल दुबै बस्छन् । त्यहाँ छानो वा छत जोडिएका घरहरु छन् । मध्यभाग भन्दा वरिपरि पक्की घरहरु छन् । त्यो सेरोफेरोमा सवारी साधन नहुने विद्यार्थीहरुको बसोवास बढी छ (कीर्तिपुरको कुरा छुट्टै भयो) । मध्यभाग र मध्यभागको वरिपरि फ्ल्याटभन्दा कोठा बढी चल्तीमा छ । रिंगरोडको वरिपरि र त्योभन्दा बाहिरचाहि कोठाभन्दा सानो फ्ल्याट लिएर बस्नेहरु र मोटरसाइकल हुने डेरावालहरु बढी छन् । रिंगरोड बाहिर कोठा दिने चलन अलि कम छ । यसरी एउटा शहर थरिथरि घरबेटी र डेरावालले भरिएको छ । घर, कोठा, फ्ल्याट थरिथरि छन् । काठमाडौं बाहिरका शहरमा चाहि भित्री र बाहिरी दुईखाले बस्ती छन् । प्रत्येक शहरका न्यूरोड वा मूलसडक भनिने ठाउँहरु ब्यापारिक गतिविधिका लागि चर्चित छन् भने बाकी ठाउँहरु आवासीय प्रयोजनका लागि चल्तीमा छन् । राजमार्गमा चाहि रिबनजस्ता लामालामा बस्तीहरु छन् । ती बजारमा चाहि घरहरु पूरै जोडिएका छन् । भुइँतल्लामा ब्यापारिक गतिविधि र माथिल्ला तल्लाहरुमा कोठा भाडामा दिने, घरबेटी माथिल्लो तल्लामा बस्ने जीवनशैली देखिन्छ ।

महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका, बजार, र गाउँ आदि विविध नाम भएका बस्तीहरुमा कोरोना संक्रमित सदस्यलाई घरभित्रै राख्दा केकस्तो अप्ठेरो पर्ला त ? अब त्यसको लेखाजोखा गरौं । शुरुवात शहरबाटै गरौं । बंगला हुनेहरुलाई होम आइसोलेशनमा समस्या पर्दैन । बंगलामा बाथरुम/शौचालय धेरै बनाईन्छ । प्रत्येकजसो कोठामा बरण्डा पनि बनाईन्छ । त्यसैले नुहाएपछि लुगा सुकाउन, खाना खाएपछि भाडा सुकाउनपनि त्यति अप्ठेरो पर्दैन । घाम ताप्नपनि समस्या हुँदैन । घरका केही तला भाडामा दिएर १—१.५ तला आफूले प्रयोग गर्ने घरबेटीलाई छुट्टै कोठामा बस्न समस्या नभएपनि बाथरुमको चाहि समस्या पर्नसक्छ । परिवारमा एकजना मात्र संक्रमित हुँदा बाथरुम जोडिएको कोठा प्रयोग गर्न दिईयो भने धेरै सजिलो हुन्छ । २—३ जनालाई संक्रमण भयो भने अथवा बाथरुम जोडिएको कोठा छैन भने कोरोना नेगेटिभ नआएसम्म एउटा बाहिरी बाथरुम/शौचालय संक्रमित सदस्यलाई प्रयोग गर्न दिएर बाकीले अर्को प्रयोग गर्न सकियो । यहाँपनि त्यति समस्या भएन ।

ठूलो फ्ल्याट लिएर बस्नेहरुसंग घटीमा दुईवटा बाथरुम/शौचालय हुन्छ । कोठापनि प्रशस्त हुने हुँदा १५—२० दिन अलक्क बस्न, खान खासै समस्या हुँदैन । सपरिवार बसिएको छ र एउटामात्र शौचालय छ भने त्यहाँचाहि थप केही अप्ठेरो अवस्था आउँछ । सचेत भएर हरेकपटक सफा गर्दै प्रयोग गर्न सकिन्छ । कोठाकोठा भाडामा दिईएको घर छ र भाडामा बस्ने सबैका लागि एउटामात्र शौचालय छ भने त धेरै अप्ठेरो अवस्था आउँछ । अझ एउटै कोठामा धेरैजना बसिएको छ भने त त्यसले निकै जटिलता ल्याउँछ ।

होम आइसोलेशनमा बस्न गाउँमा चाहि त्यति धेरै अप्ठेरो हुँदैन । कोही सदस्यलाई कोरोना संक्रमण भयो भने मूल घरसंगै जोडेर काठ र जस्तपाता प्रयोग गरि तुरुन्त अस्थायी कोठा बनाउन सकिन्छ । बारीको छेउमा टिन र बोरा बारबेर गरेर अस्थायी शौचालयपनि बनाउन सकिन्छ । धन्सार सफा गरेर पनि बस्न सकिन्छ । पिढिको छेउमै बारेर पनि बस्न मिल्यो । पुग्दो कोठा छ भने त समस्यै भएन । घर टाढाटाढा हुँने हुँदा छिमेकीलाई सर्ला कि भनेर डराउने अवस्थापनि रहँदैन । गाउँमै असाध्यै बाक्लो बस्ती छ र कोठाचोटा मिलाउने ,शौचालय बनाउन सक्ने अवस्था छैन भने गाउँलेहरु मिलेर बस्तीको नजिकै सामूहिक आइसोलेशन पनि बनाउन सक्ने सम्भावना रहन्छ । तर शहरमा एउटा कोठा लिएर बस्ने, एउटै शौचालयले धेरैजनाले प्रयोग गर्ने, एउटै कोठामा धेरैजना बस्ने अवस्थाले यसले धेरैथरी जटिलता निम्त्याउँछ । जेष्ठ नागरिक, अपांगता भएका ब्यक्ति, सुत्केरी महिला र बालबालिकालाई थप कष्ट निम्त्याउँछ । घरबेटीले सहज ब्यवहार नगरिदिंदा मानसिक तनावपनि भोग्नुपर्ने हुन्छ । शहरमा घरैघर जोडिने हुँदा एउटाको घरमा कोरोना लागेमा पूरै टोल नै आतंकित हुन्छ । आतंकित भएको टोलले सहज ब्यवस्था मिलाउन मद्दत गर्नुसट्टा उनीहरुलाई राम्रो ब्यवहार नगर्ने ,आतंकित हुने, परपर भाग्ने, अप्ठेरोमा मद्दत नगर्ने जस्ता घटनाहरु भईरहेका पनि छन् ।

यसरी हाम्रा घरबस्ती र बसोवासको शैलीलाई सरसर्ती नियाल्दा निकै थोरै नागरिकले मात्र होम आइसोलेशन वा होम क्वारेन्टिनमा सहजै बस्न सक्ने अवस्था देखिन्छ ।

अन्तमा आफ्नै अनुभव जोड्छु । असोज दोस्रो हप्ता काभ्रे र सिन्धुपाल्चोकका क्वारेन्टिन र आइसोलेशन सेन्टरबाट फर्केपछि म १५ दिन घर क्वारेन्टिनमा बसें । टिचिङ अस्पतालमा नर्सिङ विषयमा स्नताकोत्तर तहमा अध्ययनरत मेरी श्रीमती रन्जिताजीपनि अस्पतालको केही दिनको प्रयोगात्मक अभ्यास सिध्याएर घर क्वारेन्टिनमा बसिन् । म फिल्डबाट फर्केको ७ दिनपछि उनी आइन् । हाम्रो घरमा दुईवटा शौचालय र एउटा छुट्टै नुहाउने कोठा छ । मैले लेखपढ गर्ने सानो कोठालाई आफ्नो क्वारेन्टिन बनाएँ, सधैं बस्ने गरेको कोठा रन्जिताजीको क्वारेन्टिन बन्यो । शौचालय साझा रुपमा प्रयोग गर्नुपर्ने भयो । बाआमाले प्रयोग गर्ने शौचालय प्रयोग गर्ने कुरै आएन । अनि हामी अलिकति डरायौं । एकजना अस्पतालबाट, एकजना फिल्डबाट फर्केको । हामीले प्रयोग गरेपिच्छे शौचालयको ढोकाको ह्यान्डल, चुकुल, बेशिनको धारा, फ्लस, बिजुलीको स्वीच लगायत सबै ठाउँमा हरेक पटक औषधी छर्केर मात्र प्रयोग गर्यौ । दिनभर पटकपटक यसै गरिरहनुपर्यो । एकजनामा कोरोना छ र अलिकति मात्र चुकियो भने सर्ने डर । त्यसै यो काममा निकै सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । घरभित्र मास्क कहिल्यै छोडेनौं । बा आमाले खाना ल्याएर हाम्रो थालमा अलक्क राखिदिनुहुन्थ्यो । हामी टाढाटाढा बसेर खान्थ्यौं । आ—आफ्ना भाडा माझेर घाममा घोप्ट्याउथ्यौं । साबुन, खानेपानीको जग, गिलास, ब्रस, मन्जन आफ्नो कोठामा राख्थ्यौं । छततिर जाँदा ढोकाको चुकुल खुट्टाले खोल्थ्यौं । च्यानलगेट पनि खुट्टाले खोल्थ्यौं । बाले साझा ढोकाहरु प्राय खुल्लै राखिदिनुहुनथ्यो । छतमा बस्ने मुढापनि आ—आफ्नो प्रयोग गर्दथ्यौं । कोठाबाहिर सबैसम्म निस्कन्थ्यौं । घरभित्रको घुमघाम, बातचित, छलफल लगभग ठप्पै थियो । छतमा जाँदा भर्याङको रेलिङ झुक्किएर छोइएला कि भनेर सचेत हुन्थ्यौं ।

यसरी कोरोना नलागीकनै कोरोना लागेझैं १५ दिन घरभित्र गुर्जादा घर आइसोलेशनको मर्म राम्ररी बुझियो । साँघुरो बसाई छ भनेपनि सकेसम्म घलमिल नहुने, मास्क लगाईरहने, हात सफा गरिरहने, आफ्ना लुगा आफैंले धुने, आफ्ना भाडा आफैंले माझ्ने, एउटै थाल कचौरा, गिलास प्रयोग गर्ने, ती सामान आफैंसंग राख्ने र बाथरुम प्रयोग गर्दा शत प्रतिशत सचेत हुने, स्वीच कुइनाले थिच्ने, ढोका खुट्टाले धकेल्ने, चुकुल र धारा छोएपिच्छे औषधी छर्किने जस्ता काम गरे घर आइसोलेशन वा घर क्वारेन्टिन जिन्दगीले परिवारका सदस्य वा छरछिमेकलाई नपिर्ला कि ? मैले त घर क्वारेन्टिन जिन्दगी निकै अलक्क बसेर गुजारें । तपाईंहरु पनि सकेको अलक्क बसेर कोरोना बार्नुस् है । अलक्क बसे कोरोना हलक्क बढ्दैन । कोरोना हलक्क बढ्नु दुख पाउनु हो । आफ्नो घर, फ्ल्याट, कोठा अनुरुप थप सचेत होऔं । संरचना सुधार्न सकिन्छ । मिलाउन सकिन्छ । तर बानी सुधारे सस्तो पर्छ । जोखिमबाट जोगिन रहर गर्नेको जय होस् ।

(हिमालखबर डटकममा २०७७ साल कार्तिक २७ गते मंगलबार प्रकाशित लेख)

घुमघामका अप्ठेरा घुम्ती

नेपालले सन् २०२० लाई घुमघाम वर्ष (पर्यटन वर्ष) का रुपमा मनाउने रहर गरेको थियो र त्यसै अनुरुपका कार्यक्रमहरु बनाएको थियो । कोभिड–१९ विश्व भ्रमणमा निस्किएसँगै यो कार्यक्रमा ब्रेक लाग्यो । घुम्नु परको कुरा, घरबाहिर निस्कनसमेत डराउनुपर्ने अवस्था आयो । अहिले त नागरिक डर प्रतिरोधी भइसकेका छन् । डराएर होइन, सचेत भएर तथा सुरक्षा मापदण्ड पालना गरेर जीवनको रथ गुडाउने चेत पलाएको छ । दैनिक जीवनयापनबाहेक दशैंको मेसोमा पर्यटकीय गतिविधि पनि केही चलमलाएको देखियो । प्याराग्लाइडिङको सहायताले हावामा कावा खाँदै रमाइरहेका नागरिकका तस्वीर र भिडियोले सामाजिक संजाल रंगीएका छन् । ठाउँ—ठाउँबाट सुन्दर हिमालका तस्वीर निरन्तररुपमा छाइरहेका छन् । राजधानीका आसपासका पर्यटकीय गन्तव्यसँगै पोखरा, सौराहालगायतका चल्तीका ठाउँमा दशैंको मेसोमा आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल देखियो । त्यो चहलपहलले पर्यटन व्यवसायीलाई थोरै भएपनि राहत दिएको छ ।

कोभिड–१९ महामारीले ल्याएको आँधी छिट्टै थामिएलाजस्तो छैन । ढिलोचाँडो आँधी थामिएपछि विदेशी पर्यटक फेरि नेपाल भित्रनेछन् भन्ने आशा गरौं । प्रकृतिले अनन्त सिंगारेको यो देश साहसिक पर्यटनका लागि संसारभर चर्चित पनि छ । अक्करे भीर, डरलाग्दा हिमाल र डरलाग्दा नदी साहसिक पर्यटनका रहरलाग्दा गन्तव्य बनिरहेका छन् । हिँड्न, डाँडाकाँडा चढ्नका लागि पनि बाह्य पर्यटक नेपालका विभिन्न ठाउँ पुग्छन् ।

नेपाली पर्यटक पनि गरुंगा झोला बोकेर, क्यामेरा भिरेर डाँडापाखा डुल्न अभ्यस्त भइसकेका छन् । स्वदेशीलाई पर्यटक नै नमान्ने चालचलन फेरिदो क्रममा छ । डाँडाकाँडा घुम्दा सञ्चो र आनन्द महसुस गर्नेहरु बढिरहेका छन् । यो आन्तरिक पर्यटनका लागि सुखद् पक्ष हो । तर पर्यटकलाई घुमाउने नाममा नेपाललाई सधैं अक्करे भीरको देश र गाउँका नागरिकलाई ‘भीरमौरी’ बनाउनु चाहिँ हुँदैन । अर्थात, विकासका नाममा जथाभावी डोजर जोत्नु गलत परिपाटी हो । पर्यटन र विकासको लय नमिल्दा देश न त गरिखान सहज बनेको छ न त घुमिसक्नु नै बनेको छ । साहसीक पर्यटनका लागि चल्तीका पदमार्गलाई जोगाएरै तथा प्रकृतिलाई दोहन नगरी स्थानीय नागरिकको दैनिक जीवनयापनका लागि सहज राजमार्ग, जलमार्ग र केबुलकारहरु बन्न सके देशको कथा अर्कै हुन्थ्यो । तर त्यसो भइरहेको छैन । केबुलकार तीर्थाटनमै सीमित छ । जलमार्ग एकाध रामरमितामै सीमित छ । नक्शांकन नगरी जथाभावी जोतेरै देश बनाउन खोज्दा जता गएपनि डाँडापाँखा छियाछिया देखिन्छन् । न हिँडिसक्नु, न गुडिसक्नु न उडिसक्नु । डाडाँपाखाको देश भएकाले देशभर घुम्तीहरु छन् । भूगोलले बटारेकोमा चित्त दुखाई छैन । तर सेवा, सुविधाको लय नमिलेकाले ती घुम्तीहरु मन बहलाउने खालका छैनन् ।

दूरदराजका कष्टकर तर रोमाञ्चक गन्तव्यबाहेक सानाठूला शहर छेउछाउँका सुन्दर र आकर्षक गन्तव्य पनि नेपालमा धेरै छन् । हेलिकप्टर चढेर सगरमाथाको फेदमा ब्रेकफास्ट खानेदेखि कलाकौशलले भरिएको द्धारिकाज रिसोर्टमा बास बस्ने सुविधा छ भनेर अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा चर्चा भएपनि त्यतिले मात्र मख्ख परेर भएन । हेलिकप्टर चढ्ने, महंगा पर्यटकीय गाडी तथा निजी गाडी चढ्ने पर्यटकलाई त नेपाल रमाइलै होला । तर, सार्वजनिक सवारी प्रयोगकर्ताका लागि पनि त नेपाल घुम्नलायक देश बन्नुपर्यो । सानाठूला शहर छेउछाउँका असाध्यै चलनचल्तीका गन्तव्यहरु सहज सार्वजनिक सवारी साधनको अभावमा कसरी ‘साहसीक’ भन्न मिल्ने गरी अप्ठेरा गन्तव्यहरु बनिरहेछन्, त्यसैबारे चर्चा गर्दैछु ।

काठमाडौं, पोखरा, भरतपुरलगायतका चल्तीका नेपाली शहरहरु फराकिला उपत्यकामा फिजिएका छन् । वरिपरि सुन्दर डाँडापाखा, ताल तलैया र नदी भएपनि यी सहर सफा, सुन्दर र मनमोहक बन्न सकेका छैनन् । काठमाडौं उपत्यकाको कलाकौशल, पोखराका तालतलैया र भरतपुरको हरियोपरियो विस्तारै खुइलिँदै जान थालेको छ । नेपालका सबै शहरहरु अव्यवस्थित तरिकाले ससाना प्लटमा घरले भरिने र अरु सार्वजनिक सम्पत्तिहरु मासिने समस्याले ग्रस्त छन् । शहर थकान उत्पादन केन्द्रजस्तो बनेकाले होला, थाकेका शहरवासी वरिपरीका डाँडाकाँडा पुगेर मन बहलाउने रहर गर्छन् । रैथाने शहरवासीबाहेक टाढा–टाढाबाट ती शहरमा आएका पर्यटकपनि डाँडाछेउँका गन्तव्यमा जान रुचाउँछन् ।

डाँडामा पुगेपछि दृष्टि बेस्सरी फिजारिन्छ । एकैपटक परसम्म देखिन्छ । प्रकृतिको नजिक पुगेको महसुस हुन्छ । हल्लाखल्लाले थर्किएको कान, प्रदुषणले थाकेको आँखाले शान्ति महसुस गर्छन् । त्यसैले ठूला शहर नजिकैका सुन्दर डाँडाकाँडाहरु चल्तीका पर्यटकीय गन्तव्य बनेका छन् । गन्तव्य बनेपनि डाँडाको विकास प्रकृतिमैत्री र रैथाने वास्तुकलामैत्री बन्न सकेको छैन । पर्यटक पुग्ने सबै ठाउँलाई ठमेल बन्ने रहर छ । त्यसैले त मनकामना सेरोफेरोको वस्ती होस् या नगरकोट, ती बस्तीहरुमा आफ्नोपन पटक्कै भेटिदैन । पानी कसरी जोगाउने, हरियोपरियो कसरी जोगाउने, फोहोर व्यवस्थापन कसरी गर्ने, वस्तीलाई कसरी मौलिक डिजाइनयुक्त बनाउने भन्नेतिर चिन्ता, चासो र चिन्तन देखिएको छैन । बडाबडा होर्डिङबोर्ड, काला तारको गुजुल्टो र अग्ला घरले डाँडाकाँडाको सौन्दर्य खस्किरहेको छ । सकेसम्म अग्लो भवन बनाउने र बढी पैसा कमाउने होडमा डाँडाकाँडाको गन्तव्य रमाइरहेको छ ।

प्रकृतिले मुठी फुकाएर दिएकाले ठूला शहर वरिपरिका सुन्दर डाँडाकाँडा पर्यटकीय आर्कषणको गन्तव्य त बने तर गन्तव्य बनेरमात्र भएन । पुग्नलाई सजिलो र सुरक्षित बाटो चाहियो । त्यो बाटोमा पर्यटकमैत्री सार्वजनिक सवारी साधन चाहियो । सँगसँगै एकाध घण्टामै हिँडेर पुगिने ठाउँमा सहज र सुरक्षित पैदलमार्ग पनि भए धेरै राम्रो । सम्मानजनक व्यवहार गर्ने कर्मचारी भएका सफा र सुविधाजनक सार्वजनिक सवारी साधन भैदिए ती गन्तव्यमा पुग्ने पर्यटक कति खुसी हुन्थे होलान् । त्यहाँ जानेको संख्या अझ कति बढ्थ्यो होला । ४ महिना व्यापार गरेर ८ महिना सुनसान हुने गन्तव्यमा बाह्रै महिना चहलपहल र व्यापार हुन्थ्यो होला । तर नेपालका अधिकांश गन्तव्य सहज सार्वजनिक सवारी साधनबाट जोडिन सकेका छैनन् ।

डाँडाकाँडाको के कुरा, भक्तपुरजस्तो उत्कृष्ट र सुन्दर पर्यटकीय गन्तव्य पर्यटकमैत्री सार्वजनिक सवारीसँग जोडिएको छैन । बाटो जति फराकिलो भएपनि उही कोचाकोच, घच्चमच्च र ढिलासुस्ती यात्रा उहिल्यैदेखि चलिरहेको छ । कार र मोटरसाइकल गुडेरमात्रै हुँदैन । पर्यटकीय गन्तव्य सहज र शुलभ सार्वजनिक सवारीबाट पनि जोडिनुपर्छ । नेपालगञ्ज उपमहानगरपालिकाले शहर क्षेत्रमा नगर बस सञ्चालनमा ल्याएको छ । कोहलपुरदेखि रुपैडिया बोर्डरसम्म सहज यात्राको व्यवस्था मिलाएको छ । घाँटीमा परिचयपत्र भिरेका र सबैसँग शिष्ट व्यवहार गर्ने महिला सहचालक देखेर बस चढ्नेले गर्व महसुस गर्छन् । यी एकाध उदाहरणबाहेक पर्यटकसँग पाइला पाइलामा पैसा असुल्ने नेपालका अधिकांश स्थानीय सरकारले सहज र शुलभ नगर यातायात सुरु गर्ने रहर गरेका छैनन् । यसो हुन सके पर्यटकीय गन्तव्यमा पर्यटक र स्थानीयवासी सबैले सुविधा पाउँथे । ती गन्तव्यको पर्यटकीय गतिविधि झन् फस्टाउँथ्यो ।

पर्यटकलाई सजिलोसँग जोड्न नजानेका गन्तव्य नेपालमा धेरै छन् । सानाठूला शहर नजिकका केही असाध्यै चल्तीका गन्तव्यको चर्चा गरौं । काठमाडौंबाट नगरकोट र ककनी नजिकै छ । केबुलकारबाट जोडिएको असाध्यै सुन्दर गन्तव्य कालिञ्चोक पनि दोलखाको सदरमुकाम चरिकोटबाट धेरै पर छैन । तनहुँको डुम्रेबाट बन्दीपुर र पोखराबाट सराङकोट पनि नजिकै छन् । यी डाँडाहरु सुन्दर छन् । हावापानी राम्रो छ । पर्यटकको ओइरो उहिल्यैदेखि तानिएकै छ । तर यी ठाउँमा नजिकको सहरबाट सार्वजनिक सवारी साधन प्रयोग गरेर पर्यटक सजिलै पुग्छन् त ? पुग्दैनन् । सहरबाट अत्यन्त नजिकका यी गन्तव्यमा पुग्न सार्वजनिक सवारी साधन प्रयोग गर्ने पर्यटकले अनेक सास्ती भोग्न बाध्य हुन्छन् । बेकारमा डाँडा चढ्ने रहर गरिएछजस्तो महसुस हुन्छ । मोटरसाइकल, ट्याक्सी र कार/जीप चढ्नेले आनन्द नै मानेका होलान् । मोटरसाइकल र स्कोरपियो जिपको लर्को त यी गन्तव्यमा लामै देखिन्थ्यो कोभिड कालअघि । तर सार्वजनिक सवारी साधनमा यात्रा गर्ने पर्यटकलाई यी गन्तव्यले धेरै सकस दिन्छ ।

काठमाडौंबाट नगरकोट धेरै टाढा छैन । पर्यटकीय सुविधाका होटलको पनि दुःख छैन । तर त्यहाँ पुग्न पटक्कै सजिलो छैन । रत्नपार्कबाट सिधै नगरकोट जाने बस नै छैन । नगरकोट पुग्न पहिला रत्नपार्कबाट भक्तपुरको कमलविनायक पुग्ने बस चढ्नुपर्यो । कमलविनायक पुगेपछि नगरकोट जाने बस खोज्नुपर्यो । साह्रै सास्ती दिनेगरी कोचाकोच गरेर यात्रु भरेपछि बल्ल नगरकोटका बस ढलढल ढलपल गर्दै गुड्छन् । नगरकोट जाने बसपार्क देख्दा र बसमा छिर्दा नै बेकारमा जान लागेछुजस्तो भान हुन्छ । केही वर्षदेखि बनाउने नाममा बाटो अलपत्र पारेर नगरकोट गइनसक्नु बनेको छ । असाध्यै धूलाम्य यो बाटो ढिलोचाडो बन्ला तर बाटो बनेपनि बसको हालत त उही हो । पर्यटकलाई बसका सहचालक र चालकले गर्ने हप्कीदप्की व्यवहार त उही हो । रत्नपार्कबाटै राम्रा, सजिला, सफा र सुविधाजनक बस चलाए, त्यस्ता बसमा राम्रो आनीबानीको तालिम पाएका चालक र सहचालक राखे नगरकोट जान कति हौसिदा हुन्, स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक । तर त्यस्तो हुनेवाला छैन । पर्यटकलाई दुःख दिएरै पर्यटन विकासको हल्ला गर्न सबैलाई सजिलो छ । पर्यटकलाई सताएरै यो देशको पर्यटन उद्योग चलिरहेको छ । नगरकोटमा पर्यटकलाई सेवासुविधा त कता हो कता, सार्क राष्ट्र बाहेकका पर्यटकसँग प्रतिब्यक्ति ३ सय ५० रुपैयाँ र सार्क राष्ट्रका पर्यटकसँग (नेपालीलाई होइन) २ सय ५० रुपैयाँ असुल्न थालिएको छ ।

नगरकोटको जस्तै हालत छ तनहुँ र पोखरामा । पोखरा पुग्नुअघिको सुन्दर र चल्तीको गन्तव्य हो बन्दिपुर । तनहुँको डुम्रे बजार पुगेका पर्यटक बन्दीपुर पुग्नुअघि नै हत्तु भइसकेका हुन्छन् । डुम्रे बजारमा थोत्रा बसको घण्टौंसम्मको पर्खाइ र कोचाकोच यात्राले अत्यास लाग्छ । न सजिलै पुगिन्छ, न सजिलै फर्कन पाइन्छ । ठूलो स्वागत गेटभित्र छिर्दा मख्ख परेका पर्यटक फर्कदा नमिठो अनुभूति लिएर फर्कन्छन् । यातायातको उचित प्रबन्ध नहुँदा अरु राम्रा कुरा पर्यटकले भसक्कै बिर्सन्छन् । यो तथ्य आत्मसात गर्नुपर्छ । पोखराको सराङकोट पुग्नेको हालत पनि उस्तै छ । पोखराको बाग्लुङ बसपार्कमा कोचाकोच भएर भरिएपछि बल्ल बस उकालो लाग्छन् । मुस्किलले एउटा बस अट्ने साँघुरो बाटो, गाडीचाहिँ दोहोरो गुड्न खोजेपछि जामले थलिन्छ यात्रा । सराङकोट पुग्दा नै मन थाकिसकेको हुन्छ । थाकेको मनले नियालेको दृश्य त धमिलो पो हुने रहेछ । २०७६ सालको दशैंताका त्यसरी नै हत्तु भएर सराङकोट पुग्दा मेरो पनि मन गह्रौँ भएको थियो । सार्वजनिक सवारी साधनमा चढेर अलिकति उकालो उक्लिएपछि देखिँदो रहेछ पोखराको पर्यटनको हविगत ।

अत्यन्त चल्तीका र शहर वा राष्ट्रिय राजमार्ग नजिकैका नगरकोट, ककनी, बन्दीपुर, सराङकोट, कालिञ्चोक केही प्रतिनिधि उदाहरणमात्रै हुन् । देशको पर्यटनको सिंगो चित्र यस्तै छ । पोखराबाट लुम्बिनी जाने पर्यटकले सजिलोसँग यात्रा गर्न पाउँदैनन् । पर्यटकीय सुविधाका एकाध बसहरु त छन्, डिलक्स नाम जोडिएका । तर तिनले अत्यन्त कमसल होटलमा अस्वस्थकर खाना महंगोमा खान बाध्य बनाउँछन् । पोखराबाट लुम्बिनी राम्रोसँग जोडिएको होला भन्ने मेरो अनुमान थियो । तर त्यसो होइन रहेछ । कालोपत्रे सडकले जोडिएपनि यात्राको अनुभव भने अलपत्रे नै रह्यो ।

पर्यटक हुन् या आम सर्वसाधारण, सबैले पैसा तिरेवापत सेवा पाउनुपर्छ । सजिलो सडक, सफा होटल र सहज सार्वजनिक सवारी साधन र ब्यक्तिगत सुरक्षा पर्यटकीय विकासको पूर्वशर्त हो । बाटो राम्रो बनाएर मात्र भएन । सहज यात्रा गर्न पाइएन भने बाँकी सबै कुरा फिक्का बन्छन् । केही सोधे कसैले हप्काउला कि ? केही किने कसैले ठग्ला कि ? केही खाए थला परिएला कि ? कसैले लुट्ला कि ? यस्तो त्रास बोकेर गरिने यात्राले के रमाइलो देला ?

प्रकृतिले दिएको अद्भूत सौन्दर्यले तानिएर स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक नेपालका कुनाकाप्चा डुलिरहेका छन् । तर डुलेर फर्कदा अनेकखाले सास्तीको चित्रले हिमाल र पहाडको चित्र नै धमिलो बन्छ । हिमाल, पहाड होस् या तराई जतासुकै सास्तीको साम्राज्य चलिरहेको छ । सजिलै पुग्छु, सजिलोसँग बस्छु र सजिलोसँग हलुको मनले फर्कन्छु भन्न सकिने गन्तव्य ठूला सहरभन्दा पर कता छ खै ? अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, राष्ट्रिय राजमार्गमा चल्ने डिलक्स बस, तारे होटलको चर्चा चुलिएकै छ । तर छोटो दूरीमा सहज सार्वजनिक साधनको ब्यवस्था मिलाउन स्थानीय सरकारको ध्यान पुगेको छैन । सहज सार्वजनिक सवारीले पर्यटकीय गन्तव्य जोड्न जानेको दिन स्थानीय सरकार, यातायात व्यवसायी र पर्यटन व्यवसायीको जय होस् ।

(२०७७ साल कार्तिक १८ गते मंगलबार इन्जिनियर्स पोष्ट डटकममा प्रकाशित)

Create your website with WordPress.com
Get started
<span>%d</span> bloggers like this: