गणेशमानका केपी, महन्थका केपी र अनुत्तरित प्रश्न

आदरणीय महन्थ ठाकुरजी,
नमस्कार ! पक्कै आरामै हुनुहोला। तर, तपाईंको पार्टीलाई आराम छैन। पार्टी विभाजन गरिदिन दुवै समूह (तपाईं र उपेन्द्र यादव समूह) ले निर्वाचन आयोगलाई अनुरोध गरिसकेको छ। तपाईंहरुको माग बमोजिम गरिदिन निर्वाचन आयोग तारतम्य मिलाउँदैछ। तपाईंहरु पार्टी मिलाउने मामिलामा परिपक्व नदेखिए पनि विभाजन गर्ने मामिलामा परिपक्व देखिनुभयो। खोसाखोस गर्नुभएन। एक अर्कालाई धेरै गालीगलौज पनि गर्नुभएन। दुवै पक्षले अलिअलि स्पष्टीकरण र कारबाही गरेजस्तो गर्नुभयो। बेलैमा थाक्नुभयो। ‘संगै बस्न सकिएन, कागज हेरेर मिलाएर छुट्याइदिनू’ भन्नुभयो। ठीक गर्नुभयो। तर, यस्तो अवस्था कसले र किन ल्यायो, त्योचाहिँ पक्कै मनमनै समीक्षा गर्नुभएकै होला।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीका खास मान्छेहरुले ११ वैशाख २०७७ मा संघीय समाजवादी पार्टीका सांसद डा. सुरेन्द्र यादवलाई रातारात ‘उठाएर’ जनकपुरबाट काठमाडौं ल्याए भनेर सबैतिर हल्लाखल्ला भयो। उजुरीको प्रयास पनि भयो। ओलीले ‘पार्टी विभाजन गर्ने विधेयक’को तारतम्य समेत मिलाइदिए। तर, राष्ट्रिय जनता पार्टी र संघीय समाजवादी पार्टीलाई रातारात एक गराएर गजबको ‘सरप्राइज’ दिनुभयो।

ओलीलाई सदाबहार मधेश विरोधी मान्नुभयो। संसद विघटनपछि प्रतिगामी पनि मान्नुभयो। विरोधमै उत्रिनुभयो। पछि के जादूका प्रतापले हो, उहाँलाई सहयोग गर्नका आफ्नो राजनीतिक निष्ठा र पार्टी दुवै विर्सजन गर्न तयार हुनुभयो? आफ्ना सांसदलाई भक्तपुरको रिसोर्टमा थुन्दा तपाईंले आफ्नो लोकतन्त्रप्रतिको सदाबहार निष्ठालाई पनि थुन्नुभयो। आफैँ प्रतिगमन भन्ने, आफैँ त्यही सरकारलाई सघाउन जाने। एकबारको जिन्दगीमा राजनीतिक निष्ठा र तपाईंको कदमको तारतम्य मिलेकै हो र महन्थजी? आत्मसमीक्षा गर्नुभएकै होला। नगर्नुभएको भए गर्नुहोला।

जस्तो नाम उस्तै व्यक्तित्व। तपाईं शालीन र शिष्ट सुनिनुहुन्छ। मसिनो स्वरले थोरै बोल्नुहुन्छ। गाली गर्दा पनि गाली खाएको महसुस नहुने गरि बोल्नुहुन्छ। सुविधाभोगी भएको, आर्थिक घोटाला गरेको, पदको दुरुप्रयोग गरेको, दादागिरी गरेको, धाकधम्की देखाएको खबर कहिल्यै कतै आएन। २०४८ सालदेखि लामो समय सत्ताको नजिक रहनुभयो। सत्तामा रहँदा होस् या बाहिर, तपाईंको शालीन छवि सधैं कायम छ। तर। त्यो शालीनताभित्र केही रहस्य लुकेका छन्। तपाईंलाई पढ्नै गाह्रो छ। पत्याउनै गाह्रो छ।

विद्रोहीसँग वार्ता गर्न सरकारले मन्त्रीको हैसियतमा वार्ता समितिको संयोजक बनाउँछ। उही संयोजक विद्रोहीसँग मिसिन जान्छ र उतैको संयोजक हुन्छ। जसलाई प्रतिगमन भन्नुहुन्छ, उसैको हिस्सा बन्न राजीखुशी तयार हुनुहुन्छ। संसदबाट विधेयक पास गरेर अधिकार लिने बाटो बन्द गरेर अध्यादेशको चमत्कारमा रमाउनुहुन्छ। लौ न त आफै प्रधानमन्त्री बन्नुस् भन्दा आफैंले प्रतिगामी भनेको मान्छेलाई अघि सारेर दिलोज्यानले सघाउनुहुन्छ। राति १२ बजे राष्ट्रपति कार्यालयमा प्रतिगमनलाई सघाउने मिटिङमा छलफल गर्न जानुहुन्छ, अनि चिया खान मात्र गएको हो भन्नुहुन्छ। यस्तो छलछाम किन गर्नुहुन्छ महन्थजी?

अचेल धेरै नेता सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय देखिनुहुन्छ। कति जना आफ्नै बलबुताले सक्रिय हुनुहुन्छ भने, कतिपय परिवारका सदस्य वा निजी सचिवको सहयोगमा। उहाँहरु हरेक भेटघाट र गतिविधिलाई छिनछिनै पोष्ट गर्नुहुन्छ। समसामयिक राजनीतिबारे आफ्ना विचार राख्नुहुन्छ। पार्टीको माइन्यूटदेखि अरु जानकारी तात्तातै दिनुहुन्छ। केही नेता त सामाजिक सञ्जालमा निकै चर्को देखिनुहुन्छ। लड्ने, भिड्ने, मन नपर्नेलाई ब्लक गर्ने गर्नुहुन्छ। फेसबुकमा तपाईंको नामको एउटा खाता खुलेको रहेछ, जसमा ६००० जनाले लाइक गरेका रहेछन्। फेसबुक खाता पनि तपाईंजस्तै शान्त र लगभग निस्क्रिय देखियो। राजनीतिक भेटघाटका, तर विना क्याप्सनका तस्वीर छन्। पार्टीका निर्णयहरु स्क्यान गरेर राखिएको छ, तीनमा पनि क्याप्सन छैन। करिब दुई महिना (मे, २०, २०२१) पुरानो एउटा पोष्टमा लेखिएको छ, ‘जसपा नेपालको माग बमोजिम आज बसेको मन्त्रीपरिषद् बैठकले जन्मसिद्ध प्राप्त नागरिकको सन्तानलाई वंशज नागरिकता दिने निर्णय गरेको छ। नेपाल सरकारलाई धन्यवादको साथै करीब ५.५ लाख युवा अनागरिकबाट नागरिक बन्ने अवसर प्राप्त गरेकोमा हार्दिक बधाई!!’

आफ्नो मागलाई यस्तो गलत तरिकाले पूरा गर्ने रहर गरेर तपाईंले ठीक गर्नुभएन। संसदबाट विधेयक पास गराएर ‘अनागरिक बन्न विवश’ नागरिकलाई न्याय दिलाउन प्रयास पो गर्नुपथ्र्यो। ‘विगतमा धेरै प्रयास गरियो, तर उपाय नलागेर अध्यादेशको सहारा लिएको’ भन्नुहोला। ‘नागरिकता भनेको रानीको जन्मदिनको चकलेट होइन’ भन्दै तपाईंहरुतिरै फर्केर हप्कीदप्की गर्ने व्यक्तिले पास हुने अध्यादेश पेस गरेका हुन् भनेर कसरी पत्याउनुभयो खै? त्यो अध्यादेशलाई कसैले पत्याएको थिएन। पास नहुने पहिल्यै निश्चित भएपछि जे अध्यादेश बनाइदिए पनि भयो।

तपाईंको पार्टी सम्मिलित सरकारले गिटी–बालुवा बेचेर देशलाई धनी बनाउने उपाय निकाल्यो।  बजेट घोषणामा उक्त विषय सगर्व सुनायो। जे अपव्याख्या गरिए पनि त्यो योजनाभित्र चुरेलाई धूलोपिठो पारेर मधेशलाई मरुभूमि बनाउने षडयन्त्र घुलेको थियो। यस्तो गलत निर्णय गर्दा पनि तपाईं केही बोल्नुभएन। प्रधानमन्त्री ओलीले मन्त्री नै मन्त्रीको थुप्रो लगाइदिएपछि सबैथोक पुग्यो भनेझैं गर्नुभयो। एउटै जिल्लाका दुई उपप्रधानमन्त्री पाउनु ठूलो उपलब्धी कि चुरे बाँच्नु ठूलो उपलब्धी? मतदाताले यस्तो प्रश्न सोध्दा के जवाफ दिनुहुन्छ महन्थजी?

यसपालि तपाईंले प्रधानमन्त्री बन्ने मौका पाउनुभएको थियो, तर ‘खान्न’ भन्नुभयो। सवाल कृपाको थिएन, स्वतः सिद्ध अधिकार थियो। कसैले चाहेर पनि तपाईंलाई रोक्नसक्ने अवस्था थिएन। आम नागरिकको नजरमा तपाईं सर्वस्वीकार्य हुनुहुन्थ्यो। दिनभर जे बार्गेनिङ चलेपनि अन्तिम समयमा तपाईंलाई मान्न विपक्षी गठबन्धन तयार भएको समाचार सर्वत्र छाएको थियो।

तपाईं मान्दै मान्नुभएन उल्टो ओलीका लागि सांसद थुन्ने तारतम्यतिर लाग्नुभयो भन्ने समाचार आए। गणेशमानजीले त प्रधानमन्त्री पदमा इच्छा छैन भनेर कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई अघि सार्नुभएको थियो। आफूले प्रधानमन्त्री पद नलिएर कृष्णप्रसादजीलाई सार्दा गणेशमानजीको व्यक्तित्व कति उचो भयो, तपाईंले जति राम्ररी कसले बुझेको होला र? तपाईंले त एकपछि अर्को असंवैधानिक र निरंकुश कदम चालिरहेका तथा आफैंले प्रतिगामी मानेका केपी ओलीलाई पो अघि सार्नुभयो। यसो गर्दा गणेशमानजीलाई झलक्क सम्झनुभएन? ओलीले पार्टी फोरिदेलान् भन्ने डरले एक भएको पार्टी पछि त उनकै रक्षाका लागि फुटको डिलमा पुग्यो। यो राम्रो भयो र महन्थजी?

संसदबाट विधेयक पास गरेर आफ्ना माग पूरा गराउनतिर हैन, अध्यादेशको चमत्कारमा विश्वास गर्नुभयो। लोकतान्त्रिक पार्टी सत्ताको झिनाझप्टीमा फुट्नु ‘लोकतन्त्रको स्वास्थ्य’का लागि हानिकारक छ। तपाईं प्रधानमन्त्री बन्नुभएको भए लोकतान्त्रिक दलहरु बलिया हुन्थे। जसपा र एमालेमा विग्रह आउने थिएन। आफ्नै प्रधानमन्त्रीलाई विश्वासको मत नदिने, अनुपस्थित हुने, अदालतमा उजुर हाल्ने जस्ता अप्ठेरा घटना हुने थिएनन्। तपाईंले सहयोग नगरेपछि ओलीको निरंकुशतालाई तह लगाउन कोही न कोही अघि सर्नु नै थियो, माधवजीहरु सर्नुभो। राम्रो भयो। तपाईंले स्वभाविक बाटो हिड्ने रहर गर्नुभएको भए तपाईंका माग संसदमार्फत नै पूरा हुन्थे। प्रधानमन्त्री पदमा पहिलोपटक मधेशबाट प्रतिनिधित्व भएको इतिहास लेखिन्थ्यो। नयाँ प्रधानमन्त्रीसंग केही नयाँ आश गर्न पाईन्थ्यो। धारा ७६(५) को ‘ब्रम्हास्त्र’ पनि प्रयोग गर्नुपर्ने थिएन।

जिम्मेवार मान्छे अप्ठेरो समयमा जिम्मेवारीबाट भाग्नु गलत हो। त्यसलाई त्याग भनिदैन। जसलाई मधेशविरोधीको ट्याग भिराउनुभयो, उसैलाई प्रधानमन्त्रीमा टिकाउन मरिहत्ते गर्नुभयो। टिकाउन पनि सक्नुभएन। तपाईंले यसो किन गर्नुभयो? यो प्रश्न तपाईंलाई धेरैले सोधिसके होलान्।

तपाईंको लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठा किन यसरी कमजोर भयो? नागरिकताको विषय सल्टाउनका लागि पास नहुने सुनिश्चितता भएको अध्यादेशको सहारा किन लिनुभो? प्रधानमन्त्री पदमा मधेशबाट प्रतिनिधित्व गर्ने मौका किन फालिदिनुभयो? यो प्रश्नको चित्तबुझ्दो जवाफको प्रतिक्षा छ। मेसो मिलेमा कोही पत्रकारले अन्तरवार्ताका क्रममा तपाईंलाई यी प्रश्न सोधिदिए हुन्थ्यो ।

(२०७८ साल साउन ३ गते नेपाल लाइभ डटकममा प्रकाशित)

प्रम देउवालाई चिठी— घरै बसेर देश चलाउनुहुन्छ कि दिनदिनै अफिस जानुहुन्छ ?

सम्माननीय प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाज्यू,
नमस्कार । तपाईं पाँचौँपटक प्रधानमन्त्री हुनुभो । बधाइ भनिहाल्न खासै जाँगर चलेको छैन । अहिलेलाई ‘ल ठीक छ’ मात्र भन्छु । बधाइ भन्न लायक काम गर्नुभएछ भने चाहिँ तपाईंको पदावधि सकिएपछि बधाइ भनौँला । अहिलेलाई विनाबधाइ र विनाशुभकामना नै काम थाल्नुहोस् है । 

तपाईं सत्ताको माहिर खेलाडी । यसपालि धेरै जाँगर नै नचलाई प्रधानमन्त्री बन्नुभो । रहर, परिबन्द वा ‘भाग्य’ केका प्रतापले प्रधानमन्त्री हुनुभो कुन्नि, शपथ लिँदा उत्साह र ऊर्जा चाहिँ पटक्कै देखिएन । ३० दिनपछि विश्वासको मत नपाउने भयले हो कि ? अथवा राष्ट्रपतिले दिनुभएको प्रतिशोधपूर्ण नियुक्तिपत्र र त्यसपछिको गलफत्तीले हो कि ? जे होस् राम्रो गर्नुभो । त्यो पर्दैन भन्नुभएन । कस्सिएर ‘त्यो पर्छ’ भन्नुभो । यसै गर्दै जानुभो भने चाहिँ तपाईंको कार्यकाल राम्रै हुन्छ । शपथ लिने शैली उत्साहप्रद भए पनि मन्त्री छान्ने शैलीमा चाहिँ तपाईंको ढंग पुगेन हेर्नुस् । एक सेकेन्ड नसोची राम्रो स्वास्थ्य मन्त्री छानेर शपथ गराउनु पर्दथ्यो । मन्त्री छान्दा समावेशी लोकतन्त्रको झल्को दिलाउनु पथ्र्यो । ‘कदमजम’को प्रणेता मै हुँ भन्नुहुन्थ्यो । खै कता गयो ‘कदमजम’ (कर्णाली, दलित, महिला, जनजाति, मधेसी) कहानी ? यस्तो भूल शूल बन्नेछ । त्यसो नगर्नुहोला । 

डायरीको पानाबाट

तपाईंले साँझ शपथ लिनुभो । ५ बजेपछि अफिस बन्द हुन्छ । अरु कर्मचारीले भन्दा २-४ घण्टा बढी खट्नु त ठीकै हो तर ९-१० बजेतिर हाजिर हुनु त जरुरी थिएन । सचिवले हाजिरीमा रातो लगाइदिन्छन् भन्ने डर लागेर हो कि ? भोलिपल्ट राम्रो साइत थिएन कि ? शपथ खाएपछि त्यो दिनको हाजिर त्यही थियो तैपनि पदबहाली गर्न राति नै सिंहदरबार जानुभो । भिडभाड र हल्लाखल्लामाझ पदबहाली गर्नुभो । सिंहदरबारको अफिस फेरिएछ कि उस्तै लाग्यो ? अनि दिनदिनै अफिस जाने विचार गर्नुभयो कि पूर्वप्रमझैँ घरै बसेर देश चलाउने विचार गर्नुभयो ? कोरोना कहरको कष्टकर समयमा धेरैले घरै बसेर काम गरे । त्यसलाई अंग्रेजीमा ‘वर्क फ्रम होम’ पनि भनियो । सभा, सम्मेलन, गोष्ठी, भेला सबै थोकमा जाने तर अफिस नजाने अनि ‘वर्क फ्रम होम’ भन्न चाहिँ पाइन्न । त्यो पटक्कै सुहाउन्न । अफिस कोठाको रङ मन परेन, फर्निचर मन परेन, बगैंचा मन परेन भने सचिवलाई भन्नुहोला तर अफिस मन परेन भन्दै मन मारेर बालुवाटारमै बस्ने गल्ती पटक्कै नगर्नुहोला । जागिर खाने, अफिस नजाने गर्न त कहाँ पाइन्छ ? धेरै काम गर्न मन लागे बिहान ८ बजे नै जानुहोला, साँझ ६ बजेसम्मै बस्नुहोला । 

बालुवाटार निवासलाई सरकारको अफिस, पार्टीको अफिस, गठबन्धनको अफिस, गुटको अफिस, कुलको अफिस बनाउने गल्ती पटक्कै नगर्नुहोला । बालुवाटारमा त खास कसैलाई नभेटे पनि हुन्छ । पार्टीको काम परे पार्टीकै अफिस गए हुन्छ । पार्टीको अफिस टाढा छ भने तपाईंको घर बालुवाटारबाट धेरै टाढा छैन । आफ्नै घरमा भेटे हुन्छ । आगन्तुकलाई आफ्नै निजी पैसाले चिया, चना, दुनोट, बिस्कुट, पाउरोटी या अरु अनेक थोक खुवाए हुन्छ । सरकारी कामसँग सरोकारै नभएका मान्छेलाई किन सरकारी पैसाले चिया, चना, बिस्कुट, पाउरोटी खुवाउने ? भेटघाटको मेसोले बेलाबेलामा आफ्नो घर गए घर पनि तरोताजा र सफा भइरहन्छ । पार्टी कार्यालयतिर पनि बेलाबेलामा गएर बैठक बसे पार्टी कार्यालयका कर्मचारी पनि खुसी हुन्छन् । बालुवाटारमा कसैलाई भेट्नुको कुनै औचित्य छैन । तर अर्जेन्ट परेर कुनै फाइलमा हस्ताक्षर गर्न परे कर्मचारीलाई चाहिँ आउन दिए हुन्छ । सुरक्षासँग सम्बन्धित कुनै जरुरी काम परे आउन दिनै पर्छ । विज्ञहरूसँग सल्लाह सुझाव लिन मन लागे, ज्ञानगुनका कुरा सुन्न मन लागे, तनाव व्यवस्थापन र मानसिक शान्ति चाहिए सरसल्लाह दिने विशेषज्ञलाई घरमा भेटे हुन्छ । त्यसबाहेक रातदिन चाटुकार लर्कन भेटेर के पाइन्छ ? 

दिनभर मन लगाएर डिउटी गर्ने, बिहान–साँझ परिवारसँग रमाउने, टिभी हेर्ने, किताब–पत्रिका पढ्ने, यसो फेसबुक र ट्वीटरतिर रमाउने, बगैंचातिर फूल गोड्ने, योग गर्ने, पूजापाठ र ध्यान गर्ने, हलुका व्यायाम गर्ने, खान मन लागेको कुरो आफैँ पकाउने, थोरै समय मन पर्ने खेल खेल्ने पो हो त । विनाअर्थका बाह्रथरी मिटिङमा व्यस्त भएर रचनात्मक बनाउन मिल्ने समय किन खेर फाल्ने ? विदेशी राजदूतहरूलाई क्वार्टरमा किन भेट्ने ? कार्यालय समयमा कार्यालयमै भेट्ने । दोभाषे राखेर नेपाली भाषामा बोल्ने । बातचितका कुराको लिखित रेकर्ड राख्ने । खास गर्नुपर्ने यस्तो हो भनेर तपाईंले नबुझ्नुभएको कहाँ हो र ? अरुहरूले पनि नबुझेका कहाँ हुन् र ? सबका सब अटेरी भएका । लापरवाहीको हद नाघ्ने कामलाई अलिकति भए पनि सच्याउने कि ? प्रधानमन्त्री पदको गरिमा र मर्यादा धूलीसात् भएको बेला हो, यो । सानोतिनो राम्रो काम गरिदिएर जनताबाट सम्मान पाउने मौका हो यो । मौकामा किन चुक्ने ? सधैँ कति चुक्ने ? मिल्छ भने यसपालि नचुक्नुहोला । तपाईं चुक्नुहुन्छ भन्ने नै लाग्छ तैपनि सुझाव दिन चाहिँ मन लाग्यो । 

बालुवाटारमा चाटुकार र आसेपासे भेला पारेर ‘किचेन क्याबिनेट’ बनाउने चलन छ । विगतमा तपाईंले पनि त्यस्ता किचेन क्याबिनेट धेरै बनाउनुभो । छुद्र र चाटुकारको त्यो भेलालाई ‘सल्लाहकार समूह’ भन्ने चलन छ । ओलीको कार्यकालमा चाटुकार मण्डली असाध्यै बदनाम भयो । प्रधानमन्त्रीको सोच, शैली र क्षमताको प्रतिविम्ब सल्लाहकार समूहको छनौटमा देखिन्छ । आफ्नो चाकरी गर्ने र हरेक गलत कदमको प्रतिरक्षा गर्ने हैन, आफूलाई राम्रो काम गर्ने ढंग सिकाउने, आफू बहकिन खोज्दा आफूलाई गाली गर्ने हैसियत राख्ने व्यक्ति पो सल्लाहकार । चाटुकार व्यवस्थापनको थलो बालुवाटारलाई नबनाउनुहोला । सल्लाहकार समूहलाई बालुवाटारमा हैन, सिंहदरबारमा एकाध कोठा दिनुहोला । खान, बस्न, दैनिक जीवनयापन चलाउन सल्लाह दिने हुन् र क्वार्टरमा सल्लाहकार राख्नलाई ? क्वार्टरमा सल्लाहकार राख्ने हो भने त बगैंचा व्यवस्थापन, योग, थेरापी, सञ्चोबिसञ्चो, पोसाक, खानपिन, क्वार्टरको मर्मत–सम्भार, धारा, पानीको व्यवस्थापन हेर्ने व्यक्तिहरू पो राख्नुपर्छ । उहाँहरू नै हो क्वार्टरको सल्लाहकार । अफिसको सल्लाहकारलाई अफिसमै राख्नुहोला । क्वार्टरमा ढिम्किन नदिनुहोला ।

प्रधानमन्त्रीज्यू, कांग्रेसमा युवा नेता भनिने तपाईं हेर्दाहेर्दै वृद्ध पो हुनुभएछ । एकबारको जिन्दगीलाई एकपटक फर्केर हेर्नुस् त । पञ्चायतकालतिर नचिहाउनुस् । २०४८ सालपछिको तीस वर्षे सत्ता जिन्दगीलाई चियाउनुस् त । रमाइलो मान्नुभो कि झर्को मान्नुभो ? एकपटक गृहमन्त्री र चारपटक प्रधानमन्त्री हुँदा तपाईंले के–के गर्नुभो के–के ! सत्ता टिकाउन र सत्तामा जान जे पनि गर्नुभो । यो कुरो स्वीकार्नुहुन्छ कि नाइँ ? स्वीकार्नुस् । सबैले देखेजानेकै कुरो हो । ‘गोलीका आँखा हुँदैनन्’देखि म ‘जम्बोजेट उडाउँछु, ट्वीनअटर चलाउन जानेको छैन’सम्म सम्झिएँ मैले त । दरबारमा प्रजातन्त्र बुझाउनुभएको पनि सम्झिएँ । संसद् विघटन गर्नुभएको पनि सम्झिएँ । पजेरो पनि सम्झिएँ । कलश कांग्रेस पनि सम्झिएँ । निर्भीक प्रधानन्यायधीश सुशीला कार्कीलाई लगाउन खोजिएको महाअभियोग प्रयास पनि सम्झिएँ । सम्झन त शाही आयोगले थुनेको पनि सम्झिएँ । वृद्ध प्रधानमन्त्रीलाई धेरै कुरो सम्झाएर थप दिक्क बनाउन मन लागेन ।

प्रधानमन्त्री पदको शपथ लिँदा तपाईंमा उत्साह नभएजस्तै आम नागरिकलाई पनि तपाईं प्रधानमन्त्री हुँदा खासै उत्साह पलाएन । राष्ट्रपतिको असंवैधानिक कदमको आडमा पूर्वप्रम ओलीले गरेका एकपछि अर्को ज्यादतीको लस्करलाई सम्झँदा चाहिँ तपाईं त्यो हदमा ओर्लनुहुन्न कि भन्ने लाग्छ । तपाईंलाईं साथ दिने पुष्पकमल दाहालजीको लोकतन्त्रप्रतिको निष्ठा असाध्यै कमजोर छ । गठबन्धन धर्म निर्वाहमा पनि असाध्यै कमजोर हुनुहुन्छ । उहाँ असाध्यै छटपटे हुनुहुन्छ । ३–४ महिना त चुप लाग्नुहुन्छ । त्यसपछि छटपट छटपट छटपट…गर्नुहुन्छ । दाहालको गठबन्धन र सहकार्य कसैसँग जमेको छैन । गिरिजाप्रसाद कोइराला, बाबुराम भट्टराई, झलनाथ खनाल, तपाईंको अघिल्लो कार्यकाल र केपी ओलीसँगको सहकार्य सम्झौँ त, उहाँको गठबन्धन यात्रा गड्याङगुडुङ र भड्याङभुडुङले भरिएको छ । हेर्दाहेर्दै तपाईंलाई पनि हुत्त फालिदिन बेर छैन । उस्तै परे ओलीसँग पार्टी एक गरेर ‘हामी त फेरि एक अर्कामा विलीन पो भयौँ देउवाजी’ भनिदिन पनि बेर छैन । तपाईंको गठबन्धनको जग पटक्कै बलियो छैन । प्रधानमन्त्री त माधवजीले बनाउनुभयो तर उहाँको खुट्टा पनि पटक्कै बलियो छैन । उहाँ परालको खुट्टा टेकेर उभिनुभएको छ । उहाँले आधा काम मात्र गर्नुहुन्छ । प्रतिगमन आधा सच्याएजस्तै यो सहकार्यलाई पनि अधकल्चो पारेर हिँड्न बेर छैन । यी सबैथोक सम्झेर भलादमी र ज्ञानी भएर अड्कलेर काम गर्नुस् न है ।

लगातार प्रधानमन्त्री बनेको बन्यै गर्नु सफलताको सूचक हैन । नेतृत्वलाई सच्चिन रचनात्मक तरिकाले खबरदारी गर्ने सच्चा कार्यकर्ता असाध्यै कम छन् । एकोहोरो भक्ति गाउँदै हिँड्ने कच्चा कार्यकर्ताले त देशै बेचिदिए पनि जयजयकार गरिहाल्छन् । राम्रो मूल्यमा बेच्न सफल हाम्रो महान् नेता भन्दै चाकरी गर्न थाल्दछन् । त्यस्ता कच्चा कार्यकर्ताको जयजयकारको कुनै अर्थ र औचित्य छैन । सत्तासँग कुनै स्वार्थ नभएका आम सर्वसाधारणले ‘गतिलो प्रधानमन्त्री’ भनिदिए पो प्रधानमन्त्री बन्नुको अर्थ रहन्छ । यसपालि यतातिर पनि सोच्नुहुन्छ कि ? तपाईं वृद्ध भइसक्नु भएकाले पहिलाजस्तो भाउँतोभाउँतो गर्नुहुन्न कि भन्ने असाध्यै झिनो आशा छ । केपीको चमकदमक, अहंकार र राजनीतिक अधोगति देख्नु भएकाले पनि धेरथोर सुध्रिनुहुन्छ कि ? 

ओली प्रधानमन्त्री छँदा तपाईं गतिलो प्रतिपक्ष पटक्कै बन्नुभएन । सत्ताकै लाचार छायाँजस्तो बन्नुभो । भागबण्डामा चाहिँ तपाईं सत्ताकै सहयात्री पनि बन्नुभो । ओली चाहिँ तपाईंका लागि भारी बन्नेछन् । तपाईं ख्यालख्यालको प्रतिपक्ष बन्नु भएकाले नै उनी त्यो हदको निरंकुश र स्वेच्छाचारी बन्न पाए । ओली साँच्चैको प्रतिपक्ष बन्नेछन् । सडक, सदन सबैतिर हायलकायल पार्नेछन् । राष्ट्रपति कार्यालयले पनि हायलकायल पार्नेछ । त्यसो हुँदा तपाईंले चाहेर पनि स्वेच्छाचारी बन्न पाउनुहुने छैन । बलियो प्रतिपक्ष कस्तो हुन्छ भन्ने पाठ ओलीले तपाईंलाई मज्जाले पढाउनेछन् । त्यो चाहिँ ठीक छ । प्रतिपक्ष तपाईंजस्तो कमजोर हैन, ओली जस्तै बलियो चाहिन्छ । 

प्रतिपक्षतिर आम सञ्चार माध्यम र आम नागरिकको ध्यान खासै जाँदैन । जसरी तपाईं प्रतिपक्षमा हुँदा तपाईंको विगतको ज्यादतीलाईं आम नागरिकले बिर्संदै बिर्संदै गए, ओलीलाई पनि अब बिर्संदै बिर्संदै जानेछन् । सबैको ध्यान तपाईंतिरै तानिनेछ । हरेक कामलाई विगतसँग जोडेर हेरिनेछ । हरेक बोली, हरेक निर्णय, हरेक नियुक्ति हरेक पाइलोमा सबैको ध्यान तानिनेछ । 

— अफिस जानुहुन्छ कि जानुहुन्न ? 
— बालुवाटारमा भोजभतेर गर्नुहुन्छ कि हुन्न ? 
— कस्ता मान्छे मन्त्री बनाउनुहुन्छ ? 
— उद्घाटन र शिलान्यास मोह कत्तिको राख्नुहुन्छ ? 
— संसद्को बैठकमा कत्तिको जानुहुन्छ ? 
— पार्टीको महाधिवेशनमा सत्ताको दुरुपयोग गर्नुहुन्छ कि हुन्न ? 
— जघन्य अपराध गरेर जेल परेका आफ्ना मान्छेबारे केकस्तो चासो राख्नुहुन्छ ? 

सबैकुरो आम नागरिकले मसिनोसँग नियाल्नेछन् । विधि र थिति मिच्ने रहर ओलीले धेरै गरे । तपाईं पनि त्यही बाटोमा हिँड्नुहुन्छ कि सुध्रिनुहुन्छ, त्यो पनि नागरिकको चासोको विषय बन्नेछ ।

तपाईं निकै व्यस्त हुनुहुन्छ होला । मन्त्री छान्नु छ । पार्टीका ठूल्ठूला नेता जति जम्मै सभापति बन्छु भन्छन् । मन्त्री बनाउँदै तिनलाई तह लाउनु छ । माधवजीलाई फकाएर २३ भोट आफ्नो बनाउनु छ । दाहालजीलाई गतिला मन्त्रालय र सकेको मानमतिनो दिएर ठाउँमा राख्नु छ । राष्ट्रपतिसँग भिड्नु छ । कार्यकर्ताको फोन उठाउनु छ । ठेकेदार र व्यापारीले घेरा हालिसके होलान् । तिनलाई पनि समय दिनुछ । तपाईंलाई हैरान छ ।जति हैरान भए पनि अफिस जान चाहिँ नछोड्नुहोला । अफिसमै समय मिलाएर यसो १-२ घण्टा भेट्न पर्नेलाई भेट्नुहोला । सिंहदरबारको क्यान्टिन गजबको छ । मीठो खाजा खान पाइन्छ । यस्सो दिउँसो समय मिलाएर हिँड्दै हिँड्दै क्यान्टिन पसेर कर्मचारी र काम विशेषले सिंहदरबार पसेका सर्वसाधारणसँग गफिन नबिर्सिनुहोला । यो मेरो कल्पना मात्र हो । तपाईं त्यस्तो गर्नुहुन्न । फरासिलो हुनुहुन्न । मान्छे रसिलो हैन, टसिलो हुनुहुन्छ । 

जे जसो भए पनि ओली बन्ने रहर नगर्नुहोला । विगतका प्रतिगमन नदोहोर्‍याउनु होला । दाहालसँग मिलेर नयाँ नयाँ डिजाइनका प्रतिगमन रचना पनि नगर्नुहोला । तपाईंको विगत लोभलाग्दो छैन । त्यो कुरो कहिल्यै नभुल्नुहोला । ७५ वर्षको उमेरमा आफैँलाई सच्याउने मौका आएको छ । सच्याउनुहोला । देशले धेरै दुःख पायो । थप दुःख नदिनुहोला । बालुवाटारलाई पार्टी प्यालेस पटक्कै नबनाउनुहोला । देश गरिब छ । प्रधानमन्त्री पद देशको धन उडाउने पद होइन । 

विगतमा हद भयो । यसपालि हद नगर्नुहोला । हुन्छ ? त्यसो गरे तपाईंको जय होस् । 

(२०७८ साल असार ३१ गते इकागज डटकममा प्रकाशित)

प्रतिगमनको ‘स्कोप’ छैन

आइ कैल्यै पनि नसकिने चैत बैशाख मेरा
लाइ कैल्यै पनि नसकिने प्रीति नौलाख मेरा ।
………..
कविवर माधवप्रसाद घिमिरेद्धारा लिखित यी हरफ (बैशाख कविताबाट) सर्वोच्च अदालतको आजको फैसलासंगै सम्झिएँ । हरेक बर्ष चैत—बैशाख आएजस्तै प्रतिगमन पनि नेपालीका लागी स्थायी शत्रुजस्तै भएको छ । विभिन्न रुप र अवतार धारण गरेर प्रतिगमन बारम्बार दोहोरिने गरेको छ । प्रतिगमन पछार्ने आन्दोलनपनि प्रायजसो चैत—बैशाख सेरोफेरोमै हुने गरेको छ । राणा, राजा, पञ्चायत, प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र र गणतन्त्रमा थरिथरि शैलीका प्रतिगमनहरु भए । विगत ३० बर्षमा प्रतिगमनका स्वभाव र शैली अनेक देखिए । प्रतिगमनका नयाँनयाँ स्वरुपहरु अझैं देखिंदैछन् र अझैं कति देख्नुछ ।


प्रतिगमन बहुरुपी र बहुरंगी छ । कहिले ज्यानमारा बनेर आउँछ । कहिले सादा भेष धारण गरेर आउँछ । कहिले अध्यादेश बनेर आउँछ । कहिले संसद विघटनको घोषणा लिएर आउँछ । हरेक प्रतिगमनले म नै राज्य हुँ भन्छ । मै सर्वस्व हुँ भन्छ । देशै कब्जा गर्छु भन्छ । संविधानलाई कागजको खोस्टो भन्छ । संसदलाई बन्धक बनाएर अनिर्वाचित निर्णयमा रमाउँछ । प्रतिगमन संसदमा बसेर छलफल गर्न मान्दैन । घरै बसेर पार्टी र देश चलाउने रहर गर्छ । प्रतिपक्षमा बसेपनि सत्तासंग सौदा गरेर बस्छ र पछाडीको ढोकाबाट लाज मानेझैं सरकारको विरोध गरेझैं गर्छ । प्रतिगमन भ्रमै भ्रमको चाङमा रमाएर बाँचेको हुन्छ । सल्लाहकारको पद पाएका अनेक चाटुकार भेला पारेर आफ्नो प्रशस्ती सुन्छ । देशमा आफ्नै हाइहाइ छ भन्ने भ्रममा पर्छ । यस्तै भ्रम छर्न रमाउँछ ।


आफ्नो जग आफैंले खोतलेको मेसो नपाई एउटा प्रतिगमनको आयु सकिन्छ । एउटा प्रतिगमन झोलीतुम्बा बोकेर बाटो लाग्न नपाउँदै नयाँ प्रतिगमनले जरा हाल्छ । पालुवा पलाउँछ । हेर्दाहेर्दै नयाँ प्रतिगमन डरलाग्दोसंग झांगिन्छ । नागरिक फेरि त्यो प्रतिगमनसंग जुध्न थाल्छन् । जब्बर प्रतिगमन हार मान्दैन । मन्त्रीमाथी मन्त्री थपेर सत्ताको आयु लम्ब्याउने असफल प्रयास गर्छ । आफ्नो, अरुको, सबैको पार्टी फोड्ने रहर गर्छ । अध्यादेशको चाङ लगाउछ । विरोधीलाई तह लगाउन अनेक अस्त्र फाल्छ । पाईला— पाईलामा हार्दाहार्दै पनि हार नमानी उ विदा हुन्छ । यसरी विदा हुँदा उ बेहोसमात्र भएको हुन्छ । अलि समयपछि उसको होश आउँछ । नयाँ—नयाँ भेष धारण गरेर प्रतिगमन सत्ताको ओहोरदोहोर गरिरहन्छ । नागरिक आजित हुन्छन् । प्रतिगामीहरु फेरिईरहन्छन् । प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, राजतन्त्र, गणतन्त्र अनेक नाम दिएर प्रतिगमनको भूत मन्साउने नागरिकको आशा बारम्बार धूमिल हुन्छ, भईरहेकै पनि छ । कहिलेसम्म भईरहेको हो, त्योचाहि थाहा पाउन सकिएको छैन । कोही ज्योतिषीले यसबारेमा केही घोषणा पनि गरेका छैनन् ।


प्रतिगमनको चक्रब्यूह हाम्रो स्थायी नियतिजस्तै भएको छ । सत्ताको मान्छे आम नागरिकको सुखदुखको साथीजस्तो बन्नै खोज्दैन । त्यो बाटो उ रोज्दै रोज्दैन । अनेक सेटिङ गरेर सत्तारोहण गर्ने हुँदा त्यही सेटिङको रक्षा उसको एकमात्र अभिष्ठ बन्छ । त्यो सेटिङको जालोमा अल्झिँदा राम्रै भेष धारण गरेको मान्छेपनि कालान्तरमा सानोठूलो प्रतिगामी भैदिन्छ । कविवर घिमिरेको कवितालाई सम्झँदै गर्दा नेपालीले ‘लगाई तह कहिल्यै नसकिने प्रतिगमन नौलाख मेरा’ भन्नुपर्ने अवस्था फेरि आएको छ । सर्वोच्चको फैसलाले प्रतिगमनलाई तह लगाएको आम नागरिकले महसुस गरेपनि प्रतिगमनले त्यसो महसुस गर्ने छैन । नेपालमा प्रतिगमनको जरा निकै बलियो छ । निकै गहिरोसंग गाडिएको छ प्रतिगमनको जरा । भुइँ अलिकति खोस्रदा जरा नदेखिएपछि ‘ए तह लागेछ लौ’ भन्ने भ्रम पर्छ । प्रतिगमनको उर्वर यो भुइँमा हराएको जरा खोज्दाखोज्दै हलक्क बढेको बुटो भेटिनेछ ।


अब सर्वोच्च अदालतको फैसलाबारे चर्चा गरौं । सर्वोच्च अदालतले वर्तमान प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीलाई पदमुक्त गर्नुका साथै नेपाली कांग्रेसका सभापति तथा संसदीय दलका नेता शेरबहादुर देउवालाई २ दिनभित्र प्रधानमन्त्री पदको सपथ गराउन राष्ट्रपतिका नाममा परमादेश समेत जारी गरेको छ । संसद विघटनको निर्णयलाई असंबैधानिक भन्दै सात दिनभित्र संसदको बैठक बोलाउन पनि आदेश दिएको छ । यो विचमा राष्ट्रपतिको असंवैधानिक कदमको आँडमा प्रधानमन्त्री ओलीले गरेका ‘काम’ हरु बिर्सनलायक छन् । २०७७ साल बैशाख ११ गते अर्थात लोकतन्त्र दिवसको दिनमा प्रधानमन्त्रीका विश्वासपात्रहरुले समाजवादी पार्टीका सांसद डा. सुरेन्द्र यादवलाई महोत्तरीबाट ‘उठाएर’ ल्याएसंगै र दल फोर्न सहज हुने अध्यादेश जारी गरेसंगै ओलीको राजनीतिक यात्रा ओरालो लाग्न थालेको थियो । यो ओरालो यात्रामा बेलाबेलामा उनी निरीह देखिए भने कतिपय समयमा निकै बलियाजस्ता पनि देखिए । अनेक असंवैधानिक कदमको आड्मा स्थायी प्रधानमन्त्री नै बन्न् हुन् कि जस्तोपनि देखियो । अबचाहि उनको कुशासनको मार झेल्ने दिन सकिएको महसुस भएको छ ।


२०७७ साल बैशाख ११ देखि २०७८ साल असार २८ गतेसम्मको असंबैधानिक र निरंकुश यात्रा अरुले सम्झाउनु भन्दापनि उनले नै फुर्सदमा सम्झेलान् । प्रतिगमनको यो लामो यात्रा लोकतन्त्रका लागि निकै महंगो सावित भयो । सपथग्रहण समारोहमै सत्य निष्ठामा ग्रहण लाग्यो । संविधानको धारा उल्लेख नगरी राष्ट्रपति कार्यालयले होलसेलमै मन्त्री पदको सपथ खुवाउन थाल्यो । मन्त्री त कति फेरिए कति । सधैं सपथग्रहण । मन्त्रीमण्डल पुर्नगठन यो सरकारको नियमित कार्यशैली बन्यो । प्रधानमन्त्रीका अहंकारजन्य ब्यक्तिगत बाधा अड्काउ फुकाउन संसद थुन्दै र छल्दै अध्यादेशहरु रकेटको गतिमा पास हुन थाले । पदबाट कहिल्यै ओर्लन पर्दैन, समाजसंग आँखा जुधाएर कहिल्यै हेर्नु पर्दैन र इतिहासका पाना कहिल्यै पढ्नु पर्दैन भनेजसरी राष्ट्रपतिबाट अनेक असंवैधानिक कामहरु भए । ओलीको शासनकालमा शीतलनिवासको ईज्जतमा ग्रहण लागेको छ । शीतलनिवासलाई नागरिकले लामै समय शंकाको दृष्टिले हेर्नेछन् । संविधान च्यात्ने थलोको रुपमा असाध्यै नमिठोसंग सम्झनेछन् ।


सर्वोच्च अदालतले एउटा प्रतिगमनलाई तह लगाएको खुशीसंगै भावी प्रतिगमनको नमिठो भयपनि संगसंगै जोडिएको छ । शेरबहादुर देउवाजीको विगत धेरै कोट्याइरहनु जरुरी छैन । उनी निकै अनुभवी प्रतिगामी हुन् भनेर कसैले भन्यो भने उनले पनि सायद चित्त दुखाउँदैनन् होला । आफ्नो छताछुल्ल विगत छ नै त्यस्तै, कता चित्त दुखाएर बसिराख्नु ? भन्ने लाग्दो होला । उनको सार्वजनिक जीवनको खाता एकपछि अर्को नराम्रो कामको भारीले भरिएको छ । नराम्रो कामको कोटा सबै सकिएकोले अब राम्रो कामतिर पनि हात हाल्नुपर्ला भनेर उनले सोच्लान् र ? ओलीले गरेका बिर्सनलायक कामबाट उनले पाठ सिक्लान् ? जम्बो र भ्रष्ट मन्त्रीमण्डल, संसद विघटन, प्रतिगमनको प्रधानमन्त्रीदेखि निर्भिक प्रधानन्यायधीश सुशीला कार्कीलाई महाअभियोग लगाउने प्रयाससम्मको यात्रा सम्झँदा देशमा प्रतिगमनको नयाँ भेरियन्ट उत्पन्न हुन लागेको महसुस हुन्छ । आफ्नो विगत आफैले उल्टाउनुपर्ने जिम्मेवारीको गरुंगो भारी उनमाथी छ तर त्यसो हुने लक्षण देखिंदैन । उनको नयाँ प्रतिगामी यात्रा ईंटाभट्टामा मान्छे जलाउने घटनाका प्रमुख पात्रको उन्मुक्तिबाट शुरु हुनसक्छ । ईंटाभट्टामा मान्छे जलाउने ब्यक्तिलाई अन्यायमा पारिएको र उनलाई न्याय दिलाउन पहल गरिने अभिब्यक्ति देउबाले उहिल्यै दिइसकेका छन् ।


केपी ओलीको अन्तहीन अराजकताको एउटा प्रमुख कारण अत्यन्त कमजोर प्रतिपक्ष पनि हो । नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वले राजनीतिक नियुक्तीमा लुकेर भाग थापेको रहस्य कसैबाट छिपेको छैन । भागबण्डामा हात थापेर कांग्रेसले ओलीको प्रतिगामी कदमलाई मौन समर्थन दिईरह्यो । रचनात्मक प्रतिपक्षको महसुस नै गराएन । पार्टीको सभापति बालुवाटार पसेर आफ्नो भाग थाप्ने र युवा सांसदले संसदमा सरकारविरुद्ध औला ठड्याईरहने । कस्तो ठिटलाग्दो र कलाविहिन चक्र ।


प्रतिपक्षमा बस्दा नै प्रतिगमनलाई मलजल गरेको पार्टीले सरकारमा बस्दा लोकतन्त्र र विधिको शासनलाई मलजल गर्न सक्ला ? देउवालाई साथ दिने पुष्पकमल दहालको लोकतन्त्र र विधिको शासनप्रतिको निष्ठा निकै कमजोर छ । अवसरवाद र अस्थिरताबाद नै उनको राजनीतिक जीवनको स्थायी चरित्र हो । दहाल र देउवाको कार्यगत शैलीमा खासै अन्तरपनि छैन । दुबै दुस्साहसी, निरंकुश, ब्यक्तिवादी र अपारदर्शी छन् । दुईजना मिलेर दुईवटा ओली बराबरको प्रतिगमन गर्न सक्छन् । उनीहरुलाई पार्टीले लगाम लगाउनपनि सक्दैन । ओलीलाई लगाम लगाउने माधव नेपाल थिए तर देउवालाई लगाम लगाउने बलियो प्रतिपक्ष उनको पार्टीभित्र पनि छैन । दहालको पार्टी त निजी कम्पनीजस्तै छ ।


राजतन्त्र, प्रजातन्त्र, लोकतन्त्र, गणतन्त्रको आवरणमा विभिन्न शैली र समयमा विभिन्न पात्रले प्रतिगमनको रहर गर्न छोडेका छ्रैनन् । छोड्ने पनि छैनन् । सबैजना आ—आफ्नो प्रतिगामी जगप्रति ईमानदार नै छन् । यसो भएतापनि नेपालमा प्रतिगमन विरोधी आवाज निकै बलियो छ । नागरिक आवाज त बलियो छ नै, न्यायको ढोकाभित्र प्रतिगमनलाई प्रवेश निषेध छ । सर्वोच्च अदालतले यसलाई बारम्बार पुष्टिपनि गरेको छ । प्रतिगमनको लामो, पिरो र पिराहा यात्रा सम्झेर देउवाले विगतको गल्ती नदोहो¥याउन् । किन पुराना गल्ती दोहो¥याउनु भन्दै दहालसंग मिलेर नयाँ नयाँ डिजाइनका प्रतिगमन रचना गर्नतिर पनि नलागून । प्रतिगमनलाई स्पेस छैन । प्रतिगमनको स्कोप छैन ।


(२०७८ साल असार २९ गते नेपाललाइभ डटकममा प्रकाशित)

स्थानीय वास्तुकलाको विराटता र कमजोर परिपत्र

संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको वातावरण तथा विपद् ब्यवस्थापन शाखाले परम्परागत बास्तुकलाको संरक्षण, सम्बद्धन र प्रचार प्रसार गर्नु भन्दै नेपालका सबै स्थानीय तहलाई परिपत्र गरेको छ । यो कदम स्वागतयोग्य छ । परिपत्रमा भवनको नक्सा पास गर्दा स्थानीय नेपाली वास्तुकला झल्कने, प्राचिन सांस्कृतिक कला र संस्कृतिको प्रबद्धन हुने गरि नक्सा पास गर्ने प्रबन्ध मिलाउने, गाउँपालिका तथा नगरपालिकाबाट स्थानीय वास्तुकलाको प्रबद्धन गर्ने गरि बाहिरी स्वरुपका विभिन्न डिजाइनका नमुना तयार पारि प्रचारप्रसार गर्ने र सार्वजनिक भवन डिजाइन गर्दा रैथाने वास्तुकला झल्कने स्वरुप दिने कुरा उल्लेख गरिएको छ । परिपत्रसंगै बाहिरी स्वरुपमा स्थानीयपन झल्कने सातवटा नमुना नक्सापनि राखिएको छ । बाहिरी स्वरुपको डिजाइन तयार पार्ने ! बाहिरी स्वरुपमा स्थानीयपना झल्कने ! दाँतमा ढुंगा लाग्ने कुरो यहीनेर छ । भित्री र बाहिरी स्वरुप भनेर हुँदैन । समग्र बस्तीको स्वरुप, घर निर्माणको शैली, सामाग्री र संस्कृतिमा स्थानीयपन झल्कनुपर्छ ।

सिराहाको स्थानीय वास्तुशैलीमा बनेको घर । तस्वीर— लेखक

नेपालको ग्रामीण भेगको वास्तुकला विराट र अनुपम छ । स्थानीय हावापानी, सामाग्रीको उपलब्धता, सांस्कृतिक चालचलन र भूगोलको सम्मिश्रणबाट पुस्तौं पुस्ता खारिएर घरबस्तीले अहिलेको स्वरुप लिएका हुन् । गाउँ छोडेर मूलबाटो र खोलाछेउको बजार, पालिका केन्द्र, सदरमुकाम, ठूला शहर हुँदै सकेको उधो झर्ने परिपाटीले गाउँका घरबस्ती ओइलाएजस्ता देखिएपनि तिनीहरुले समृद्ध वास्तुशैलीको जीवन्त इतिहास बोल्छन् । यो इतिहास ७ वा १७ वटा नमुनाभित्र अटाउँदैन । एउटै गाउँपालिकामा पनि फरक सांस्कृतिक समुदायका फरक—फरक शैलीका घर छन् । एउटै पालिकाभित्र त दुईचार नमुना डिजाइनले त्यहाँको वास्तुभाषा बोल्दैन भने केन्द्रबाट पठाईएको सातवटा नक्साले स्थानीय वास्तुकला कसरी जोगाउछ खै ?

कास्कीको सिक्लेस गाउँ । तस्वीर— लेखक

संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयको परिपत्रमा निर्माण स्थलको छनौट, घरको स्वरुप, जग, कुर्सी सतह (प्लिन्थ), गारो, गारोका खुला भाग, ठाडो सवलीकरण, तेर्सो बन्धन, छाना र सामाग्रीबारे उल्लेख गरिएको छ । निर्माण सामाग्रीबारे ब्याख्या अचम्मको छ । सिमेन्ट र डण्डीको मात्र कुरा गरिएको छ । घर बनाउनका लागि सिमेन्ट र डण्डी नै अन्तिम सत्य हो भनेजस्तो गरिएको छ । परिपत्रको पेज नम्बर दुईमा ‘तला संख्या, दुई तला र धन्सार (बुइगल) सहितको सिमेन्टको जोडाईमा हुनेछ ’ लेखिएको छ । यो त पटक्कै चित्तबुझ्दो कुरा भएन । सिमेन्ट नै अन्तिम सत्य भन्न खोजेजस्तो भयो । नेपालको ग्रामीण वास्तुकलाको गहनता, विराटता, सभ्यता र भव्यताभन्दा परेको कुरा भयो । स्थानीय शैली, सामाग्री र संस्कृतिको प्रतिबिम्ब झल्कने गरि बस्न सजिलो, उज्यालो र परिवर्तित जीवनशैली समेत अटाउने गरि नयाँ घर बनाउन प्रोत्साहन गर्नु पर्दछ । पुराना संरचनाहरुको संरचनागत विश्लेषण गरि तिनलाई भूकम्प प्रतिरोधी बनाउन सुधारात्मक उपायहरुको खोजी गर्नुपर्छ । बाहिरी स्वरुपमात्र बचाउने, सिमेन्ट र डण्डी नै प्रयोग गर्ने सोचभन्दा पर रहेर नीति निर्माण गर्नुपर्छ । मनाङ, मुस्ताङ, जनकपुर, डोल्पा, झापा, जुम्ला, ताप्लेजुङ, सोलुखुम्बु, पोखरा आदि ठाउँका मौलिक वास्तुकला सम्झौं त । यो परिपत्रमा राखिएको नमुनाले त्यहाँको वास्तुभाषा बोल्छ ? यो परिपत्रले ती गहन वास्तुकृतिलाई पढ्न सक्छ ? सक्दैन ।

२०७२ सालको विनाशकारी भूकम्पपछि भूकम्प प्रतिरोधी घर निर्माणको संरचनागत शैली (घरको लम्बाई र चौडाईको अनुपात, जगको निर्माण, गारोको मोटाई, झ्यालढोका राख्ने उपयुक्त ठाउँ, ठाडा र तेर्सा बन्धनहरु बाध्ने तरिका, चुलीगारो बनाउने तरिका, छाना छाउने तरिका आदि) सिकाउन शहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागले विभिन्न विज्ञ र सरोकारवाला संस्थाहरुको सहयोगमा डिजाइन सूची (डिजाइन क्याटलग) तयार पारेको थियो । डिजाइन सूचीको पहिलो भागमा १७ किसिमका नक्साहरु समेटिएका थिए । जगदेखि छानोसंग घरलाई कसरी बलियोसंग बाध्ने भन्ने उपाय सिकाईएका ती नक्साहरु गाउँमा पुगेपछि ठूलै तरंग आयो । मापदण्ड मिलेको घर थोरै पैसामा बनाउन चाहनेलाई आधारपनि दियो । आधार त दियो तर त्यही अन्तिम सत्य होजस्तो पनि भयो ।

जसै पोष्टर, पुस्तिका, क्यालेन्डर, क्याटलग र फ्लेक्स बनेर ती नक्सा गाउँगाउँ पुगे, अन्योलमा परेका भूकम्पपीडितहरुलाई घर बनाउने उपाय भेटिएको आभास भयो । पुनर्निर्माणमा खटिएका इन्जिनियरहरु ठूलो कार्यक्षेत्र, असाध्यै सीमित स्रोतसाधन र प्रशासनिक कामको भारीले नराम्ररी थिचिएका थिए । स्थानीय स्तरमा उपयुक्त निर्माण शैली र गाउँ सुहाउँदो डिजाइनबारे सोच्ने मौका नै नपाएका उनीहरुलाई पनि त्यसले एउटा आधार दियो । यति भएपछि भूकम्प प्रतिरोधी घर बनाउने अन्तिम सत्य नै त्यही नमुना नक्सा हो भनेजस्तो भयो । १ कोठेदेखि २ तलासम्मका घरका नमुना नक्सा तयार पारिएपनि ३ लाखमा अलिअलि थपथाप पारे पुगिहाल्ने भन्दै अधिकांशले एककोठे र दुईकोठे घरको नक्सा छाने । सानो पिढि र दुईवटा कोठा भएको, तलो नछापिएकोे घर धेरैको रोजाईमा पर्यो । ढुंगामाटो वा ईंटासिमेन्टको गारोमा सिमेन्टको बन्धन, चुली गारोमा जस्ता र जस्तापाताकै छानो भएको छानो भएको घर नै भूकम्पपछिको घरको साझा पहिचान बन्यो । अहिले भूकम्प प्रभावित गाउँहरु डुल्दा घर पुनर्निर्माण हैन, कोठा पुनर्निर्माणको काम सकिएजस्तो भएको छ । परिपत्रमा भवनको बाहिरी स्वरुपमा बढी चासो देखाईएको छ । सिमेन्ट र डण्डीको प्रयोगमा बढी चासो देखाईएको छ । देशैभर एकनासको घर बनाउने कल्पना गरिएको छ । विविधता हाम्रो कमजोरी होइन, अमूल्य सम्पती हो । त्यसको ख्याल गर्नु जरुरी छ ।

संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले यस्तो परिपत्र तयार पार्नुअघि सरोकारवालाहरुसंग छलफल गरेको भए राम्रो हुन्थ्यो । सोसाईटी अफ नेप्लिज आर्किटेक्ट यो कामका लागि सम्झनुपर्ने सबैभन्दा उपर्युक्त संस्था हो । सोनासंग छलफल गर्न पाएको भए सोनाले आफ्ना सदस्यहरुसंग छलफल र बहस चलाउथ्यो । एउटा परिपक्व धारणा आउथ्यो । वास्तुकला पढाई हुने क्याम्पसहरुले पनि यस विषयमा गहकिलो सुझाव दिन्थे । नेपाल इन्जिनियर्स एशोसिएसनसंग पनि ग्रामीण ढाँचाको घरलाई कसरी भूकम्प प्रतिरोधी बनाउने भन्नेबारे छलफल गर्न सकिन्थ्यो । राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले पनि आफ्नो सिकाई, बुझाई र अनुभव पक्कै सुनाउथ्यो होला । यसरी केही नमुना नक्सा देशैभर पठाउनुसट्टा र घरको मोहोडा मौलिक बनाउन अनुरोध गर्नुसट्टा सबै स्थानीय तहले आफ्ना प्रमुख घरहरुबस्तीको गहन अध्ययन गर्न अनुरोध गर्नु पर्दथ्यो । आ—आफ्नै स्थानीय डिजाइन बनाउन अनुरोध गर्नु पर्दथ्यो । स्थानीय शैली, सामाग्रीको प्रयोग गरेर भूकम्प प्रतिरोधी घर बनाउन सकिन्छ है भनेर विश्वास दिलाउन सक्नु पर्दथ्यो ।

परिपत्र पढ्दा त सरोकारवालासंग छलफल गरिएको महसुस भएन । नेपालको गाउँको वास्तुकला बचाउन स्थानीय तहहरुले निर्माणकर्मी र घरधनीलाई प्रोत्साहन गर्नु जरुरी छ । परिपत्रले केही हदसम्म प्रोत्साहन गर्न सकेको छ तर यो पहल अधुरो र अपूरो छ । तयारी नक्सा पठाएर तथा घरको मोहोडालाई पुरानोपुरानो जस्तो बनाएर रैथाने वास्तुकला जोगिन सक्दैन । त्यसतर्फ सबै स्थानीय तहले ध्यान दिनु जरुरी छ ।


संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयले जारी गरेको परिपत्रको लिंक— https://www.mofaga.gov.np/news-notice/2429?fbclid=IwAR3R8ZQpto5ty69qP6ApRBdmGxXkjWxJya9UGPMNo5typvoz0HQaeKkiq2Q

(२०७८ साल असार २३ गते बुधबार)

प्रत्येक पाना च्यात्‍नु छ (कविता)

हटेर हैन डटेर
दिनरात अझै खटेर
तिमीले मानेको संविधानको
प्रत्येक पाना 
एक-एक गरेर च्यात्नु छ ।

मलाई मनपरी गर्न मन पर्छ । 
मनपरी हिँड्न खोज्यो, खुट्टो अल्झिन्छ । 
मनपरी बोल्न खोज्यो, जिब्रो अल्झिन्छ । 
मनपरी लेख्‍न खोज्यो, हात अल्झिन्छ ।
तिम्रो किताबको अक्षरबाट
म कहिलेसम्म अल्झिराख्‍ने  ?
तिम्रो किताबको प्रत्येक पाना 
एक-एक गरेर च्यात्नु छ ।

संसद् मै हुँ । 
सांसद मै हुँ । 
सत्तापक्ष-प्रतिपक्ष
प्रतिनिधि सभा-राष्ट्रिय सभा
अध्यक्ष-सभामुख
सबै मै हुँ । 
छलफल मनमनै गर्दिन्छु । 
निचोड मै निकाल्छु । 
निर्णय मै गर्दिन्छु । 
हलको हल्लाखल्ला 
मलाई मन पर्दैन । 
बारम्बार भत्काएर पनि 
एक्लो संसद् चलाउन खोजिरहन्छु
मनको संसद्
एक्लै चलाउन खोज्दा
मलाई रोक्न तम्सिने
तिम्रो किताबको प्रत्येक पाना
एक-एक गरेर च्यात्नु छ । 

सरकार मै हुँ
अड्डामा बसेर ढड्डा नपल्टाउनु । 
दायाँबायाँ केही नसोच्‍नु । 
माइन्यूट बुक बोकेर 
मेरो मुख हेरिरहनु ।
म जे बोल्छु
त्यही निर्णय हो ।
तात्तातै माइन्युट गरिहाल्नु ।

लेख्‍नै नपर्ने
छाप्नै नपर्ने
कसैले पढ्नै नपर्ने
यो देशको जिउँदोजाग्दो संविधान
अब मै हुँ ।
धारा, उपधारा
ऐन, नियम, 
मापदण्ड, निर्देशिका 
सबैथोक मलाई मान्‍नु ।
छुट्टै किताब पढ्न नखोज्‍नु । 
मलाई संविधान नमान्‍ने
तिम्रो किताबको प्रत्येक पाना
एक-एक गरेर च्यात्नु छ ।

(२०७८ साल असार १२ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

आपत र ओतको शहरी सम्बन्ध

जबजब कुनै देशमा आपत आउँछ, शहरमा बढी खलबल मच्चिन्छ । आपतको खबर देशविदेश सबैतिर अलि चर्कोसंग सुनाउने हैसियत शहरकै हुन्छ । शहरमा ठूलो जनसंख्या हुने भएकोले समस्याका आयाम र गहिराईपनि अनेक हुन्छन् । स्रोतसाधनमा गाउँभन्दा बढी बलियो हुने भएकोले खोज, राहत, उद्दार, उपचार आदि अनेक चरणको चक्र शहरले सजिलै पार गर्छ । यसो हुँदाहुँदै पनि ती सबै चरणमा बर्गभेदको डोब प्रष्टै देखिन्छ । राज्यसत्तासंग ‘सम्वाद’ गर्ने हैसियत भएका नागरिक विपद्को चक्रबाट उम्किरहँदा श्रमिक समूह झिटिगुन्टा बोकेर शहर छोडेर हिड्न विवश हुन्छन् । उनीहरुको श्रम र सीपले धानिएको शहर आपतमा ओत दिने समयमा जहिल्यै चुक्ने गर्दछ ।

जसै बैशाखतिर कोरोना संक्रमणको दोस्रो लहर आयो, सरकारले ठूला शहरहरुमा निषेधाज्ञा गर्ने घोषणा गर्यो। निषेधाज्ञा शुरु हुनुअघि बाटोको म्यादपनि दियो । त्यो म्याद छोटो थियो । म्याद शुरु हुनासाथ शहरवासी आम सर्वसाधारणका दुखका दिन आए । गाडी चढिनसक्नु भए । आम सञ्चार माध्यममार्फत काठमाडौं उपत्यका सेरोफेरोलाई नियाल्दा उपत्यका छोड्ने नाकामा निकै ठूलो भीड देखियो । उपत्यका बाहिरका ठूला शहरमा पनि त्यस्तै देखियो । घर जानुपर्ने हतारोमा कोरोना भीडमै किचिएजस्तो पो भयो । यतै भीड, उतै भीड । बस, जीप, ट्रक जेजे भेटिन्छ त्यसमा कोचिएर, झुन्डिएर आम सर्वसाधारणले निकै कष्टकर यात्रा तय गरे । सबैले यो यात्रा छिचोल्न सकेनन् , नाकामै अड्किए । कतिपय नागरिक खर्चको अभावमा गाडी चढ्न सकेनन् । कतिले झुन्डिएर जान सकेनन्, सडकमै अलपत्र परे । कतिले कामबाट छुट्टी पाएनन् । यो दुखद दृश्य सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल पत्रिकाको लहरो समातेर यत्रतत्र फिजिए ।

आपतमा ओत नपाउने र घरपनि सजिलोसंग जान नपाउने कष्टकर कहानी यसपाली पनि दोहोरियो । नागरिकले जति कष्ट बेहोरेपनि दुई दिनमै राजधानी शहर शून्यजस्तै भयो । केही लाख मान्छे गाउँ हिडेपछि शान्त बनेको शहरमा सरकारले सन्तोषको लामो श्वास फे¥यो । गाउँ छिरेका नागरिकले पनि यात्राको सास्ती बिर्सिएर सन्तोषको श्वास फेरे । यो सन्तोषको श्वासभित्र आपत पर्दाको सुस्केरा आफैं बिलाएजस्तो भयो ।

तस्वीर— मिलन

ठूलो शहरमा अचानक आपत आउनासाथ नाकानाकामा जम्मा भएर झिटीगुन्टा बोकेर सर्वसाधारण गाउँ पस्न विवश हुन्छन् । यसरी गाउँ पस्नेमा ज्याला—मजदुरी र आफ्नो सानोतिनो ब्यवसाय गर्ने ब्यक्ति र विद्यार्थी नै बढी हुन्छन् । यसमा निर्माणकर्मी, सानोतिनो उद्योगधन्धा र होटलमा काम गर्ने ब्यक्तिहरुको संख्या बढी हुन्छ । शहरमा घर हुनेहरु या संस्थागत क्षेत्रमा जागीर गर्ने ब्यक्तिहरु आपत आउनासाथ झिटिगुन्टा बोकेर कुदिहाल्दैनन् । नियमित कमाई र रोजगारीको सुरक्षाको कारण उनीहरुलाई त्यसरी कुदिहाल्ने बाध्यता पनि हुँदैन । झ्यापझुप्पै कुदिनहाल्न उनीहरुलाई छुट्टी पनि मिल्दैन । केही समय आपतलाई थेग्ने हैसियत उनीहरुले बनाएका हुन्छन् । अप्ठेरोमा सरसापटी दिने, सहयोग गर्ने समूह, सञ्जाल वा संस्थाहरुसंग उनीहरु जोडिएका पनि हुन्छन् ।

आम सर्वसाधारणसंग आफ्नो पाखुरीको बलबाहेक अरु उपाय हुँदैन । न बलियो बचत हुन्छ, न घरबेटीले सहयोगी भावना देखाउछन् न त आपतविपतमा कुनै संस्थागत सहयोग नै पाउछन् । काम दिने साहुँ वा रोजगारदाताबाट पनि उनीहरुले राम्रो सहयोग पाउँदैनन् । लामो समय सहयोग दिने हैसियत उनीहरुलाई काम दिने साहुँ वा रोजगारदाताको पनि हुँदैन । गरेको कामको पूरै ज्याला परै जाओस् बाटोखर्च मिल्यो भने मनकारी ठान्नुपर्ने अवस्था छ । उनीहरुको उठबस आफूजस्तै निम्न आय वर्गका ब्यक्तिहरुसंग हुने हुँदा उनीहरुले आफ्नो चिनजानको समूहबाट दरिलो साथ पाउने सम्भावना पनि हुँदैन ।

आम सर्वसाधारणको सहयोगका लागि शहरमा सार्वजनिक संरचनाहरु पनि खुम्चिदै गएका छन् । केही समय धर्मशालाको बास, सार्वजनिक धाराको पानी, निशुल्क भोजनको ब्यवस्था ठूलो समूहलाई थेग्न सक्ने खालको छैन । केही मनकारीले यस्ता किसिमको आपतकालीन ब्यवस्था गरेपनि त्यो ब्यवस्थाले ठूलो समूहलाई धेरैदिन धान्न सक्दैन । यति भएपछि हतारहतार शहर छोड्नुको विकल्प रहदैन ।

२०७२ सालको भुईँचालो र नाकाबन्दी, दोहोरिएको कोरोना कहर पछिल्ला केही प्रतिनिधि घटनाहरु हुन् । आपत पर्नासाथ निम्न आय भएका बर्गका लागि शहरमा ओत नमिल्ने जनाउ घण्टी बज्छ । पसिना पोखेर बाँचिरहेको ठाउँमा जब असिना बर्सिन्छ, पसिना मूल्यहीन बन्छ । पसिनाले तुरुन्तै शहर छोड्ने बाटो खोज्छ ।

सरकारले शहरमा आउन दिन्छ, गाउँ जानपनि दिन्छ तर आपतमा अलि समय दरिलो ओत दिन्छु कहिल्यै भन्दैन । सजिलोसंग जाउपनि कहिल्यै भन्दैन । टिकटको कालोबजारी रोक्न खोज्दैन । राजमार्गमा हुने ठगी रोक्न खोज्दैन । एउटा गाडी बिग्रेर घण्टौं सडक जाम हुन्छ तर जाम खोल्ने पूर्वतयारी कहिल्यै गर्दैन । जाम खुवाउने हतारोपनि गर्दैन । अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई सुरक्षा निकायका गाडी प्रयोग गरेर, निजी विद्यालयका सञ्चालकसंग गाडी भाडामा लिएर घर नजिकको शहरसम्म पुर्याइदिन्छु पनि भन्दैन । उसलाई छिटोछिटो शहर खाली गर्ने रहर हुन्छ । नागरिकहरु त्यो रहर पूरा गरिदिन विवश हुन्छन् ।

आपत परेको बेलामा शहर तुरुन्त छोडिएन भने त्यसका अरु अनेक बाछिटा बेहोनुपर्ने हुन्छ । शहरमा ग्याँसका सिलिन्डरहरु कुना पस्छन् । तरकारी, दाल, चामल र नुन—तेलका प्याकेटहरु हत्तपत्त कुना पस्छन् । हरेक चीज छोइनसक्नु बन्छन् । तिनलाई छोइसक्नु बनाउन राज्यले बलियो पहल गर्दैन । सांकेतिक काम गरेर सांकेतिक राज्यको जनाउसम्म दिन्छ । एकतिर काम रोकिनु, अर्कातिर कुना पसेका सामानलाई मनाउन मरिहत्ते गर्नु । अनि हतारहतार गाउँ पस्नुको विकल्प रहँदैन । यो दशा हरेक विपद्मा दोहोरिने गरेको छ ।

बर्षौदेखि श्रम पोखिरहेको शहरमा जब एक हप्ताका लागि मात्रपनि आपत पर्छ, सर्वसाधारण झिटीगुन्टा बोकेर कष्टकर र असुरक्षित यात्रा गर्न किन विवश हुन्छन् ? यसका दुईवटा आयाम छन् । अधिकांशका लागि शहर बसाई बाध्यताको बसाई हो । यहाँ मन पटक्कै रमाएको छैन तर नबसेर सुख छैन । देशको यतिबेलाको माहोल नै यस्तै छ । जस्तो माहोल, उस्तै जीवन ।

गाउँबाट बजार, बजारबाट सदरमुकाम, सदरमुकामबाट अलि ठूलो शहर, राजधानी र विदेश पस्नु अनि अवसरको खोजी गर्नु अहिलेको आम जीवनको साझा विशेषता हो । शहर बसिखानु छैन तर अहिलेको सामाजिक संरचना अनुसार नपसेर पनि सुख छैन । गाउँमा मन मरे अडिन्न । अडिएको एकाध मनलाई पनि शहरतिर धपाउने हैसियत गाउँको छ । मुस्किलले धानिएको मन र मुस्किलले चलेको जीवनको शहरी जीवनको चक्र सानोतिनो आपतको झोक्काले पनि हल्लाईहाल्छ ।

जव शहरमा आपत पर्छ, गाउँघरले ओत दिन्छ । झिलिमिलि शहरमा अल्झिएको जीवनको दियो गाउँमा बलेको छ । आपतविपलतले त्यो दियो सम्झाईदिन्छ र शहर एकैचोटी भीडभाडका साथ गाउँ पस्छ । यसबाहेक आपतविपतमा परेका नागरिकलाई सहायता दिने संयन्त्र शहरमा असाध्यै कमजोर छ । केही उपकारी दाताले सानोतिनो अभियान चलाएपनि राज्य स्तरबाट अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई मद्दत गर्ने बलियो प्रणाली छैन । ‘केही समयका लागि गाउँ फर्कनुहोस् फर्कनका लागि हामी भरपर्दो ब्यवस्था मिलाउँछौं ’ भन्ने हैसियत र प्रणालीपनि राज्यले विकास गरेको छैन । त्यसको प्रयास नै गरेको छैन ।

शहरमा रोजगारीको जगपनि त्यस्तै छ । धेरैजसोको रोजगारी ‘अनौपचारिक’ खालको छ । अनौपचारिक रोजगारीले आपतविपतमा भर दिंदैन, उल्टो अनेक कहर दिन्छ । नाफा घट्ने देख्नासाथ कामबाट निकालिहाल्ने मात्र होइन, बाटोखर्च समेत नदिएर बेपत्ता भैदिने प्रवृक्ति समेत देखिन्छ । यस्तो भएपछि मूल सडकमा निस्केर घर जाने उपाय खोज्नुको विकल्प रहदैन । राज्य सडकमा आईपुगेका नागरिकको संरक्षक बन्दैन, अलपत्र पार्नेको संरक्षक बनिदिन्छ । कहिले लुकेर, कहिले खुलेआम ।

कोरोना नियन्त्रणका लागि निषेधाज्ञा जारी गर्ने अनि लाखौं मान्छे ठेलमठेल भीड गरेर गाउँ पसेपछि कोरोना नियन्त्रण हुन्छ कि कोरोनाको राष्ट्रब्यापी विकेन्द्रिकरण हुन्छ ? पसल २ घण्टा चल्दा कोरोना नियन्त्रण हुन्छ कि भीड नहुने गरि दिनभर पसल चल्दा कोरोना नियन्त्रण हुन्छ ? हरेक थोकमा केन्द्रियताको रहर गरेपनि आपतविपतको चाहि विकेन्द्रिकरण होस् भन्ने सरकारको चाहना प्रष्टै पढ्न सकिन्छ । समस्या छरिएपछि दुखको आवाज त्यसै मसिनो बन्छ । दूरदराजको आवाज केन्द्रलाई सुनाउने सबैको हैसियत पनि छैन । यति भएपनि राज्यलाई सञ्चो हुन्छ ।

शहर र सडक सुनसान बनाएर शासन गर्न सजिलो हुन्छ । त्यसकारण नागरिक गाउँ फिर्दाको सास्तीलाई राज्यले समस्या ठान्दैन । २—३ दिन दुखका कथा फिजिन्छन् । त्यो दुखको कथा फिजिएको बेलामा राज्यले समाचारमाध्यमको ध्यानै अन्तै खिचिदिन्छ । आफ्नै खिचातानीतिर ध्यान खिचिदिन्छ । अनि सर्वसाधारणको पीडाको आवाज आफैं मलिन भएर जान्छ । हरेक आपतविपतमा सबैभन्दा निम्न बर्गको पेशा र ब्यापार ब्यवसायमाथी राज्यले प्रहार गर्छ । यति भएर शहर छोडेर हिड्नुको विकल्प नै रहदैन । आपत टाल्नुपर्छ तर सर्वसाधारणलाई सास्ती नहुने उपाय खोज्नुपर्छ । तर राज्यसत्ताले यस्तो रहर गरेको देखिंदैन ।

सत्तापक्ष, प्रतिपक्ष होस् या अन्य पक्ष, बेलाबेलामा शहरमा शक्ति देखाउने रहर सबै राजनीतिक दलले गर्छन् । जब सत्ताको जग हल्लिन्छ या सत्तापक्षले अर्को पक्षलाई नराम्ररी हियाउँछ, शक्ति प्रदर्शनको तमासा शुरु हुन्छ । गाउँगाउँबाट रंगीबिरंगी झण्डा हालेका सयौं गाडी सर्वसाधारण नागरिकलाई लिएर शहर छिर्छन् । आ—आफ्नो हैसियत अनुसार टुरिष्ट बस, डिलक्स बस, नाईट बस, स्कोरपियो र बोलेरो गाडीको ताती शहरमा देखिन्छ । यति भलिभाती गर्न सबै दल सिपालु छन् । एक हप्ताका लागि आपत पर्नासाथ गाउँ छिर्न रहर गरिहाल्ने नागरिक तिनै समुदायका प्रतिनिधि हुन् । यता अड्कएिका नागरिकलाई गाउँ लैजाने त ५ बर्षमा एकपटक हो ।

जब चुनाव आउँछ, गाउँ छिर्ने आर्कषक अफर आउँछ । जाने, आउने, खाने बस्ने र पकेट खर्चको अफर बोकेर दलका प्रतिनिधि टोलटोलमा पस्छन् । अनेक सूत्रबाट फोन नम्बर पत्ता लगाउँछन् । ‘फलानो दाइ/दिदी ले गाडीको ब्यवस्था गर्नुभा छ, कहिले जानुहुन्छ ?’ यस्ता भाकाका फोन र सन्देशहरु गुन्जिन थाल्छन् । फोन र सन्देशमात्र किन, ढोकै ढक्ढक्याउन आईपुग्छन् । तर जब नागरिकलाई आपत पर्छ, दलका प्रतिनिधि दलदलमै हराउँछन् । अनि नागरिक सयौं किलोमिटर लामो यात्रा पैदलै हिड्ने रहर गर्छन् । जब नागरिक हिडेरै गन्तव्यतिर गईरहेको समाचार आउँछ, त्यसलाई प्रायोजित समाचार भन्दै प्रधानमन्त्री, मन्त्री र दलका जिम्मेवार नेताहरु प्रतिकारमा उत्रन्छन् । धन्यवाद भन्दैनन्, उद्दार गर्छुपनि भन्दैनन् । यस्ता विवेकशून्य जनप्रतिनिधि बेहोर्न परेपछि आपतमा ओत एकादेशको कथा बन्छ ।

देशमा यतिबेला अकल्पनीय आपत चलिरहेछ । आपत त सत्तामा पनि चलिरहेछ । विश्वास र अविश्वासको लहरमा देशैभरिका सबै प्रदेशका सरकार अल्मलिएका छन् । आपत टाल्ने अचूक उपाय उनीहरुले जानिसके । जसले अविश्वास गर्छन उसलाई मन्त्री बनाईदिने । यतै ‘सपथ’ चलिरहेछ । उतै ‘सपथ’ चलिरहेछ । सपथको नाममा कुपथ चलिरहेछ । कोरोना रिपोर्टमा समेत राजनीति चलिरहेछ । जाँचेको १ मिनेटमा रिपोर्ट आउँछ । कथाले जे मागेको छ, कोरोना रिपोर्ट त्यही बन्छ । यसरी चलिरहेको राज्यसत्ताले नागरिकलाई कसरी ओत दिन्छ ?

कोरोना कहरको पहिलो लहरमा गतसाल केही मनकारीले लामो समयसम्म टुडिखेल सेरोफेरोमा अप्ठेरामा परेका नागरिकलाई नियमित खाना खुवाए । यसरी खाना खुवाउनेहरुलाई राज्यले आपेक्ष लगायो, दुखपनि दियो । यता र उता धपायो । आफ्नो कर्तव्य पूरा नगर्ने र मनकारीलाई दुत्कार्ने चरित्र राज्यलाई सुहाउँदैन । आपतमा ओत नागरिकको अधिकार हो । राज्यको कर्तव्य हो । आपतमा परेका नागरिकलाई हियाउने, राहतको नाममा गुजारा नचल्ने सामाग्री दिएर अपमानित गर्ने काम कसैले गर्न पाईंदैन । लामो समय ओत दिन सकिंदैन भने आफ्नो थातथलोसम्म सहज तरिकाले पुर्याउने दायित्व पनि राज्यको हो । मनकारी दाताले पहल गर्छन् भने उनीहरुसंग हातेमालो गर्नु पनि उसकै कर्तव्य हो ।

राज्य नागरिकले भरेको ठूलो खुत्रुके हो । जिन्दावाद र मूर्दावादको नारा घन्काउन नागरिकको दुरुप्रयोग गर्ने तर आपतविपतमा ओत नदिने काम गर्न राज्य र राजनीतिक दललाई सुहाउदैन । राज्यलाई उसको दायित्व सम्झाउँदै गर्दा आम नागरिक पनि गैरजिम्मेवार बन्न पटक्कै सुहाउँदैन । भीडभाड, रामरमिता, तामझाम, धर्मकर्म, चाडपर्व र नारा जुलुसका नाममा आपतविपत भुलेर रमाउने बेला होइन यो । जानीजानी विपद् निम्त्याउने र राज्यले हेरेन भन्दै गाली गर्न नागरिकलाई पनि पटक्कै सुहाउँदैन ।

(२०७८ साल जेठ २९ गते कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित लेखलाई पुर्नलेखन र परिमार्जन गरिएको )

दाँतको ढुंगोमा सरकार लाग्दैन (कविता)

आदरणीय देशवासीहरु
यो देशको अर्थमन्त्री
आगामी बर्षको बजेट पढिरहेछु
ध्यान दिएर सुन्नुहोला
नसुने पछि परिन्छ
नाफाघाटाको सबाल छ
मनमनै राम्ररी गुन्नुहोला ।

आगामी बर्ष
बेचविखन बर्ष हुनेछ ।
गाउँगाउँबाट बेच
बस्तीबस्तीबाट बेच
घरघरबाट बेच ।
टोलटोलबाट बेच ।
यो देशको घाटा घटाउनलाई बेच ।
नारा यस्तो हुनेछ ।

ढुंगा, माटो, गिटी, बालुवा
सर्प, रुख, पात, पालुवा
नबेचेको कहाँ हो र ?
देउतादेखि मान्छेसम्म
पानीदेखि खानीसम्म
केही बाकी राखिएन ।
तैपनि ब्यापार जानिएन ।
अब जे जे भेटिन्छ सबैथोक बेच्ने हो ।

गाउँगाउँका थोत्रा घरले
कहिल्यै नाफा दिएनन् ।
देश बनेन भन्दै
गन्थनमात्र गरिराख्ने
थोत्रा घर राखेर के काम ?
शुरुमा छानो बेचिनेछ ।
त्यसपछि मानो बेचिनेछ ।
डाँडाभाटा धुरीखाबो
सुरढुंगो ढिकिजातो
चरेसका थाल, बटुका
टोपी, नाम्लो र पटुका
केही बाकी राखिने छैन ।
सबै सर्लक्कै बेचिनेछ ।

टौवा, कुन्यु र धन्सार
दाउराका हार
अगेनुमाथिको भार
हलगोरु, लैनाभैसी
पाडापाडी, बाच्छाबाच्छी
बाख्रा कुखुरा, परेवा
दोपाया, चौपाया
सबै सबै निखारिनेछ ।

घरमात्र बेचेर घाटा भरिन्न ।
घरपछि खेत बेचिनेछ,
पाखो बेचिनेछ ।
आँगन बेचिनेछ,
कोठेबारी बेचिनेछ ।
घडेरीसडेरी अब केही काम छैन ।
सबै सर्लक्कै बेचिनेछ ।

कसलाई बेच्ने ? टेन्सन नलिनुस् ।
कसले किन्ला ? टेन्सन नलिनुस् ।
पैसा कति ? टेन्सन नलिनुस् ।
सबै सरकारले हेर्नेछ ।
परेको बेहोर्नेछ ।

थाप्ने हातबाहेक
सबैथोक बेचेर
पैसो हात परेपछि
ट्रकका ट्रक खरानी किनिनेछ ।
ट्रकका ट्रक कमण्डलु किनिनेछ ।
थानका थान गेरु किनिनेछ ।
कतै लाइन नलाग्नु ।
सबैथोक होम डेलिभरी हुनेछ ।

ओढार र बगरका ढुंगा उहिल्यै सकिए
रुख, पात, पत्कार उहिल्यै सकिए ।
तैपनि बासको टेन्सन नलिनुस् ।
सबैलाई पाल बाडिनेछ
पाल कहाँ गाड्ने ?
नेपालमा त्यसको टेन्सन नलिनुस्
यसो गर्नुस्
पाल गाड्दै नगाड्नुस्
काँधमा बोकेरै डुलिहिड्नुस्
पाल गाडेको ठाउँमुनि
ढुंगो भेटिन सक्छ
नेपालमा ढुंगोको टुंगो लागिसक्यो
ढुंगो कतै भेटिनु हुँदैन
ढुंगो भेटिए सरकार लाग्छ ।

सबैथोक बेचेर पनि
देशको घाटा नघटेपछि
मागेर खाँदाखाँदै
दाँतमा ढुंगो लागे
त्यसको टेन्सन नलिनुस्
दाँतको ढुंगामा सरकार लाग्दैन ।
……….
(२०७८ साल जेठ २२ गते इकागज डटकममा प्रकाशित—परिमार्जित)

तस्वीर— मिलन

उज्जवलप्रति ओइरिएको स्नेहको अर्थ

विवेकशील नेपाली अभियानका संस्थापक एवं अहिलेको विवेकशील साझा पार्टीका नेता उज्जवल थापा यतिबेला मेडिसिटी अस्पतालमा जीवनसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। उनका शुभेच्छुकहरुले सामाजिक सञ्जालमा बेलाबेलामा जारी गर्ने अपडेटबाट बुझिन्छ, यो संघर्ष असाध्यै कठोर बन्दै गइरहेको छ। उनको हँसिलो तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा देखेपिच्छे म झस्किन्छु, कुनै अप्रिय खबर त आएन! तस्वीरसँगै लेखिएका सन्देश पढ्न मन डराउँछ। ह्याम्स, ग्राण्डी हुँदै मेडिसिटी अस्पतालमा भर्ना गरिएका उनको स्वास्थ्य अवस्था सुध्रिएको महसुस हुने खबर हामीले पढ्न पाएका छैनौं। बरु हरेक दिन निराश बनाउने अपडेट पढ्न विवश छौं। 

भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गर्दा पनि अवस्था नसुध्रिएपछि रगतबाट अक्सिजन दिने विधिमार्फत् उपचार जारी राखिएको र राम्रो प्रतिफल नआएको खबर सुनिरहँदा पनि उनी जुरुक्क उठ्नेछन् भन्ने आशाचाहिँ मनभित्र बलेकै छ। यस्तो महसुस मलाई मात्र होइन, उनका हजारौं शुभेच्छुकलाई पनि पक्कै भएको होला। जीवनसँग संघर्ष गरिरहँदा आफूप्रति उर्लिएको मायाबारे चाहिँ उनी बेखबर होलान्। जीवनमरणको यो युद्ध जितेर आफूले पाएको यो असीम माया उनले महसुस गर्न पाऊन्, हाम्रो यही कामना छ। 

उज्जवलको उपचारमा अपनाइएको प्रविधि खर्चिलो भएकाले परिवारलाई आर्थिक संकट नहोस् भन्ने उद्देश्यले देशविदेशमा रहेका शुभेच्छुकले सहयोग अभियान सञ्चालन गरे। जसै उज्जवलको बिग्रँदो स्वास्थ्य अवस्थाबारे खबर बाहिर आयो, त्यो खबरले धेरैलाई दुःखी बनायो, सँगसँगै सहयोगका लागि जागरुक पनि। करिब २४ घण्टामा देशविदेशबाट ५० लाख रुपैंया जम्मा भयो र सहयोग अभियान नै रोकिएको घोषणा गरियो। अघिल्लो निर्वाचनमा उनको पार्टीले पाएको भोटको हिसाब गर्ने हो भने उनी असाध्यै सानो पार्टीका नेता हुन्। उनी यतिबेला त्यही  सानो पार्टीको नेतृत्वमा पनि छैनन्। बेलैमा नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गरेर पर्दा पछाडि बसेका उज्जवलले मतपत्र होइन, मनपत्र जितेको महसुस उनीप्रति यतिबेला उर्लिएको असिम माया, चासो, चिन्ता, शुभेच्छा र सहयोग रकम संकलनबाटै बुझिन्छ। यो उज्जवलप्रति उर्लिएको माया मात्र होइन, असल राजनीतिप्रतिको सद्‌भाव पनि हो। धमिलिएको दिशाविहीन राजनीतिबाट नागरिक कति धेरै दिक्क भएछन् भन्ने सन्देश पनि हो यो।

स्केच साभार—नेपाल लाइभ डटकम

विवेकशील नेपाली दल साझा पार्टीमा मिसिँदा साझाका ठूला माछाहरुले विवकेशीलका साझा माछाहरुलाई सर्लक्कै निल्ने हुन् कि भन्ने पीर आम शुभेच्छुकमा थियो। भयो पनि त्यस्तै। मिसिएसँगै उनीहरु निकै अप्ठेरो चरणबाट गुज्रिए। सम्मान र शिष्टतापूर्वक फुटेर उस्तै भद्रतापूर्वक दुवै पार्टी जुटेका छन्। सानै रुपमा भएपनि सभ्य राजनीतिको उदाहरण बनेका छन्। पार्टी फुट्ने र जुट्ने दुवै प्रक्रियामा उज्जवल सदाबहार रुपमा शालिन देखिए। शिष्ट र सभ्य देखिए। 

पछिल्लो समय समाचारको मूल प्रवाहबाट समेत छायाँमा थिए उनी। अचानक उनको बिग्रिएको स्वास्थ्यबारे खबर आयो। खबरसँगै अक्सिजन पाइप लगाइएको तस्वीरले मनमा भक्कानो छुटायो। उज्जवल सांसद होइनन्। मन्त्री होइनन्। देशै हल्लाउने चर्काचर्का भाषण गर्ने बडे वक्ता पनि होइनन्। जेलनेललाई नेपालमा राजनीति गर्ने सबैभन्दा ठूलो हतियार मानिन्छ। उनी जेलनेल खाएका व्यक्ति पनि होइनन्। बन्दुक बोकेका तुफानी लडाकु पनि होइनन्। अखबरमा राजनीतिक सिद्धान्तका ठूल्ठूला कुरा लेख्ने चिन्तकको छवि पनि बनेको छैन उनको। के गरे त उनले? उनले राजनीतिको फोहोर तलाउमा ढुंगा हाने। त्यो ढुंगाले ल्याएको तरंगको अर्थ गहिरो छ। उज्जवलले शहरी युवापुस्तालाई राजनीति बुझाए। राजनीति सम्झाए। ‘आइ हेट पोलिटिक्स’ भन्न जानेको पुस्तालाई राजनीतिको मूलमार्ग के हो सिकाए। भोट हाल्नुको महत्व सिकाए। गलत ठाउँमा भोट हाल्दाको हैरानी के हुन्छ, सजिलोसँग बुझाए। नेपाल बन्द गरेर बहादुरी गरेको भन्ठान्ने सबै ठूला दललाई ‘नेपाल खुल्ला छ’ भन्ने सन्देश दिए। भ्रष्टाचार विरोधी अभियानको लहर चलाए। स्वास्थ्य र मेडिकल क्षेत्रका माफियाको मुटुमा ढ्यांग्रो ठोकेका गोविन्द केसीजस्ता सत्याग्रहीलाई सघाए। तथ्य, तर्क र तथ्यांकले विवेकशील दलले चुनौती दिइरह्यो। नेपाललाई बृद्धश्राम नबनाऔं भन्ने सन्देश दियो। यो अभियानमा उनी एक्ला थिएनन्। उनलाई धेरैले मनमनै साथ दिए। थोरैले सँगै उभिएर, सँगै हिँडेर साथ दिए। 

विवेकशील नेपाली दलको राजनीति गर्ने शैली नेपालको लागि नौलो थियो। उनीहरुले क्याम्पस अगाडि उभिएर ढुंगा हानेनन्। नेपाल बन्द गरेनन्। भित्ताभित्तामा कालो पोतेनन्। उनीहरुले सामाजिक सञ्जालको शक्तिलाई पहिल्याए र यसको भरपूर प्रयोग गरे। यसो गरेवापत उनीहरुले फेसबुके पार्टीको उपमा पनि पाए। माया गर्नेसँगै हियाउनेहरुको पनि कमी रहेन। तर, उनीहरु डराएनन्। २-४ जना मान्छे घाममा उभिएर चित्र र अक्षरको शक्तिमार्फत् मेडिकल माफिया, भ्रष्टाचारी, नेपाल बन्दकर्ता र अनेक ज्यादतीकर्ताको विरोध गरिरहे। विभिन्न रुप र स्वरुपमा भइरहेको राज्य आतंकको शिष्ट प्रतिवाद गरिरहे। त्यो आवाज मलिन थियो। मान्छे थोरै थिए। तर, त्यो मौनताभित्र शक्ति थियो।

काठमाडौंका चोकचोकमा अर्थपूर्ण चित्र, पेन्टिङ र प्लेकार्ड बोकेर उभिएका युवाहरुले ‘विवेकी युवा’को उपमा पाए। उनीहरुले उठाउने मुद्दा आम सर्वसाधारणको जीवनको जगसँगै जोडिएका थिए। उनीहरुको राजनीति शिष्ट राजनीतिको रुपमा अनुमोदित भयो। चुनाव चिन्ह देउताजस्तै बन्ने देशमा उनीहरुले छानेको हँसिलो अनुहार, कुकुर र तराजुले अड्कलिएको माया मात्र पायो। तर, त्यो माया कति गढेको रहेछ, अहिले उज्जवलप्रति बर्सिएको स्नेहबाट प्रष्ट हुन्छ। 

कोरोना कहरसँग कष्टपूर्वक लडिरहेका विवेकशील साझाका नेता उज्जवलप्रति आम सर्वसाधारणबाट उर्लिएको स्नेह भावावेश मात्र होइन। यो स्नेहको गहिरो अर्थ छ। यतिबेला हामी नैतिकता, जवाफदेही, सिद्धान्त र आदर्श सबैथोक भुलेर दादागिरीमा रमाइरहेको राज्यसत्ताको लाचार साक्षी बनिरहेछौं।

यतिबेला नेकपा (एमाले)को सरकारले हामीलाई निर्वाचित तानाशाह कसरी बन्छ र निर्वाचित तानाशाह यस्तो हुन्छ भन्ने असाध्यै महंगो पाठ पढाइरहेको छ। सत्तापक्षसँग लुकिछिपी भागबण्डामा रमाइरहने प्रतिपक्ष कस्तो हुन्छ र उसले लोकतन्त्रलाई कसरी दिशाहीन बनाउँछ भन्ने पाठ नेपाली कांग्रेसले पढाइरहेको छ। विगतमा गर्न नहुनेजति सबै कामको रेकर्ड राखेर थाकिसकेका व्यक्तिलाई फेरि प्रधानमन्त्री बनाउन कांग्रेस एकढिक्का भएको छ। धारा ७६ (५) बमोजिम नयाँ प्रधानमन्त्रीको आवेदन दिने बेलामा पार्टीभित्रका लोकप्रिय र अहिलेसम्म प्रधानमन्त्री नबनेका व्यक्ति खोजेर एउटा सकारात्मक सन्देश दिने रहर कांग्रेसले गरेन। यस्तो आवाज उठ्दा पनि उठेन। पुष्पकमल दहालको ‘फुटाउ र राज गर’ सिद्धान्त कहिल्यै फेरिनेवाला छैन। उनी हेर्दाहेर्दै फेरि ओलीमै बिलीन पनि हुन सक्छन्। माधव नेपाल समूहको पदलोलुपता र दिशाहीन राजनीति पनि बिर्सनलायक छ। उनीहरु चौतर्फी बार्गेनिङमा रमाइरहेछन्। जता बार्गेनिङ मिल्छ, त्यतै जोडिने यो समूहको दिशाहीनता पनि यतिबेलाको अराजक राजनीतिको प्रमुख कारक बनेको छ। पद नपाएपछिको उग्र राष्ट्रवाद र उद्दण्ड अभिव्यक्ति यो समूहका एक प्रखर नेताको ट्विट पढेरै बुझिन्छ। 

एमाले कार्यकर्ताले ड्युटीमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मीको घाँटी अठ्याएर मार्न खोज्दा राष्ट्रपति कार्यालय ‘भावनात्मक उत्तेजना’ भन्दै प्रतिरक्षामा ओर्लिएको अराजक समय हो यो। यति अराजक समयमा प्रधानमन्त्रीले दोस्रोपटक संसद् विघटनको निर्णय लिएका छन्। उक्त निर्णय रकेटको गतिमा पास भइसकेको छ। सबैका आँखा अदालततिर तानिएका छन्। कोभिड-१९ का कारण विश्वभर अहिलेसम्म ३५ लाख व्यक्तिले ज्यान गुमाइसकेका छन्। सन् २०२१ को सेप्टेम्बरसम्ममा ९० लाख व्यक्तिले ज्यान गुमाउने प्रक्षेपण इस्टिच्यूट फर हेल्थ मेट्रिक्स एण्ड इभालुएसनले गरेको छ (यहाँ हेर्नुहोस्)। 

नेपाल यी सबै कुरा भुलेर रकेटको गतिमा बारम्बार संसद् विघटन गर्दै चुनाव गर्छु भनिरहेछ। पैसा तिरेर किनिसकेको खोप किन आएन, लेखिराख्नै परेन। परीक्षण घटाउँदै लगेर संक्रमितको संख्या कम देखाउने प्रयास भैरहेकै छ तर, हामीलाई डस्न नयाँ-नयाँ भेरियन्टको दुःख हुनेवाला छैन। कोरोनामात्र होइन, राजनीतिका नयाँ नयाँ ‘विषालु भेरियन्ट’ले हामीलाई अनन्त: डस्न खोज्नेछन्। 

जनता डस्ने राजनीतिक भेरियन्टसँग जुध्ने एउटा शक्ति विवेकशील अभियान हो। साझा पार्टी त जनमनमा अझ राम्ररी बस्न सकेको छैन। साझा अभियानमा जोडिएकाहरु आ-आफ्नो कुण्ठाग्रस्त भारी बोकेर लाखापाखा लागिसके, तर विवकेशीलहरुको प्रतिबद्धता जस्ताको जस्तै छ। साझा त एउटा साझा पसलजस्तो थियो। त्यो पसलका पुराना साहुजीहरु नयाँ दोकान खोज्दै कताकता पुगिसके। कति चाहिँ दोकान चलेन भन्दै बिरक्तिएर हिँडे। विवेकशीलले बालेको झिल्को त उस्तै छ। वैकल्पिक राजनीतिको जग विवेकशीलहरुले नै हालेका हुन्। उज्जवलहरुले नै हालेका हुन्। साझा मिसिएपछि बाटो अलिकति फराक बनेको मात्र हो। आशा जगाउने राजनीतिको मूल भंगालो त विवेकशील नै हो।

शहरी नयाँ पुस्तालाई राजनीतिप्रति चासो, चिन्ता र चिन्तन गर्न सिकाउने, मतदाता नामावलीमा नाम खोज्न सिकाउने, ढुंगामुढाको राजनीतिलाई रचनात्मक राजनीतिको बिम्ब सिकाउने उज्जवल थापा दादागिरीको राजनीति गरिरहेकाहरुका लागि खुला चुनौती हुन्। उज्जवल र उनका सहयात्रीले जगाएको उत्तरदायी राजनीतिप्रतिको आस्था, विश्वास र भरोसाको बिम्ब हो उनीप्रतिको असीम स्नेह। उज्जवलको स्वास्थ्यलाभको कामना ! उनी उठ्न सकून्। परिवर्तन देखेरै मर्ने उनको ईच्छालाई कोरोनाले चुँड्न नसकोस्। हृदयभरिको कामना !

(२०७८ साल जेठ १७ गते सोमबार नेपाललाइभ डटकममा प्रकाशित)

रासनमा सीडीओे शासन

हिजोआज जिल्ला प्रशासन कार्यालयको वेबसाईट यसो हेर्नुभएको छ ? हेर्नुभो भने देश नै जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरुले चलाएजस्तो महसुस हुन्छ । एकमाथी अर्को आदेश, जानकारी, ध्यानाकर्षण र सूचनाले होमपेज भरिएको देखिन्छ । यसो गरे कारबाही, उसो गरे कारबाही, यता फर्किए कारबाही, उता फर्किए कारबाही, मर्निङ वाक र इभिनिङ वाक गरेपनि कारवाही । कारवाही नै कारवाही । लाग्छ, उसलाई ‘जिल्ला कारबाही कार्यालय’ बन्ने भूत जागेको छ । त्यहाँ राखिएका आदेश पत्रको भाषापनि सैनिक शासनको झल्को दिलाउने जस्तो छ । निकै ठाडो र नागरिकलाई आतंकित पार्ने खालको । संघीय ब्यवस्था शुरु भएर स्थानीय सरकार गठन भएसंगै तिल्मिलिएको सीडीओे शासन कोरोनाको आवरणमा फेरि डरलाग्दोसंग बौरिएको छ । स्थानीय र प्रदेश सरकारको तेजोबध गर्न जानाजान जिल्लाजिल्लामा सीडीओे सरकार ब्यूत्याउने काम संघीय सरकारले गरिरहेछ ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालयको सूचना

२०७८ साल जेठ ११ गते काठमाडौं उपत्यकाका जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरुले सूचना प्रकाशित गरि जेठ १४ गतेबाट चोकचोकका रासन पसलसमेत बन्द गर्ने उर्दी जारी गरेका छन् । उर्दीमा लेखिएको छ— २०७८ साल जेठ १४ गते बिहान १ बजेबाट २०७८ साल जेठ २० गते राती १ बजेसम्मका लागि रासन पसल बन्द गर्ने । संकट ब्यवस्थापन अध्यादेश (२०७८) र पञ्चायतकालीन ‘स्थानीय प्रशासन ऐन’ (२०२८) को आडमा ‘जिल्लाको राजा मै हुँ’ भन्ने दम्भ सहितको तीनपाने आदेशपत्रको अन्तिम पानामा लेखिएको छ— ‘तरकारी, फलफूल, दूध डेरी, मासु, खानेपानी र ग्याँस पसलहरु बिहान ९ बजेसम्म मात्र खुला गर्ने । खाद्यान्न तथा किराना पसल, डिपार्टमेन्टल स्टोर लगायतका अन्य पसलहरु बन्द गर्ने । तरकारी तथा फलफूलको थोक बजारमा फुटकर बिक्री वितरण नगर्ने । स्थानीय ढुवानीको हकमा बिहान ९ बजेसम्म मात्र गर्ने । तोकिएको तरकारी बजारमा बाहेक अन्य सार्वजनिक स्थल/बाटोमा तरकारी तथा फलफूल बिक्री वितरण गर्न रोक लगाउने । फुटपाथ तथा खुला ठाउँ तथा ठेलागाडा वा साईकलमा सञ्चालन हुने विभिन्न ब्यापार ब्यवसाय सञ्चालन एवं कवाडी संकलन गर्न रोक लगाउने ।’ तीनपाने आदेशपत्रभरि नागरिक तर्साउने अनेक कुराहरु छन् । यस किसिमका आदेशहरु यो डेढ बर्षमा अनेकपटक आएका छन् । संघीयताको मर्म विपरित आम सर्वसाधारण र स्थानीय सरकारलाई हायलकायल पारेर सीडीओे सरकार चलाउने यो शैली अत्यन्त आपत्तीजनक छ ।

दुइ दिनभित्र सात दिनका लागि रासन जोहो गर्नु भन्ने सीडीओे सरकारको आदेश आएसंगै आत्तिएका नागरिक बजारमा ओइरिएका छन् । हिजो र आज किराना पसलको बाहिर र डिपार्टमेन्टल स्टोरको भित्र लामो लाइन र भीडभाड देखियो । १० बजेपछि पसल बन्द गर्नुपर्ने पुरानो आदेशका कारण घुचुरो नगरी सरसामान किन्नबाट पनि नागरिक बञ्चित भए । भीडभाड बढ्यो भने कोरोना सर्छ । यो कुरा त सरकारले बुझेकै होला । भीडभाड बढ्यो भनेर किराना पसल बन्द गर्न ‘रहर’ गरेको सरकारले हिजो र आज बेकारमा बजारमा भीड बढायो । पसलको त्यो भीडभाड र धक्कामुक्काले कोरोना नियन्त्रण ग¥यो ? कि कोरोनाको प्रचारप्रसारमा मद्दत पुग्यो ? भीडभाडबाट कोरोना बोकेर घर फर्किएका नागरिकले अब घरघरमा कोरोना फैलाए भने किराना पसल थुन्नुको के अर्थ रह्यो ? हरेक दिन पसल खुल्दा पसलमा भीडभाड देखिएको थिएन । दुइ दिनको किनमेल म्याद दिएर सात दिन थुनिदिँदा बढेको भीडले फैलाउने कोरोनाको जिम्मा कसले लिने ? आतंक सृजना गर्नु नै राज्यको मूल धर्म हो भन्ने मानसकिताबाहेक एक थोपो ब्यवहारिता भेटिंदैन यो निर्णयमा । दैनिक ज्याला मजदूरी गरेर खानेले हप्ताभरिलाई पुग्ने अन्न कसरी जोहो गर्छन् ? त्यतातिर पनि एकथोपो सोचिएको छैन । एक साता किराना पसल बन्द गर्ने सीडीओे सरकारको आदेशले न कोरोना नियन्त्रण गर्छ न त आम नागरिकलाई सजिलो बनाउँछ । घरघरमा थुनिएका नागरिक र चोकचोकमा ताला ठोकिएका सटर हेर्दै सञ्चो मान्ने रहरका लागि यत्रो तमासाको रचना गरिएको छ ।

जेठ १४ गतेबाट किराना पसल बन्द गर्न भनिएपनि तरकारी पसल, फलफूल, डेरी र माछामासु पसल बिहान ९ बजेसम्म खुल्ने भनिएको छ । अधिकांश डिपार्टमेन्टल स्टोरमा तरकारी, फलफूल बेच्न राखिएको हुन्छ । अब सीडीओेको आदेश मानेर ९ बजेसम्म पसल खोल्दा तरकारी र फलफूलबाहेक अरु सामानलाई सेतो तन्नाले छोपेर राख्ने ? धेरै किराना पसलहरुमा दूध दही, तरकारी र फलफूलपनि बेच्न राखिएको हुन्छ । पानीको जार र बोतलपनि राखिएको हुन्छ । ती पसलहरु अब के गर्ने ? तरकारी पसल मानेर खोल्न दिने ? डेरी पसल सम्झेर खोल्न दिने ? कि किराना सम्झेर बन्द गर्ने ? कि तरकारी, पानी र दूधबाहेक अर्थोलाई सेतो कपडाले छोप्ने ? अर्थोक बेचे जरिवाना गर्ने ? अर्थोक किने जफत गरेर राज्यकोषमा जम्मा गर्ने ? के गर्ने ? तरकारी पसलहरुमा पनि पानी, दूध, पाउरोटी, बिस्कुटहरु किन्न पाईन्छ । तरकारी र फलफूलबाहेक अर्थोक नबेच्ने ? उपभोक्ताले नकिन्ने ? किनवेच गरे क्यार्ने ? खोस्ने ? राज्यकोषमा थुपारेर राख्ने ?

सीडीओे सरकारको आदेशलाई एकपटक फेरि केलाऔं । तरकारी किन्न घरबाहिर निस्कन पाईने । तरकारी, फलफूल, दूधदही, पानी र माछामासु किन्दा कोरोना नसर्ने । दालचामल र नुन—तेलचाहि किन्न नपाईने । त्यसो गर्दा कोरोना सर्ने । किनबेच गरे कारबाही हुने । के नियत र ज्ञानले यस्तो आदेश थोपरिएको ? कुन विज्ञान पढेर यस्तो आदेश सुनाईएको ? १ हप्तालाई रासन किन्न पैसा नहुनेले के खाने ? खाद्य ब्यवस्था कम्पनी र सरकारले तोकेका २—४ वटा कम्पनीका ८—१० वटा भ्यान दौडाएर समस्या समाधान हुन्छ ? यसरी दौडिएका भ्यानले १ किलो दाल, १ किलो आलु, १ पोका नून ल्याइदिन्छन् ? शहरको कुनाकाप्चासम्म पुग्छन् ? सबै नागरिकले अनलाइनबाट अर्डर गर्न सक्छन् ? महामारीको लपेटेको यो समयमा घरघरमा अनेकखाले आपत लाईलाग्छ । हर घर आइसोलेशन र क्वारेन्टिन बनेका छन् । घरघरमा विरामी छन् । बालबालिका र जेष्ठ नागरिक छन् । हिसाबकिताब गरेर अड्कलेर ल्याइएको सामानले मात्र गृहस्थी चल्दैन । आपत परेको बेलामा अनेक सामान चाहिन सक्छ । चोकचोकका रासन पसलमा ताला लगाउन लगाउने, आपत परेको बेलामा नागरिकले कसरी किन्ने ? कसरी खाने ? आपत सीडीओे थोपर्ने अनि हारगुहार गर्न वडा कार्यालय वा गाउँपालिका/नगरपालिका जाने ? के गर्ने ?

आपतविपद्मा जारी गरिएका सरकारी आदेशपत्रहरु यस्तै उदेकलाग्दा र उरेन्ठ्उला छन् । न विज्ञानचेत, न मानवता न ब्यवहारिकता । मुख्र्याइको नयाँ—नयाँ भेरियन्टजस्ता लाग्ने यी आदेश— निर्देशको खेती गर्न संघीय सरकारले छोड्नुपर्छ । स्थानीय शासन चलाउने अधिकार प्रदेश र स्थानीय तहको हो । उनीहरुले आफ्नो ठाउँ अनुरुप स्थानीयवासीले जसरी सहज हुन्छ, त्यसरी जनमैत्री शासन चलाउछन् । संघले सके सहजीकरण गर्ने ,नसके डिस्टर्ब नगर्ने पो हो । नागकिलाई हायलकायल पार्ने मनसायले अनेकअनेक आदेश बनाएर टाँसिदियो , जनजीवन आतंकित बनायो, आनन्दले बस्यो । यो हर्कत कहिलेसम्म ?

चोकचोकका रासन पसलमा समेत शासन गर्ने सीडीओे शैली आपत्तीजनक छ । नागरिक शासनलाई लत्याएर सीडीओेलाई राजा बनाएर जनजीवन अस्तब्यस्त पार्ने शैलीका विरुद्धमा स्थानीय तह र प्रदेशले बलियोसंग आवाज उठाउन सकेको देखिएको छैन । आपतविपतको यो समयमा प्रदेशहरुले संघीयताको मर्मको खिल्ली उडाएका छन् । मन्त्री उत्पादन, मन्त्रालय फोडफाड र जोडाजाड उनीहरुको फूलटाईम डिउटी बनेको छ । कोरोना कहरको अनेक लहरको मारमा परेका नागरिक अक्सिजन, अस्पताल र बेड खोजिरहेछन् तर प्रदेश सरकार चरम अनुत्तरदायी बनेर दिन कटाईरहेछ । स्थानीय जनप्रतिनिधि कोरोना कहर झेलिरहेका नागरिकको सुखदुखको साथी बनिरहँदा प्रदेश सरकार सत्ता राजनीतिमा रमाइरहनु र त्यसका लागि असाध्यै अशोभनीय हर्कत गरिरहनु निन्दनीय छ । त्यही मेसोमा नागरिकलाई थप दुख दिन सीडीओे सरकार थपिएको छ । विपद् ब्यवस्थापनका लागि स्थानीय सरकारसंग हातेमालो गर्नुसट्टा अब्यवहारिक आर्देशनिर्देशको भरमा नागरिकलाई भोकभोकै घरमा थुन्ने दुस्साहसका विरुद्धमा स्थानीय सरकार एकढिक्का हुनु जरुरी छ ।


(२०७८ साल जेठ १३ गते नेपाल लाइभ डटकममा प्रकाशित)

देशको विघटन (कविता)

विघटन र विखण्डनको कुलतमा फसेर
एकादेशको शासकले
विघटनको लामो सूची निकाल्यो
र राजपत्रमा छाप्यो ।
विघटनको सूचीमा
धेरैथोक भेटियो ।
भाइरल भएको भाइरस भेटिएन ।
निषेधाज्ञाले कोपरेको भोक भेटिएन ।

संसद विघटन भयो ।
संसारले थाहा पायो ।
अदालत विघटन भयो ।
तराजुले थाहा पायो ।
विश्वविद्यालयहरु विघटन भए ।
किताबले थाहा पायो ।
संविधान विघटन भयो ।
कलमले थाहा पायो ।
अस्पतालहरु विघटन भए ।
अक्सिजनले थाहा पायो ।

विघटनको सूची लामो थियो ।
प्रकार अनेक—अनेक थिए ।
देखिने—नदेखिने विघटन ।
लेखिने—नलेखिने विघटन ।
बुझिने—नबुझिने विघटन
भनिने—नभनिने विघटन ।

समय ढल्दै गयो ।
विघटन चल्दै गयो ।
नैतिकताको विघटन भयो ।
आदर्शको विघटन भयो ।
विधिको विघटन भयो ।
थीतिको विघटन भयो ।
विघटन गर्नुपर्ने धेरै ‘थोक’ थिए ।
उ ‘खुजुरा’ मै रमायो ।
भाइरस देशैभर भाइरल भएको थियो ।
पोल्टा र चुलामा निषेधज्ञाको डाम थियो ।
शव लस्करै पालो पर्खिरहेका थिए ।

विघटन र विखण्डनको
लामो यात्रा पार गरेपछि
आफैंले आफैंलाई
विघटन गरेको घोषणा गर्नुअघि
उसले देशै विघटन भएको घोषणा ग¥यो ।
र भन्यो—
मैले टेकेको धरतीको अस्तित्व
विघटन गर्न सकेपनि
आँखाले देखेको
सिंगो आकाश विघटन गर्न सकिन ।
मलाई त्यसैमा खेद छ ।
……
(२०७७ साल जेठ ८ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

साभार—इकागज डटकम
Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: