आपत र ओतको शहरी सम्बन्ध

जबजब कुनै देशमा आपत आउँछ, शहरमा बढी खलबल मच्चिन्छ । आपतको खबर देशविदेश सबैतिर अलि चर्कोसंग सुनाउने हैसियत शहरकै हुन्छ । शहरमा ठूलो जनसंख्या हुने भएकोले समस्याका आयाम र गहिराईपनि अनेक हुन्छन् । स्रोतसाधनमा गाउँभन्दा बढी बलियो हुने भएकोले खोज, राहत, उद्दार, उपचार आदि अनेक चरणको चक्र शहरले सजिलै पार गर्छ । यसो हुँदाहुँदै पनि ती सबै चरणमा बर्गभेदको डोब प्रष्टै देखिन्छ । राज्यसत्तासंग ‘सम्वाद’ गर्ने हैसियत भएका नागरिक विपद्को चक्रबाट उम्किरहँदा श्रमिक समूह झिटिगुन्टा बोकेर शहर छोडेर हिड्न विवश हुन्छन् । उनीहरुको श्रम र सीपले धानिएको शहर आपतमा ओत दिने समयमा जहिल्यै चुक्ने गर्दछ ।

जसै बैशाखतिर कोरोना संक्रमणको दोस्रो लहर आयो, सरकारले ठूला शहरहरुमा निषेधाज्ञा गर्ने घोषणा गर्यो। निषेधाज्ञा शुरु हुनुअघि बाटोको म्यादपनि दियो । त्यो म्याद छोटो थियो । म्याद शुरु हुनासाथ शहरवासी आम सर्वसाधारणका दुखका दिन आए । गाडी चढिनसक्नु भए । आम सञ्चार माध्यममार्फत काठमाडौं उपत्यका सेरोफेरोलाई नियाल्दा उपत्यका छोड्ने नाकामा निकै ठूलो भीड देखियो । उपत्यका बाहिरका ठूला शहरमा पनि त्यस्तै देखियो । घर जानुपर्ने हतारोमा कोरोना भीडमै किचिएजस्तो पो भयो । यतै भीड, उतै भीड । बस, जीप, ट्रक जेजे भेटिन्छ त्यसमा कोचिएर, झुन्डिएर आम सर्वसाधारणले निकै कष्टकर यात्रा तय गरे । सबैले यो यात्रा छिचोल्न सकेनन् , नाकामै अड्किए । कतिपय नागरिक खर्चको अभावमा गाडी चढ्न सकेनन् । कतिले झुन्डिएर जान सकेनन्, सडकमै अलपत्र परे । कतिले कामबाट छुट्टी पाएनन् । यो दुखद दृश्य सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल पत्रिकाको लहरो समातेर यत्रतत्र फिजिए ।

आपतमा ओत नपाउने र घरपनि सजिलोसंग जान नपाउने कष्टकर कहानी यसपाली पनि दोहोरियो । नागरिकले जति कष्ट बेहोरेपनि दुई दिनमै राजधानी शहर शून्यजस्तै भयो । केही लाख मान्छे गाउँ हिडेपछि शान्त बनेको शहरमा सरकारले सन्तोषको लामो श्वास फे¥यो । गाउँ छिरेका नागरिकले पनि यात्राको सास्ती बिर्सिएर सन्तोषको श्वास फेरे । यो सन्तोषको श्वासभित्र आपत पर्दाको सुस्केरा आफैं बिलाएजस्तो भयो ।

तस्वीर— मिलन

ठूलो शहरमा अचानक आपत आउनासाथ नाकानाकामा जम्मा भएर झिटीगुन्टा बोकेर सर्वसाधारण गाउँ पस्न विवश हुन्छन् । यसरी गाउँ पस्नेमा ज्याला—मजदुरी र आफ्नो सानोतिनो ब्यवसाय गर्ने ब्यक्ति र विद्यार्थी नै बढी हुन्छन् । यसमा निर्माणकर्मी, सानोतिनो उद्योगधन्धा र होटलमा काम गर्ने ब्यक्तिहरुको संख्या बढी हुन्छ । शहरमा घर हुनेहरु या संस्थागत क्षेत्रमा जागीर गर्ने ब्यक्तिहरु आपत आउनासाथ झिटिगुन्टा बोकेर कुदिहाल्दैनन् । नियमित कमाई र रोजगारीको सुरक्षाको कारण उनीहरुलाई त्यसरी कुदिहाल्ने बाध्यता पनि हुँदैन । झ्यापझुप्पै कुदिनहाल्न उनीहरुलाई छुट्टी पनि मिल्दैन । केही समय आपतलाई थेग्ने हैसियत उनीहरुले बनाएका हुन्छन् । अप्ठेरोमा सरसापटी दिने, सहयोग गर्ने समूह, सञ्जाल वा संस्थाहरुसंग उनीहरु जोडिएका पनि हुन्छन् ।

आम सर्वसाधारणसंग आफ्नो पाखुरीको बलबाहेक अरु उपाय हुँदैन । न बलियो बचत हुन्छ, न घरबेटीले सहयोगी भावना देखाउछन् न त आपतविपतमा कुनै संस्थागत सहयोग नै पाउछन् । काम दिने साहुँ वा रोजगारदाताबाट पनि उनीहरुले राम्रो सहयोग पाउँदैनन् । लामो समय सहयोग दिने हैसियत उनीहरुलाई काम दिने साहुँ वा रोजगारदाताको पनि हुँदैन । गरेको कामको पूरै ज्याला परै जाओस् बाटोखर्च मिल्यो भने मनकारी ठान्नुपर्ने अवस्था छ । उनीहरुको उठबस आफूजस्तै निम्न आय वर्गका ब्यक्तिहरुसंग हुने हुँदा उनीहरुले आफ्नो चिनजानको समूहबाट दरिलो साथ पाउने सम्भावना पनि हुँदैन ।

आम सर्वसाधारणको सहयोगका लागि शहरमा सार्वजनिक संरचनाहरु पनि खुम्चिदै गएका छन् । केही समय धर्मशालाको बास, सार्वजनिक धाराको पानी, निशुल्क भोजनको ब्यवस्था ठूलो समूहलाई थेग्न सक्ने खालको छैन । केही मनकारीले यस्ता किसिमको आपतकालीन ब्यवस्था गरेपनि त्यो ब्यवस्थाले ठूलो समूहलाई धेरैदिन धान्न सक्दैन । यति भएपछि हतारहतार शहर छोड्नुको विकल्प रहदैन ।

२०७२ सालको भुईँचालो र नाकाबन्दी, दोहोरिएको कोरोना कहर पछिल्ला केही प्रतिनिधि घटनाहरु हुन् । आपत पर्नासाथ निम्न आय भएका बर्गका लागि शहरमा ओत नमिल्ने जनाउ घण्टी बज्छ । पसिना पोखेर बाँचिरहेको ठाउँमा जब असिना बर्सिन्छ, पसिना मूल्यहीन बन्छ । पसिनाले तुरुन्तै शहर छोड्ने बाटो खोज्छ ।

सरकारले शहरमा आउन दिन्छ, गाउँ जानपनि दिन्छ तर आपतमा अलि समय दरिलो ओत दिन्छु कहिल्यै भन्दैन । सजिलोसंग जाउपनि कहिल्यै भन्दैन । टिकटको कालोबजारी रोक्न खोज्दैन । राजमार्गमा हुने ठगी रोक्न खोज्दैन । एउटा गाडी बिग्रेर घण्टौं सडक जाम हुन्छ तर जाम खोल्ने पूर्वतयारी कहिल्यै गर्दैन । जाम खुवाउने हतारोपनि गर्दैन । अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई सुरक्षा निकायका गाडी प्रयोग गरेर, निजी विद्यालयका सञ्चालकसंग गाडी भाडामा लिएर घर नजिकको शहरसम्म पुर्याइदिन्छु पनि भन्दैन । उसलाई छिटोछिटो शहर खाली गर्ने रहर हुन्छ । नागरिकहरु त्यो रहर पूरा गरिदिन विवश हुन्छन् ।

आपत परेको बेलामा शहर तुरुन्त छोडिएन भने त्यसका अरु अनेक बाछिटा बेहोनुपर्ने हुन्छ । शहरमा ग्याँसका सिलिन्डरहरु कुना पस्छन् । तरकारी, दाल, चामल र नुन—तेलका प्याकेटहरु हत्तपत्त कुना पस्छन् । हरेक चीज छोइनसक्नु बन्छन् । तिनलाई छोइसक्नु बनाउन राज्यले बलियो पहल गर्दैन । सांकेतिक काम गरेर सांकेतिक राज्यको जनाउसम्म दिन्छ । एकतिर काम रोकिनु, अर्कातिर कुना पसेका सामानलाई मनाउन मरिहत्ते गर्नु । अनि हतारहतार गाउँ पस्नुको विकल्प रहँदैन । यो दशा हरेक विपद्मा दोहोरिने गरेको छ ।

बर्षौदेखि श्रम पोखिरहेको शहरमा जब एक हप्ताका लागि मात्रपनि आपत पर्छ, सर्वसाधारण झिटीगुन्टा बोकेर कष्टकर र असुरक्षित यात्रा गर्न किन विवश हुन्छन् ? यसका दुईवटा आयाम छन् । अधिकांशका लागि शहर बसाई बाध्यताको बसाई हो । यहाँ मन पटक्कै रमाएको छैन तर नबसेर सुख छैन । देशको यतिबेलाको माहोल नै यस्तै छ । जस्तो माहोल, उस्तै जीवन ।

गाउँबाट बजार, बजारबाट सदरमुकाम, सदरमुकामबाट अलि ठूलो शहर, राजधानी र विदेश पस्नु अनि अवसरको खोजी गर्नु अहिलेको आम जीवनको साझा विशेषता हो । शहर बसिखानु छैन तर अहिलेको सामाजिक संरचना अनुसार नपसेर पनि सुख छैन । गाउँमा मन मरे अडिन्न । अडिएको एकाध मनलाई पनि शहरतिर धपाउने हैसियत गाउँको छ । मुस्किलले धानिएको मन र मुस्किलले चलेको जीवनको शहरी जीवनको चक्र सानोतिनो आपतको झोक्काले पनि हल्लाईहाल्छ ।

जव शहरमा आपत पर्छ, गाउँघरले ओत दिन्छ । झिलिमिलि शहरमा अल्झिएको जीवनको दियो गाउँमा बलेको छ । आपतविपलतले त्यो दियो सम्झाईदिन्छ र शहर एकैचोटी भीडभाडका साथ गाउँ पस्छ । यसबाहेक आपतविपतमा परेका नागरिकलाई सहायता दिने संयन्त्र शहरमा असाध्यै कमजोर छ । केही उपकारी दाताले सानोतिनो अभियान चलाएपनि राज्य स्तरबाट अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई मद्दत गर्ने बलियो प्रणाली छैन । ‘केही समयका लागि गाउँ फर्कनुहोस् फर्कनका लागि हामी भरपर्दो ब्यवस्था मिलाउँछौं ’ भन्ने हैसियत र प्रणालीपनि राज्यले विकास गरेको छैन । त्यसको प्रयास नै गरेको छैन ।

शहरमा रोजगारीको जगपनि त्यस्तै छ । धेरैजसोको रोजगारी ‘अनौपचारिक’ खालको छ । अनौपचारिक रोजगारीले आपतविपतमा भर दिंदैन, उल्टो अनेक कहर दिन्छ । नाफा घट्ने देख्नासाथ कामबाट निकालिहाल्ने मात्र होइन, बाटोखर्च समेत नदिएर बेपत्ता भैदिने प्रवृक्ति समेत देखिन्छ । यस्तो भएपछि मूल सडकमा निस्केर घर जाने उपाय खोज्नुको विकल्प रहदैन । राज्य सडकमा आईपुगेका नागरिकको संरक्षक बन्दैन, अलपत्र पार्नेको संरक्षक बनिदिन्छ । कहिले लुकेर, कहिले खुलेआम ।

कोरोना नियन्त्रणका लागि निषेधाज्ञा जारी गर्ने अनि लाखौं मान्छे ठेलमठेल भीड गरेर गाउँ पसेपछि कोरोना नियन्त्रण हुन्छ कि कोरोनाको राष्ट्रब्यापी विकेन्द्रिकरण हुन्छ ? पसल २ घण्टा चल्दा कोरोना नियन्त्रण हुन्छ कि भीड नहुने गरि दिनभर पसल चल्दा कोरोना नियन्त्रण हुन्छ ? हरेक थोकमा केन्द्रियताको रहर गरेपनि आपतविपतको चाहि विकेन्द्रिकरण होस् भन्ने सरकारको चाहना प्रष्टै पढ्न सकिन्छ । समस्या छरिएपछि दुखको आवाज त्यसै मसिनो बन्छ । दूरदराजको आवाज केन्द्रलाई सुनाउने सबैको हैसियत पनि छैन । यति भएपनि राज्यलाई सञ्चो हुन्छ ।

शहर र सडक सुनसान बनाएर शासन गर्न सजिलो हुन्छ । त्यसकारण नागरिक गाउँ फिर्दाको सास्तीलाई राज्यले समस्या ठान्दैन । २—३ दिन दुखका कथा फिजिन्छन् । त्यो दुखको कथा फिजिएको बेलामा राज्यले समाचारमाध्यमको ध्यानै अन्तै खिचिदिन्छ । आफ्नै खिचातानीतिर ध्यान खिचिदिन्छ । अनि सर्वसाधारणको पीडाको आवाज आफैं मलिन भएर जान्छ । हरेक आपतविपतमा सबैभन्दा निम्न बर्गको पेशा र ब्यापार ब्यवसायमाथी राज्यले प्रहार गर्छ । यति भएर शहर छोडेर हिड्नुको विकल्प नै रहदैन । आपत टाल्नुपर्छ तर सर्वसाधारणलाई सास्ती नहुने उपाय खोज्नुपर्छ । तर राज्यसत्ताले यस्तो रहर गरेको देखिंदैन ।

सत्तापक्ष, प्रतिपक्ष होस् या अन्य पक्ष, बेलाबेलामा शहरमा शक्ति देखाउने रहर सबै राजनीतिक दलले गर्छन् । जब सत्ताको जग हल्लिन्छ या सत्तापक्षले अर्को पक्षलाई नराम्ररी हियाउँछ, शक्ति प्रदर्शनको तमासा शुरु हुन्छ । गाउँगाउँबाट रंगीबिरंगी झण्डा हालेका सयौं गाडी सर्वसाधारण नागरिकलाई लिएर शहर छिर्छन् । आ—आफ्नो हैसियत अनुसार टुरिष्ट बस, डिलक्स बस, नाईट बस, स्कोरपियो र बोलेरो गाडीको ताती शहरमा देखिन्छ । यति भलिभाती गर्न सबै दल सिपालु छन् । एक हप्ताका लागि आपत पर्नासाथ गाउँ छिर्न रहर गरिहाल्ने नागरिक तिनै समुदायका प्रतिनिधि हुन् । यता अड्कएिका नागरिकलाई गाउँ लैजाने त ५ बर्षमा एकपटक हो ।

जब चुनाव आउँछ, गाउँ छिर्ने आर्कषक अफर आउँछ । जाने, आउने, खाने बस्ने र पकेट खर्चको अफर बोकेर दलका प्रतिनिधि टोलटोलमा पस्छन् । अनेक सूत्रबाट फोन नम्बर पत्ता लगाउँछन् । ‘फलानो दाइ/दिदी ले गाडीको ब्यवस्था गर्नुभा छ, कहिले जानुहुन्छ ?’ यस्ता भाकाका फोन र सन्देशहरु गुन्जिन थाल्छन् । फोन र सन्देशमात्र किन, ढोकै ढक्ढक्याउन आईपुग्छन् । तर जब नागरिकलाई आपत पर्छ, दलका प्रतिनिधि दलदलमै हराउँछन् । अनि नागरिक सयौं किलोमिटर लामो यात्रा पैदलै हिड्ने रहर गर्छन् । जब नागरिक हिडेरै गन्तव्यतिर गईरहेको समाचार आउँछ, त्यसलाई प्रायोजित समाचार भन्दै प्रधानमन्त्री, मन्त्री र दलका जिम्मेवार नेताहरु प्रतिकारमा उत्रन्छन् । धन्यवाद भन्दैनन्, उद्दार गर्छुपनि भन्दैनन् । यस्ता विवेकशून्य जनप्रतिनिधि बेहोर्न परेपछि आपतमा ओत एकादेशको कथा बन्छ ।

देशमा यतिबेला अकल्पनीय आपत चलिरहेछ । आपत त सत्तामा पनि चलिरहेछ । विश्वास र अविश्वासको लहरमा देशैभरिका सबै प्रदेशका सरकार अल्मलिएका छन् । आपत टाल्ने अचूक उपाय उनीहरुले जानिसके । जसले अविश्वास गर्छन उसलाई मन्त्री बनाईदिने । यतै ‘सपथ’ चलिरहेछ । उतै ‘सपथ’ चलिरहेछ । सपथको नाममा कुपथ चलिरहेछ । कोरोना रिपोर्टमा समेत राजनीति चलिरहेछ । जाँचेको १ मिनेटमा रिपोर्ट आउँछ । कथाले जे मागेको छ, कोरोना रिपोर्ट त्यही बन्छ । यसरी चलिरहेको राज्यसत्ताले नागरिकलाई कसरी ओत दिन्छ ?

कोरोना कहरको पहिलो लहरमा गतसाल केही मनकारीले लामो समयसम्म टुडिखेल सेरोफेरोमा अप्ठेरामा परेका नागरिकलाई नियमित खाना खुवाए । यसरी खाना खुवाउनेहरुलाई राज्यले आपेक्ष लगायो, दुखपनि दियो । यता र उता धपायो । आफ्नो कर्तव्य पूरा नगर्ने र मनकारीलाई दुत्कार्ने चरित्र राज्यलाई सुहाउँदैन । आपतमा ओत नागरिकको अधिकार हो । राज्यको कर्तव्य हो । आपतमा परेका नागरिकलाई हियाउने, राहतको नाममा गुजारा नचल्ने सामाग्री दिएर अपमानित गर्ने काम कसैले गर्न पाईंदैन । लामो समय ओत दिन सकिंदैन भने आफ्नो थातथलोसम्म सहज तरिकाले पुर्याउने दायित्व पनि राज्यको हो । मनकारी दाताले पहल गर्छन् भने उनीहरुसंग हातेमालो गर्नु पनि उसकै कर्तव्य हो ।

राज्य नागरिकले भरेको ठूलो खुत्रुके हो । जिन्दावाद र मूर्दावादको नारा घन्काउन नागरिकको दुरुप्रयोग गर्ने तर आपतविपतमा ओत नदिने काम गर्न राज्य र राजनीतिक दललाई सुहाउदैन । राज्यलाई उसको दायित्व सम्झाउँदै गर्दा आम नागरिक पनि गैरजिम्मेवार बन्न पटक्कै सुहाउँदैन । भीडभाड, रामरमिता, तामझाम, धर्मकर्म, चाडपर्व र नारा जुलुसका नाममा आपतविपत भुलेर रमाउने बेला होइन यो । जानीजानी विपद् निम्त्याउने र राज्यले हेरेन भन्दै गाली गर्न नागरिकलाई पनि पटक्कै सुहाउँदैन ।

(२०७८ साल जेठ २९ गते कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित लेखलाई पुर्नलेखन र परिमार्जन गरिएको )

दाँतको ढुंगोमा सरकार लाग्दैन (कविता)

आदरणीय देशवासीहरु
यो देशको अर्थमन्त्री
आगामी बर्षको बजेट पढिरहेछु
ध्यान दिएर सुन्नुहोला
नसुने पछि परिन्छ
नाफाघाटाको सबाल छ
मनमनै राम्ररी गुन्नुहोला ।

आगामी बर्ष
बेचविखन बर्ष हुनेछ ।
गाउँगाउँबाट बेच
बस्तीबस्तीबाट बेच
घरघरबाट बेच ।
टोलटोलबाट बेच ।
यो देशको घाटा घटाउनलाई बेच ।
नारा यस्तो हुनेछ ।

ढुंगा, माटो, गिटी, बालुवा
सर्प, रुख, पात, पालुवा
नबेचेको कहाँ हो र ?
देउतादेखि मान्छेसम्म
पानीदेखि खानीसम्म
केही बाकी राखिएन ।
तैपनि ब्यापार जानिएन ।
अब जे जे भेटिन्छ सबैथोक बेच्ने हो ।

गाउँगाउँका थोत्रा घरले
कहिल्यै नाफा दिएनन् ।
देश बनेन भन्दै
गन्थनमात्र गरिराख्ने
थोत्रा घर राखेर के काम ?
शुरुमा छानो बेचिनेछ ।
त्यसपछि मानो बेचिनेछ ।
डाँडाभाटा धुरीखाबो
सुरढुंगो ढिकिजातो
चरेसका थाल, बटुका
टोपी, नाम्लो र पटुका
केही बाकी राखिने छैन ।
सबै सर्लक्कै बेचिनेछ ।

टौवा, कुन्यु र धन्सार
दाउराका हार
अगेनुमाथिको भार
हलगोरु, लैनाभैसी
पाडापाडी, बाच्छाबाच्छी
बाख्रा कुखुरा, परेवा
दोपाया, चौपाया
सबै सबै निखारिनेछ ।

घरमात्र बेचेर घाटा भरिन्न ।
घरपछि खेत बेचिनेछ,
पाखो बेचिनेछ ।
आँगन बेचिनेछ,
कोठेबारी बेचिनेछ ।
घडेरीसडेरी अब केही काम छैन ।
सबै सर्लक्कै बेचिनेछ ।

कसलाई बेच्ने ? टेन्सन नलिनुस् ।
कसले किन्ला ? टेन्सन नलिनुस् ।
पैसा कति ? टेन्सन नलिनुस् ।
सबै सरकारले हेर्नेछ ।
परेको बेहोर्नेछ ।

थाप्ने हातबाहेक
सबैथोक बेचेर
पैसो हात परेपछि
ट्रकका ट्रक खरानी किनिनेछ ।
ट्रकका ट्रक कमण्डलु किनिनेछ ।
थानका थान गेरु किनिनेछ ।
कतै लाइन नलाग्नु ।
सबैथोक होम डेलिभरी हुनेछ ।

ओढार र बगरका ढुंगा उहिल्यै सकिए
रुख, पात, पत्कार उहिल्यै सकिए ।
तैपनि बासको टेन्सन नलिनुस् ।
सबैलाई पाल बाडिनेछ
पाल कहाँ गाड्ने ?
नेपालमा त्यसको टेन्सन नलिनुस्
यसो गर्नुस्
पाल गाड्दै नगाड्नुस्
काँधमा बोकेरै डुलिहिड्नुस्
पाल गाडेको ठाउँमुनि
ढुंगो भेटिन सक्छ
नेपालमा ढुंगोको टुंगो लागिसक्यो
ढुंगो कतै भेटिनु हुँदैन
ढुंगो भेटिए सरकार लाग्छ ।

सबैथोक बेचेर पनि
देशको घाटा नघटेपछि
मागेर खाँदाखाँदै
दाँतमा ढुंगो लागे
त्यसको टेन्सन नलिनुस्
दाँतको ढुंगामा सरकार लाग्दैन ।
……….
(२०७८ साल जेठ २२ गते इकागज डटकममा प्रकाशित—परिमार्जित)

तस्वीर— मिलन

उज्जवलप्रति ओइरिएको स्नेहको अर्थ

विवेकशील नेपाली अभियानका संस्थापक एवं अहिलेको विवेकशील साझा पार्टीका नेता उज्जवल थापा यतिबेला मेडिसिटी अस्पतालमा जीवनसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। उनका शुभेच्छुकहरुले सामाजिक सञ्जालमा बेलाबेलामा जारी गर्ने अपडेटबाट बुझिन्छ, यो संघर्ष असाध्यै कठोर बन्दै गइरहेको छ। उनको हँसिलो तस्वीर सामाजिक सञ्जालमा देखेपिच्छे म झस्किन्छु, कुनै अप्रिय खबर त आएन! तस्वीरसँगै लेखिएका सन्देश पढ्न मन डराउँछ। ह्याम्स, ग्राण्डी हुँदै मेडिसिटी अस्पतालमा भर्ना गरिएका उनको स्वास्थ्य अवस्था सुध्रिएको महसुस हुने खबर हामीले पढ्न पाएका छैनौं। बरु हरेक दिन निराश बनाउने अपडेट पढ्न विवश छौं। 

भेन्टिलेटरमा राखेर उपचार गर्दा पनि अवस्था नसुध्रिएपछि रगतबाट अक्सिजन दिने विधिमार्फत् उपचार जारी राखिएको र राम्रो प्रतिफल नआएको खबर सुनिरहँदा पनि उनी जुरुक्क उठ्नेछन् भन्ने आशाचाहिँ मनभित्र बलेकै छ। यस्तो महसुस मलाई मात्र होइन, उनका हजारौं शुभेच्छुकलाई पनि पक्कै भएको होला। जीवनसँग संघर्ष गरिरहँदा आफूप्रति उर्लिएको मायाबारे चाहिँ उनी बेखबर होलान्। जीवनमरणको यो युद्ध जितेर आफूले पाएको यो असीम माया उनले महसुस गर्न पाऊन्, हाम्रो यही कामना छ। 

उज्जवलको उपचारमा अपनाइएको प्रविधि खर्चिलो भएकाले परिवारलाई आर्थिक संकट नहोस् भन्ने उद्देश्यले देशविदेशमा रहेका शुभेच्छुकले सहयोग अभियान सञ्चालन गरे। जसै उज्जवलको बिग्रँदो स्वास्थ्य अवस्थाबारे खबर बाहिर आयो, त्यो खबरले धेरैलाई दुःखी बनायो, सँगसँगै सहयोगका लागि जागरुक पनि। करिब २४ घण्टामा देशविदेशबाट ५० लाख रुपैंया जम्मा भयो र सहयोग अभियान नै रोकिएको घोषणा गरियो। अघिल्लो निर्वाचनमा उनको पार्टीले पाएको भोटको हिसाब गर्ने हो भने उनी असाध्यै सानो पार्टीका नेता हुन्। उनी यतिबेला त्यही  सानो पार्टीको नेतृत्वमा पनि छैनन्। बेलैमा नयाँ पुस्तालाई नेतृत्व हस्तान्तरण गरेर पर्दा पछाडि बसेका उज्जवलले मतपत्र होइन, मनपत्र जितेको महसुस उनीप्रति यतिबेला उर्लिएको असिम माया, चासो, चिन्ता, शुभेच्छा र सहयोग रकम संकलनबाटै बुझिन्छ। यो उज्जवलप्रति उर्लिएको माया मात्र होइन, असल राजनीतिप्रतिको सद्‌भाव पनि हो। धमिलिएको दिशाविहीन राजनीतिबाट नागरिक कति धेरै दिक्क भएछन् भन्ने सन्देश पनि हो यो।

स्केच साभार—नेपाल लाइभ डटकम

विवेकशील नेपाली दल साझा पार्टीमा मिसिँदा साझाका ठूला माछाहरुले विवकेशीलका साझा माछाहरुलाई सर्लक्कै निल्ने हुन् कि भन्ने पीर आम शुभेच्छुकमा थियो। भयो पनि त्यस्तै। मिसिएसँगै उनीहरु निकै अप्ठेरो चरणबाट गुज्रिए। सम्मान र शिष्टतापूर्वक फुटेर उस्तै भद्रतापूर्वक दुवै पार्टी जुटेका छन्। सानै रुपमा भएपनि सभ्य राजनीतिको उदाहरण बनेका छन्। पार्टी फुट्ने र जुट्ने दुवै प्रक्रियामा उज्जवल सदाबहार रुपमा शालिन देखिए। शिष्ट र सभ्य देखिए। 

पछिल्लो समय समाचारको मूल प्रवाहबाट समेत छायाँमा थिए उनी। अचानक उनको बिग्रिएको स्वास्थ्यबारे खबर आयो। खबरसँगै अक्सिजन पाइप लगाइएको तस्वीरले मनमा भक्कानो छुटायो। उज्जवल सांसद होइनन्। मन्त्री होइनन्। देशै हल्लाउने चर्काचर्का भाषण गर्ने बडे वक्ता पनि होइनन्। जेलनेललाई नेपालमा राजनीति गर्ने सबैभन्दा ठूलो हतियार मानिन्छ। उनी जेलनेल खाएका व्यक्ति पनि होइनन्। बन्दुक बोकेका तुफानी लडाकु पनि होइनन्। अखबरमा राजनीतिक सिद्धान्तका ठूल्ठूला कुरा लेख्ने चिन्तकको छवि पनि बनेको छैन उनको। के गरे त उनले? उनले राजनीतिको फोहोर तलाउमा ढुंगा हाने। त्यो ढुंगाले ल्याएको तरंगको अर्थ गहिरो छ। उज्जवलले शहरी युवापुस्तालाई राजनीति बुझाए। राजनीति सम्झाए। ‘आइ हेट पोलिटिक्स’ भन्न जानेको पुस्तालाई राजनीतिको मूलमार्ग के हो सिकाए। भोट हाल्नुको महत्व सिकाए। गलत ठाउँमा भोट हाल्दाको हैरानी के हुन्छ, सजिलोसँग बुझाए। नेपाल बन्द गरेर बहादुरी गरेको भन्ठान्ने सबै ठूला दललाई ‘नेपाल खुल्ला छ’ भन्ने सन्देश दिए। भ्रष्टाचार विरोधी अभियानको लहर चलाए। स्वास्थ्य र मेडिकल क्षेत्रका माफियाको मुटुमा ढ्यांग्रो ठोकेका गोविन्द केसीजस्ता सत्याग्रहीलाई सघाए। तथ्य, तर्क र तथ्यांकले विवेकशील दलले चुनौती दिइरह्यो। नेपाललाई बृद्धश्राम नबनाऔं भन्ने सन्देश दियो। यो अभियानमा उनी एक्ला थिएनन्। उनलाई धेरैले मनमनै साथ दिए। थोरैले सँगै उभिएर, सँगै हिँडेर साथ दिए। 

विवेकशील नेपाली दलको राजनीति गर्ने शैली नेपालको लागि नौलो थियो। उनीहरुले क्याम्पस अगाडि उभिएर ढुंगा हानेनन्। नेपाल बन्द गरेनन्। भित्ताभित्तामा कालो पोतेनन्। उनीहरुले सामाजिक सञ्जालको शक्तिलाई पहिल्याए र यसको भरपूर प्रयोग गरे। यसो गरेवापत उनीहरुले फेसबुके पार्टीको उपमा पनि पाए। माया गर्नेसँगै हियाउनेहरुको पनि कमी रहेन। तर, उनीहरु डराएनन्। २-४ जना मान्छे घाममा उभिएर चित्र र अक्षरको शक्तिमार्फत् मेडिकल माफिया, भ्रष्टाचारी, नेपाल बन्दकर्ता र अनेक ज्यादतीकर्ताको विरोध गरिरहे। विभिन्न रुप र स्वरुपमा भइरहेको राज्य आतंकको शिष्ट प्रतिवाद गरिरहे। त्यो आवाज मलिन थियो। मान्छे थोरै थिए। तर, त्यो मौनताभित्र शक्ति थियो।

काठमाडौंका चोकचोकमा अर्थपूर्ण चित्र, पेन्टिङ र प्लेकार्ड बोकेर उभिएका युवाहरुले ‘विवेकी युवा’को उपमा पाए। उनीहरुले उठाउने मुद्दा आम सर्वसाधारणको जीवनको जगसँगै जोडिएका थिए। उनीहरुको राजनीति शिष्ट राजनीतिको रुपमा अनुमोदित भयो। चुनाव चिन्ह देउताजस्तै बन्ने देशमा उनीहरुले छानेको हँसिलो अनुहार, कुकुर र तराजुले अड्कलिएको माया मात्र पायो। तर, त्यो माया कति गढेको रहेछ, अहिले उज्जवलप्रति बर्सिएको स्नेहबाट प्रष्ट हुन्छ। 

कोरोना कहरसँग कष्टपूर्वक लडिरहेका विवेकशील साझाका नेता उज्जवलप्रति आम सर्वसाधारणबाट उर्लिएको स्नेह भावावेश मात्र होइन। यो स्नेहको गहिरो अर्थ छ। यतिबेला हामी नैतिकता, जवाफदेही, सिद्धान्त र आदर्श सबैथोक भुलेर दादागिरीमा रमाइरहेको राज्यसत्ताको लाचार साक्षी बनिरहेछौं।

यतिबेला नेकपा (एमाले)को सरकारले हामीलाई निर्वाचित तानाशाह कसरी बन्छ र निर्वाचित तानाशाह यस्तो हुन्छ भन्ने असाध्यै महंगो पाठ पढाइरहेको छ। सत्तापक्षसँग लुकिछिपी भागबण्डामा रमाइरहने प्रतिपक्ष कस्तो हुन्छ र उसले लोकतन्त्रलाई कसरी दिशाहीन बनाउँछ भन्ने पाठ नेपाली कांग्रेसले पढाइरहेको छ। विगतमा गर्न नहुनेजति सबै कामको रेकर्ड राखेर थाकिसकेका व्यक्तिलाई फेरि प्रधानमन्त्री बनाउन कांग्रेस एकढिक्का भएको छ। धारा ७६ (५) बमोजिम नयाँ प्रधानमन्त्रीको आवेदन दिने बेलामा पार्टीभित्रका लोकप्रिय र अहिलेसम्म प्रधानमन्त्री नबनेका व्यक्ति खोजेर एउटा सकारात्मक सन्देश दिने रहर कांग्रेसले गरेन। यस्तो आवाज उठ्दा पनि उठेन। पुष्पकमल दहालको ‘फुटाउ र राज गर’ सिद्धान्त कहिल्यै फेरिनेवाला छैन। उनी हेर्दाहेर्दै फेरि ओलीमै बिलीन पनि हुन सक्छन्। माधव नेपाल समूहको पदलोलुपता र दिशाहीन राजनीति पनि बिर्सनलायक छ। उनीहरु चौतर्फी बार्गेनिङमा रमाइरहेछन्। जता बार्गेनिङ मिल्छ, त्यतै जोडिने यो समूहको दिशाहीनता पनि यतिबेलाको अराजक राजनीतिको प्रमुख कारक बनेको छ। पद नपाएपछिको उग्र राष्ट्रवाद र उद्दण्ड अभिव्यक्ति यो समूहका एक प्रखर नेताको ट्विट पढेरै बुझिन्छ। 

एमाले कार्यकर्ताले ड्युटीमा खटिएका स्वास्थ्यकर्मीको घाँटी अठ्याएर मार्न खोज्दा राष्ट्रपति कार्यालय ‘भावनात्मक उत्तेजना’ भन्दै प्रतिरक्षामा ओर्लिएको अराजक समय हो यो। यति अराजक समयमा प्रधानमन्त्रीले दोस्रोपटक संसद् विघटनको निर्णय लिएका छन्। उक्त निर्णय रकेटको गतिमा पास भइसकेको छ। सबैका आँखा अदालततिर तानिएका छन्। कोभिड-१९ का कारण विश्वभर अहिलेसम्म ३५ लाख व्यक्तिले ज्यान गुमाइसकेका छन्। सन् २०२१ को सेप्टेम्बरसम्ममा ९० लाख व्यक्तिले ज्यान गुमाउने प्रक्षेपण इस्टिच्यूट फर हेल्थ मेट्रिक्स एण्ड इभालुएसनले गरेको छ (यहाँ हेर्नुहोस्)। 

नेपाल यी सबै कुरा भुलेर रकेटको गतिमा बारम्बार संसद् विघटन गर्दै चुनाव गर्छु भनिरहेछ। पैसा तिरेर किनिसकेको खोप किन आएन, लेखिराख्नै परेन। परीक्षण घटाउँदै लगेर संक्रमितको संख्या कम देखाउने प्रयास भैरहेकै छ तर, हामीलाई डस्न नयाँ-नयाँ भेरियन्टको दुःख हुनेवाला छैन। कोरोनामात्र होइन, राजनीतिका नयाँ नयाँ ‘विषालु भेरियन्ट’ले हामीलाई अनन्त: डस्न खोज्नेछन्। 

जनता डस्ने राजनीतिक भेरियन्टसँग जुध्ने एउटा शक्ति विवेकशील अभियान हो। साझा पार्टी त जनमनमा अझ राम्ररी बस्न सकेको छैन। साझा अभियानमा जोडिएकाहरु आ-आफ्नो कुण्ठाग्रस्त भारी बोकेर लाखापाखा लागिसके, तर विवकेशीलहरुको प्रतिबद्धता जस्ताको जस्तै छ। साझा त एउटा साझा पसलजस्तो थियो। त्यो पसलका पुराना साहुजीहरु नयाँ दोकान खोज्दै कताकता पुगिसके। कति चाहिँ दोकान चलेन भन्दै बिरक्तिएर हिँडे। विवेकशीलले बालेको झिल्को त उस्तै छ। वैकल्पिक राजनीतिको जग विवेकशीलहरुले नै हालेका हुन्। उज्जवलहरुले नै हालेका हुन्। साझा मिसिएपछि बाटो अलिकति फराक बनेको मात्र हो। आशा जगाउने राजनीतिको मूल भंगालो त विवेकशील नै हो।

शहरी नयाँ पुस्तालाई राजनीतिप्रति चासो, चिन्ता र चिन्तन गर्न सिकाउने, मतदाता नामावलीमा नाम खोज्न सिकाउने, ढुंगामुढाको राजनीतिलाई रचनात्मक राजनीतिको बिम्ब सिकाउने उज्जवल थापा दादागिरीको राजनीति गरिरहेकाहरुका लागि खुला चुनौती हुन्। उज्जवल र उनका सहयात्रीले जगाएको उत्तरदायी राजनीतिप्रतिको आस्था, विश्वास र भरोसाको बिम्ब हो उनीप्रतिको असीम स्नेह। उज्जवलको स्वास्थ्यलाभको कामना ! उनी उठ्न सकून्। परिवर्तन देखेरै मर्ने उनको ईच्छालाई कोरोनाले चुँड्न नसकोस्। हृदयभरिको कामना !

(२०७८ साल जेठ १७ गते सोमबार नेपाललाइभ डटकममा प्रकाशित)

रासनमा सीडीओे शासन

हिजोआज जिल्ला प्रशासन कार्यालयको वेबसाईट यसो हेर्नुभएको छ ? हेर्नुभो भने देश नै जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरुले चलाएजस्तो महसुस हुन्छ । एकमाथी अर्को आदेश, जानकारी, ध्यानाकर्षण र सूचनाले होमपेज भरिएको देखिन्छ । यसो गरे कारबाही, उसो गरे कारबाही, यता फर्किए कारबाही, उता फर्किए कारबाही, मर्निङ वाक र इभिनिङ वाक गरेपनि कारवाही । कारवाही नै कारवाही । लाग्छ, उसलाई ‘जिल्ला कारबाही कार्यालय’ बन्ने भूत जागेको छ । त्यहाँ राखिएका आदेश पत्रको भाषापनि सैनिक शासनको झल्को दिलाउने जस्तो छ । निकै ठाडो र नागरिकलाई आतंकित पार्ने खालको । संघीय ब्यवस्था शुरु भएर स्थानीय सरकार गठन भएसंगै तिल्मिलिएको सीडीओे शासन कोरोनाको आवरणमा फेरि डरलाग्दोसंग बौरिएको छ । स्थानीय र प्रदेश सरकारको तेजोबध गर्न जानाजान जिल्लाजिल्लामा सीडीओे सरकार ब्यूत्याउने काम संघीय सरकारले गरिरहेछ ।

जिल्ला प्रशासन कार्यालयको सूचना

२०७८ साल जेठ ११ गते काठमाडौं उपत्यकाका जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरुले सूचना प्रकाशित गरि जेठ १४ गतेबाट चोकचोकका रासन पसलसमेत बन्द गर्ने उर्दी जारी गरेका छन् । उर्दीमा लेखिएको छ— २०७८ साल जेठ १४ गते बिहान १ बजेबाट २०७८ साल जेठ २० गते राती १ बजेसम्मका लागि रासन पसल बन्द गर्ने । संकट ब्यवस्थापन अध्यादेश (२०७८) र पञ्चायतकालीन ‘स्थानीय प्रशासन ऐन’ (२०२८) को आडमा ‘जिल्लाको राजा मै हुँ’ भन्ने दम्भ सहितको तीनपाने आदेशपत्रको अन्तिम पानामा लेखिएको छ— ‘तरकारी, फलफूल, दूध डेरी, मासु, खानेपानी र ग्याँस पसलहरु बिहान ९ बजेसम्म मात्र खुला गर्ने । खाद्यान्न तथा किराना पसल, डिपार्टमेन्टल स्टोर लगायतका अन्य पसलहरु बन्द गर्ने । तरकारी तथा फलफूलको थोक बजारमा फुटकर बिक्री वितरण नगर्ने । स्थानीय ढुवानीको हकमा बिहान ९ बजेसम्म मात्र गर्ने । तोकिएको तरकारी बजारमा बाहेक अन्य सार्वजनिक स्थल/बाटोमा तरकारी तथा फलफूल बिक्री वितरण गर्न रोक लगाउने । फुटपाथ तथा खुला ठाउँ तथा ठेलागाडा वा साईकलमा सञ्चालन हुने विभिन्न ब्यापार ब्यवसाय सञ्चालन एवं कवाडी संकलन गर्न रोक लगाउने ।’ तीनपाने आदेशपत्रभरि नागरिक तर्साउने अनेक कुराहरु छन् । यस किसिमका आदेशहरु यो डेढ बर्षमा अनेकपटक आएका छन् । संघीयताको मर्म विपरित आम सर्वसाधारण र स्थानीय सरकारलाई हायलकायल पारेर सीडीओे सरकार चलाउने यो शैली अत्यन्त आपत्तीजनक छ ।

दुइ दिनभित्र सात दिनका लागि रासन जोहो गर्नु भन्ने सीडीओे सरकारको आदेश आएसंगै आत्तिएका नागरिक बजारमा ओइरिएका छन् । हिजो र आज किराना पसलको बाहिर र डिपार्टमेन्टल स्टोरको भित्र लामो लाइन र भीडभाड देखियो । १० बजेपछि पसल बन्द गर्नुपर्ने पुरानो आदेशका कारण घुचुरो नगरी सरसामान किन्नबाट पनि नागरिक बञ्चित भए । भीडभाड बढ्यो भने कोरोना सर्छ । यो कुरा त सरकारले बुझेकै होला । भीडभाड बढ्यो भनेर किराना पसल बन्द गर्न ‘रहर’ गरेको सरकारले हिजो र आज बेकारमा बजारमा भीड बढायो । पसलको त्यो भीडभाड र धक्कामुक्काले कोरोना नियन्त्रण ग¥यो ? कि कोरोनाको प्रचारप्रसारमा मद्दत पुग्यो ? भीडभाडबाट कोरोना बोकेर घर फर्किएका नागरिकले अब घरघरमा कोरोना फैलाए भने किराना पसल थुन्नुको के अर्थ रह्यो ? हरेक दिन पसल खुल्दा पसलमा भीडभाड देखिएको थिएन । दुइ दिनको किनमेल म्याद दिएर सात दिन थुनिदिँदा बढेको भीडले फैलाउने कोरोनाको जिम्मा कसले लिने ? आतंक सृजना गर्नु नै राज्यको मूल धर्म हो भन्ने मानसकिताबाहेक एक थोपो ब्यवहारिता भेटिंदैन यो निर्णयमा । दैनिक ज्याला मजदूरी गरेर खानेले हप्ताभरिलाई पुग्ने अन्न कसरी जोहो गर्छन् ? त्यतातिर पनि एकथोपो सोचिएको छैन । एक साता किराना पसल बन्द गर्ने सीडीओे सरकारको आदेशले न कोरोना नियन्त्रण गर्छ न त आम नागरिकलाई सजिलो बनाउँछ । घरघरमा थुनिएका नागरिक र चोकचोकमा ताला ठोकिएका सटर हेर्दै सञ्चो मान्ने रहरका लागि यत्रो तमासाको रचना गरिएको छ ।

जेठ १४ गतेबाट किराना पसल बन्द गर्न भनिएपनि तरकारी पसल, फलफूल, डेरी र माछामासु पसल बिहान ९ बजेसम्म खुल्ने भनिएको छ । अधिकांश डिपार्टमेन्टल स्टोरमा तरकारी, फलफूल बेच्न राखिएको हुन्छ । अब सीडीओेको आदेश मानेर ९ बजेसम्म पसल खोल्दा तरकारी र फलफूलबाहेक अरु सामानलाई सेतो तन्नाले छोपेर राख्ने ? धेरै किराना पसलहरुमा दूध दही, तरकारी र फलफूलपनि बेच्न राखिएको हुन्छ । पानीको जार र बोतलपनि राखिएको हुन्छ । ती पसलहरु अब के गर्ने ? तरकारी पसल मानेर खोल्न दिने ? डेरी पसल सम्झेर खोल्न दिने ? कि किराना सम्झेर बन्द गर्ने ? कि तरकारी, पानी र दूधबाहेक अर्थोलाई सेतो कपडाले छोप्ने ? अर्थोक बेचे जरिवाना गर्ने ? अर्थोक किने जफत गरेर राज्यकोषमा जम्मा गर्ने ? के गर्ने ? तरकारी पसलहरुमा पनि पानी, दूध, पाउरोटी, बिस्कुटहरु किन्न पाईन्छ । तरकारी र फलफूलबाहेक अर्थोक नबेच्ने ? उपभोक्ताले नकिन्ने ? किनवेच गरे क्यार्ने ? खोस्ने ? राज्यकोषमा थुपारेर राख्ने ?

सीडीओे सरकारको आदेशलाई एकपटक फेरि केलाऔं । तरकारी किन्न घरबाहिर निस्कन पाईने । तरकारी, फलफूल, दूधदही, पानी र माछामासु किन्दा कोरोना नसर्ने । दालचामल र नुन—तेलचाहि किन्न नपाईने । त्यसो गर्दा कोरोना सर्ने । किनबेच गरे कारबाही हुने । के नियत र ज्ञानले यस्तो आदेश थोपरिएको ? कुन विज्ञान पढेर यस्तो आदेश सुनाईएको ? १ हप्तालाई रासन किन्न पैसा नहुनेले के खाने ? खाद्य ब्यवस्था कम्पनी र सरकारले तोकेका २—४ वटा कम्पनीका ८—१० वटा भ्यान दौडाएर समस्या समाधान हुन्छ ? यसरी दौडिएका भ्यानले १ किलो दाल, १ किलो आलु, १ पोका नून ल्याइदिन्छन् ? शहरको कुनाकाप्चासम्म पुग्छन् ? सबै नागरिकले अनलाइनबाट अर्डर गर्न सक्छन् ? महामारीको लपेटेको यो समयमा घरघरमा अनेकखाले आपत लाईलाग्छ । हर घर आइसोलेशन र क्वारेन्टिन बनेका छन् । घरघरमा विरामी छन् । बालबालिका र जेष्ठ नागरिक छन् । हिसाबकिताब गरेर अड्कलेर ल्याइएको सामानले मात्र गृहस्थी चल्दैन । आपत परेको बेलामा अनेक सामान चाहिन सक्छ । चोकचोकका रासन पसलमा ताला लगाउन लगाउने, आपत परेको बेलामा नागरिकले कसरी किन्ने ? कसरी खाने ? आपत सीडीओे थोपर्ने अनि हारगुहार गर्न वडा कार्यालय वा गाउँपालिका/नगरपालिका जाने ? के गर्ने ?

आपतविपद्मा जारी गरिएका सरकारी आदेशपत्रहरु यस्तै उदेकलाग्दा र उरेन्ठ्उला छन् । न विज्ञानचेत, न मानवता न ब्यवहारिकता । मुख्र्याइको नयाँ—नयाँ भेरियन्टजस्ता लाग्ने यी आदेश— निर्देशको खेती गर्न संघीय सरकारले छोड्नुपर्छ । स्थानीय शासन चलाउने अधिकार प्रदेश र स्थानीय तहको हो । उनीहरुले आफ्नो ठाउँ अनुरुप स्थानीयवासीले जसरी सहज हुन्छ, त्यसरी जनमैत्री शासन चलाउछन् । संघले सके सहजीकरण गर्ने ,नसके डिस्टर्ब नगर्ने पो हो । नागकिलाई हायलकायल पार्ने मनसायले अनेकअनेक आदेश बनाएर टाँसिदियो , जनजीवन आतंकित बनायो, आनन्दले बस्यो । यो हर्कत कहिलेसम्म ?

चोकचोकका रासन पसलमा समेत शासन गर्ने सीडीओे शैली आपत्तीजनक छ । नागरिक शासनलाई लत्याएर सीडीओेलाई राजा बनाएर जनजीवन अस्तब्यस्त पार्ने शैलीका विरुद्धमा स्थानीय तह र प्रदेशले बलियोसंग आवाज उठाउन सकेको देखिएको छैन । आपतविपतको यो समयमा प्रदेशहरुले संघीयताको मर्मको खिल्ली उडाएका छन् । मन्त्री उत्पादन, मन्त्रालय फोडफाड र जोडाजाड उनीहरुको फूलटाईम डिउटी बनेको छ । कोरोना कहरको अनेक लहरको मारमा परेका नागरिक अक्सिजन, अस्पताल र बेड खोजिरहेछन् तर प्रदेश सरकार चरम अनुत्तरदायी बनेर दिन कटाईरहेछ । स्थानीय जनप्रतिनिधि कोरोना कहर झेलिरहेका नागरिकको सुखदुखको साथी बनिरहँदा प्रदेश सरकार सत्ता राजनीतिमा रमाइरहनु र त्यसका लागि असाध्यै अशोभनीय हर्कत गरिरहनु निन्दनीय छ । त्यही मेसोमा नागरिकलाई थप दुख दिन सीडीओे सरकार थपिएको छ । विपद् ब्यवस्थापनका लागि स्थानीय सरकारसंग हातेमालो गर्नुसट्टा अब्यवहारिक आर्देशनिर्देशको भरमा नागरिकलाई भोकभोकै घरमा थुन्ने दुस्साहसका विरुद्धमा स्थानीय सरकार एकढिक्का हुनु जरुरी छ ।


(२०७८ साल जेठ १३ गते नेपाल लाइभ डटकममा प्रकाशित)

देशको विघटन (कविता)

विघटन र विखण्डनको कुलतमा फसेर
एकादेशको शासकले
विघटनको लामो सूची निकाल्यो
र राजपत्रमा छाप्यो ।
विघटनको सूचीमा
धेरैथोक भेटियो ।
भाइरल भएको भाइरस भेटिएन ।
निषेधाज्ञाले कोपरेको भोक भेटिएन ।

संसद विघटन भयो ।
संसारले थाहा पायो ।
अदालत विघटन भयो ।
तराजुले थाहा पायो ।
विश्वविद्यालयहरु विघटन भए ।
किताबले थाहा पायो ।
संविधान विघटन भयो ।
कलमले थाहा पायो ।
अस्पतालहरु विघटन भए ।
अक्सिजनले थाहा पायो ।

विघटनको सूची लामो थियो ।
प्रकार अनेक—अनेक थिए ।
देखिने—नदेखिने विघटन ।
लेखिने—नलेखिने विघटन ।
बुझिने—नबुझिने विघटन
भनिने—नभनिने विघटन ।

समय ढल्दै गयो ।
विघटन चल्दै गयो ।
नैतिकताको विघटन भयो ।
आदर्शको विघटन भयो ।
विधिको विघटन भयो ।
थीतिको विघटन भयो ।
विघटन गर्नुपर्ने धेरै ‘थोक’ थिए ।
उ ‘खुजुरा’ मै रमायो ।
भाइरस देशैभर भाइरल भएको थियो ।
पोल्टा र चुलामा निषेधज्ञाको डाम थियो ।
शव लस्करै पालो पर्खिरहेका थिए ।

विघटन र विखण्डनको
लामो यात्रा पार गरेपछि
आफैंले आफैंलाई
विघटन गरेको घोषणा गर्नुअघि
उसले देशै विघटन भएको घोषणा ग¥यो ।
र भन्यो—
मैले टेकेको धरतीको अस्तित्व
विघटन गर्न सकेपनि
आँखाले देखेको
सिंगो आकाश विघटन गर्न सकिन ।
मलाई त्यसैमा खेद छ ।
……
(२०७७ साल जेठ ८ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

साभार—इकागज डटकम

स्थिति नियन्त्रणमै छ (कविता)

कोरोनाले गलाएको 
संक्रमित शरीर चलाउन
अक्सिजन र औषधी नपुगेर के भो ? 
संक्रमित शव जलाउन 
दाउरा पुगेकै छ ।
धेरथोर कुरेरै भए पनि 
अत्येष्टि स्थल मिलेकै छ ।
धूप, अबिर, खादा, माला, बाकस, कोरा कपडा
बजारमा केही अभाव छैन ।
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

कोरोना बेस्सरी नाचेको प्रदेशमा 
सरकारको कुनै अभाव छैन । 
१६ दिनमा चार स्वास्थ्यमन्त्री फेरिसक्यौँ । 
दौरासुरुवाल र माननीयको कुनै अभाव छैन । 
शपथ कुपथ सबै थोक 
निर्बाध निरन्तर चलेकै छ ।  
उद्घाटन, शिलान्यास, मेला रोकिए पनि
भर्चुअल भाषण चलेकै छ । 
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

अक्सिजनले भन्यो-पाए बचाउँथेँ ।
औषधीले भन्यो-आए बचाउँथेँ ।
भेन्टिलेटरले भन्यो-चलाए बचाउँथेँ ।
स्वास्थ्यकर्मीले भने-पठाए बचाउँथेँ
अक्सिजन, औषधी, भेन्टिलेटर र स्वास्थ्यकर्मीको
मलिनो आवाज दबाउँदै
माफिया बोल्यो-पाए सबैथोक पचाउँथेँ ।
मान्छे हैन पैसा बचाउँथेँ ।
माफियालाई ‘मान्छे’ ठानेर
सरकारले ‘मान्छे’ बचायो ।
अनि उच्च स्वरमा बोल्यो
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

देश बिरामी भएकाले
‘सन्चो’ मान्छेको खाँचो छ सरकारलाई ।
बिरामी देशमा
सरकार र माफियालाई मात्र हाइसन्चो छ ।
सन्चो-सन्चो मिलेर
साझा सन्चो खबर सुनाए
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

‘सन्चो’ सरकार
‘सन्चो’ मफिया साक्षी राखेर
बैठक कोठामा हालिएको 
शीशाको घेरोभित्र पस्यो । 
अम्बापाते कुल्ला सिकायो । 
बेसारपानी र हाच्छिउँ बिकायो । 
सरकारी हाच्छिउँले आत्तिएका 
बिरामी नागरिकतिर हेर्दै 
सरकारले सगौरव घोषणा गर्‍यो
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

(२०७८ साल बैशाख २९ गते इकागज डटकममा प्रकाशित)

त्यो पर्दैन !

सत्य निष्ठा ?
त्यो पर्दैन !
किन पर्दैन ?
हामीले खेलेको राजनीतिमा
सत्य र निष्ठा घुलेको भए
देश यसरी भुल्दैनथ्यो ।
सपथको कुलतमा झुल्दैनथ्यो ।
नागरिक बचाउने
प्राणवायु बोकेर
कुदेको कुद्यै गर्नुपर्ने
कष्टकर घडीमा
धूँवा उडाउँदै
सपथ खान हिडेको हुल
संसारमा कतै देख्नुभा छ ?
त्यसैले त्यो पर्दैन ।
महामारीको भेलमा
सत्य निष्ठा बाँचेछ भने
सपथ साँचेर राख्नुहोला ।
फेरि दोहोर्याएर खाउँला ।
अहिलेलाई त्यो पर्दैन ।
(२०७८ साल बैशाख ३१ गते शुक्रबार)

विश्राम नपाएको विश्रामपुर (पठन अनुभव)

धेरै लामो समयपछि मैले मन खाने उपन्यास पढें । विश्रामपुर । कवि पदम गौतमको पहिलो उपन्यास । कविहरु धमाधम उपन्यासकार बन्दैछन् । कविता विधा साँघुरो लागेर हो कि उपन्यास विधा फराकिलो लागेर हो, कविता लेखेर मात्र कवि मन भरिएको छैन । खुशीको कुरा, कविहरुले उम्दा उपन्यास लेखिरहेका छन् ।सिंगो उपन्यास नै लामो र मिठो कविता लाग्नेझैं गरि । उपन्यासकारको अवतारमा कवि पदम गौतम पनि थपिएका छन् । उपन्यास लेख्नु सजिलो काम होइन । अरु विधाका पाठकको तुलनामा उपन्यासका पाठक रिझाउन पनि उत्तिकै गाह्रो छ । पढ्दा कतै बोझिलो लाग्यो कि पढ्न छोडिहाल्छन् । म पनि उपन्यास किन्दा निकै सोचेर मात्र किन्छु । म गैरआख्यान अलि बढी पढ्छु । उपन्यास बर्षमा २—३ वटामात्र पढ्छु । विश्रामपुर चाहीं किताबको नाम र चित्रले किन्नु भन्यो । बस्ती सभ्यताको झल्को किताबको कभरमा देखिएपछि मलाई किनु-किनु लाग्यो । शुरुमा चित्रकारको कलाले तान्यो, त्यसपछि लेखकको लेखन शिल्पले ।

मैले पदम गौतमलाई चिनेको २०६५ सालतिर हो । मैले भेट्दा उनी समाचारभित्र कविता लेख्थे, कविताभित्र समाचार लेख्थे । मूल्यांकन मासिकलगायतका त्यतिबेलाका चल्तीका पत्रिकामा छापिने उनका कविता समाचारमय र समय साप्ताहिकमा फाट्टफुट्ट छापिने लेख कवितामय हुन्थे । उनका सृजना असाध्यै धारिला हुन्थे । भुइँमान्छेका कथा हुन्थे । फुइँमान्छेसँगका गुनासा पनि हुन्थे । धारिलायी कवि केहीबर्षअघि युरोप पसे । युरोप पसेसँगै लेखनकर्ममा अल्छी हुँदै गएका पदमले लकडाउन जिन्दगीलाई सृजनशील बनाए र विश्रामपुर उपन्यास ल्याए । किताबको कभरमा राखिएको चित्रले मलाई तान्यो । एउटा आदिम बस्तीको चित्र । मधेशको एउटा दूरदराजको गाउँको प्रतिनिधि चित्र । चित्र र किताबको नाम पढ्दा राजनीति गाँसिएको किताब हो जस्तो लागेको थिएन । मेरो अनुमान मिलेन । सीमान्तीकृत भूगोल र भुइँमान्छेका कथा टिपिएको यो किताबले राजनीतिको गोलचक्करमा फसेर कहिल्यै विश्राम नपाएको गाउँको प्रतिनिधि कथा बोलेको छ । चार दशकयताको विद्रुप राजनीति, बसाईसराइको चक्र, आफ्नो माटो र मानो गुमाएर बधुवा बन्न विवश सीमान्तीकृत समुदायको चित्र यसमा भेटिन्छ । समुदायको सपनामा आफ्नो कल्पना मिसाएर किताब लेखेको पदमले बताएका छन् । लेखकको जीवन भोगाईको चित्र यसमा धेरै भेटिन्छ । मूल रुपमा सन्थाल, ताजपूरिया र राजवंशीहरुको कथा बुनिएको छ यो किताबमा ।

विगत केही महिना यतादेखि नागरिक आन्दोलनले काठमाडौं उपत्यकाको वास्तु सभ्यता विनाश भएको भन्दै चिन्ता प्रकट गरिरहेको छ । टुडिखेल, माईतीघर मण्डला, कलमपोखरी आदि स्थानमा रचनात्मक भेला र जमघट पनि गरिरहेको छ । हेर्दाहेर्दै मास्सिएको काठमाडौंको वास्तु सभ्यता सम्झँदै गर्दा विश्रामपुरले एकैचोटी मधेशको देहातमा पुऱ्याइदियो र चिनाईदियो चिन्नुपर्ने अनेक पात्रहरु । राजनीतिले चुसेर थिलोथिलो घाउका अनेक पत्रहरु । धमाधम ढालिएका सखुवाका रुख, हेर्दा-हेर्दै मास्सिएका छिपछिपे पानी र दबदबे हिलोका भूखण्डहरु । सपना खोज्न ओरालो झरेका नागरिक र प्रकृतिको सेरोफेरोभित्र रमाएर प्राकृत जीवन बाँचेका नागरिकले झेल्नु परेको हैरानी र कष्टको कथा । मालपोत तिर्न नसकेर जमिन बुझाउँदै  आफ्नै जमिनमा बधुवा मजदूर बन्न विवश नागरिकको  कथा । पढ्नु लेख्नु भनेको तमसुक लेखेर, पूर्जा देखाएर अरुलाई लुट्नु हो भन्ने मानसिकता बोकेका टाठाबाठाका कलमले सीमान्तीकृत नागरिकलाई रित्तै बनाएको कथा । सपनाको खेती गरेर राजनीतिक अभिष्ट पूरा गर्ने टाठाबाठाको कथा । किताबले निकै दिनसम्म मेरो मनलाई घुमाईरह्यो । मास्सिएका वन, मास्सिएका मन र मास्सिएका धनको साक्षी बनेका भुइँमान्छेको कथा एकादेशको कथा होइन, हाम्रो तितो विगत हो । सन्थाल, ताजपुरिया र राजवंशीहरुले भोगेको जीवनकथा ।

‘हाम्रो जाति पढ्न जान्दैन, हाम्रो मन खोला पुरेर धान फलाउन मान्दैन’, प्रकृतिपूजक सतार काकाजस्ता धेरै पात्रहरुले आफ्नो जीवन्त संसार मासिएकोमा धेरै दुखेसो पोखेका छन् । किताबमा सतार काका भन्छन् —‘सरकारले सखुवा काटेर लग्यो । सखुवा मासिएपछि त्यसको आडमा हुर्किने लहरा पनि मासियो, त्यो लहराले पानी निकाल्थ्यो माटोमा ।’ सतार काकाले आफूहरुको जीवनलाई जनावारसँग मार्मिक तरिकाले दाजेका छन् — ‘राणाकालसम्म यहाँका मानिसलाई शासकले जनावरजस्ता ठान्थे । यहाँका मान्छेले पनि जनावरले जस्तै कर तिर्दैनथे । जनताबाट कर लिएर आनन्द भोग्ने परिवारको शासन भएको राज्यकालागि कर नतिर्ने मान्छे र जनावर उस्तै लाग्नु स्वभाविक हो । उनीहरु शासकले बोल्ने भाषा पनि बोल्दैनथे । आफ्नै भाषा बोल्थे ।’ राजनीति र विकासको विसंगतिको कति मार्मिक चित्रण ।

प्रजातन्त्रको खोल ओढेको पैसामुखी राजनीतिले शव जलाउँदा पनि कर उठाउन छोडेको छैन । शव नजलाउने आदिवासीलाई खोलाको वगर र परम्परागत चिहानबाट पनि लघारिएको छ । लघार्ने क्रममा पैसामुखी राजनीति यसरी बोलेको छ— ‘विश्वका कतिपय देशमा चिहानको पैसा मान्छे ज्यूँदै छँदा नै तिर्नुपर्छ, नत्र परिवारले सद्गतगर्न पाउँदैनन् । धन्य मान्छे मरेपछि मात्र हामी पैसा तिर्दैछौं भनेर खुशी मनाउनोस् न !’

उपन्यास पढ्दा विश्रामपुरले धेरैपटक विश्राम खोजेको भेटिन्छ । विश्रामपुरको सपना ठूला छैनन् । सजिलोसँग गरिखान देउ । विथोल्न नआउ । तर विश्रामपुर बारम्बार विथोलियो । शुरुमा बसाईसराईको चक्रबाट बिथोलियो र आफ्नै थातथलोमा सुकुम्बासीको नियति भोग्नुपऱ्यो । उनीहरुले आफ्नो जमिन गुमाए, जंगल गुमाए, रितिथिति, परम्परा र आफ्नो जीवनचक्रका धेरैथोक गुमाए । आफ्नोपन र आफ्नो मन एक-एक गर्दै गुमाए । बारम्बार उठ्न खोजे, तङ्ग्रिन खोजे । तर राजनीतिले कहिल्यै उठ्न दिएन । राजनीति बारम्बार फेरियो । राणा गयो । पञ्चायत आयो । बहुदल आयो । ‘जनताको मान्छे हौं’भन्नेहरुको शासन आयो । विद्रोहीहरुको शासन आयो । तर ‘हुकुम-सिङ’ प्रवृत्ति कहिल्यै बदलिएन । कसैले कहिल्यै सजिलै गरिखान दिएनन् । कसैले सपना नदेखाई सताए, कसैले सपना देखाएर कलात्मक तरिकाले सताए । कालो अक्षरले उनीहरुलाई पिर्न कहिल्यै छोडेन । कहिले पूर्जाको नाममा । कहिले तिरो रसिदको नाममा । कहिले पर्चाको नाममा । कहिले दर्ताको नाममा । कहिले प्रशासनबाट बिथोलियो । कहिले भूमिगत राजनीति गर्नेहरुबाट । कहिले समाचार माध्यमबाट । कथा भन्ने, कथा सुन्ने र कथा बुन्ने नाममा विश्रामपुर सधैं विथोलियो । भोकै हुँदा पनि सुख दिएनन् । अलिअलि गरिखान पाउने बन्दा पनि सुख दिएनन् । सत्ता, विद्रोही, सेरोफेरोको समाज, समाचार माध्यम हुँदै संसारको घेरोले घेरेर विथोल्न नछोडेपछि विश्रामपुरले आफ्नै शैलीले विश्रामलियो । विश्रामपुरबाट अलग भएर । अलप भएर ।

विश्राम नपाएको विश्रामपुरको यो कथा विगत ४ —५ दशकयता नेपालका अधिकांश गाउँहरुले भोगेको साझा कथा हो । विकास र राजनीतिको विसंगतिको कथा । राजनीतिको नाउँमा गाउँ ठाउँलाई बिथोल्ने र विभक्त गर्ने खेल सकिएको छैन । विकासका अनेक सपना देखाएर भूगोललाई चिराचिरा पार्ने तर गाउँघरले केही प्रतिफल नपाउने विकासे मोडलको विसंगती अझै पनि जारी छ । ‘हुकुम सिङ’ को घोडाले अझैं भुइँमान्छे कुल्चिन छोडेको छैन । सीमान्तीकृत नागरिकको विस्थापनको पीडालाई कलात्मक कलमले आवाज दिने लेखकको जय होस् ।

(नेपालीपोष्ट डटकममा प्रकाशित)

गम्भीर संक्रमण बात (कविता)

संक्रमण गम्भीर छ ।
गम्भीर संक्रमण छ ।
पेटभरि बात मार्न
एउटा कोठा चाहिएको थियो ।
धान राख्ने कोठोजत्रो कोठामा
भूमिगत बात गर्न मिल्छ ।
गम्भीर बात गर्न मिल्दैन ।
आपत टार्न साहुँ खोजिरहेछु ।
डाक्टर पछि खोजम्ला ।
मलाई डिस्टर्व नगर्नु ।
गम्भीर संक्रमण बात गर्नु छ ।

अक्सिजन सिलिन्डर ?
खोज्दै गर्नु ।
ओखती एम्बुलेन्स ?
बुझ्दै गर्नु ।
बेड भरिए ?
भुइँ भर्नु ।
तर डिस्टर्ब नगर्नु ।
गम्भीर संक्रमण बात गर्नु छ ।
आँत भरिने बात गर्नु छ ।

गतिला कोठा भएको
साहुँ नभएको
कस्तो गरिब देश बनाईएछ ।
दिनदिनै छिनछिनै
पार्टीमा संक्रमण भईरहन्छ ।
गम्भीर बात गर्नलाई
कतै कोठा खाली छैन ।
तपाईंसंग
गम्भीर संक्रमण बात गर्न मिल्ने
कोठैकोठाको प्रोजेक्ट छ ?
ल्याउनुस् ।
म फ्याट्ट शिलान्यास गर्दिहाल्छु ।
(२०७८ साल बैशाख ३० गते बिहिबार)

नेपाल सन्चै छ (कविता)

रात छिप्पिँदै गएपछि 
कोखा हान्दै हान्दै गयो । 
खरानी पानी खाएर 
बेथा ठीक पारेपछि 
पटुकाका गाँठा फुकाएर
रित्ता बटुका लुकाएर 
थुप्रेको पैसाले
विदेश जाँच्‍न गयो नेपाल । 
जाँच पास भएपछि 
नेपालले खबर पायो । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

नुनपानी खाएर तृप्त नेपाल ।
सुनपानी छर्केर स्वच्छ नेपाल ।
भोकै बसेर शान्त नेपाल ।
बेसार घसेर स्वस्थ नेपाल । 
ओखती हामी चिन्दैनौं ।
ओखतीले हामीलाई चिन्दैन ।
हलेदो अम्बा बेथा चट
खोप नेपालले किन्दैन । 

बन्‍नुहुन्‍न अस्पताल
टावर, मूर्ति ठड्याउने हो । 
दबाईको सवाई गाएर के काम 
किलोका किलो सुन चढाउने हो । 
बन्‍नुहुन्‍न डाक्टर नर्स 
अम्बा विद्या पढाउने हो ।
चिर्नुहुन्‍न शरीर ।
फाल्न हुन्‍न जेथा ।
शरीर हाम्रो बलियो छ
आफैँ जान्छ बेथा । 

देश 
घाउ, घटिरा, गिर्खाको हैन । 
भोक, शोक र तिर्खाको हैन ।
वीर गोर्खाको हो । 
बहादुर पुर्खाको हो । 
किटले जाँचेर हैन
दाँत किटेरै 
नेपालीको आँत निको हुन्छ । 
नेपाललाई जाँच्छु नभन । 
नेपालीलाई जाँच्छु नभन । 
ऐय्या नभन, आच्छु नभन । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

समृद्धिको सातु 
गफैगफले मुछेर 
फुक्कै खान्छ नेपाल । 
रेल र पानीजहाज चढेर 
संसार जाँच्‍न जान्छ नेपाल । 
घाउ खोज्दै नबस ।
जाँच्‍ने दाउ खोज्‍नै नबस । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

(२०७८ साल बैशाख २५ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: