कोरोनाकालको दशैं र गाउँको सम्झना

कोरोना कहरको यो बर्ष जो जहाँ छौं, त्यही अलक्क दशैं मनाउनुपर्ने अवस्था छ । यसपाली शहरबाट दशैंमा घर जानेको संख्या बेस्सरी पातलियो । ट्राफिक प्रहरीको तथ्यांकले त्यही भन्छ । दशैंको मुखमा शहरबाट गाउँ जानेको संख्या पातलिनुलाई सुखद मान्नुपर्ने भएको छ । चाडवाडमा कोरोना फैलियो भने त्यसले अकल्पनीय कष्ट जन्माउँछ । जेष्ठ नागरिक र अन्य रोग भएका ब्यक्तिलाई कोरोनाले बढी पिरेको हामीले देखिरहेकै छौं । अभिभावक र मान्यजन भेट्न जाँदा कोरोना फिजिन पुग्यो भने त्योजस्तो दुर्भाग्य केही हुँदैन । घर जानेहरुले केही दिनका लागि आफूलाई घरमै सीमित गर्नुभएको होला भन्ने आश गरौं । आफूले आफैंलाई घरभित्र परिक्षण एकान्तवासमा राख्न सकियो भने कोरोना आदानप्रदान हुनेछैन । आर्शिवाद, माया, स्नेह र हार्दिकता आदानप्रदान गर्ने चाडमा कहर आदानप्रदान गर्नै हुँदैन । अलक्क बसाईको महत्व घर जानेहरुले बुझ्नुभएकै होला भन्ने आश गरौं ।

यसपाली दशैंमा काठमाडौं सुनसान बनेको छैन । मानिसको चहलपहललाई कोरोनाले छेक्न सकेको छैन । मास्क च्यूडोतिर अडिएको छ । लाइन लागेर भौतिक दूरीको राम्ररी पालना गरेर किनमेल गर्ने रहर गरेको पनि खासै देखिंदैन । सामान अलक्क लिनेदिने, केही सामान छोएपिच्छे स्यानिटाइजर प्रयोग गर्ने बानीपनि राम्ररी बसेको देखिंदैन । किनमेलको शैली उस्तै छ । कोरोना कहरमा जो सचेत र सजग छ, उसलाई ‘डराएको’ भन्ने चलन पो बस्लाजस्तो भएको छ । दैनिक ४—५ हजार संक्रमितको संख्या सुन्दै आफ्नै शैलीमा ‘निडर’ जिन्दगी चलाउनु नेपालीको जीवनचर्या भएको छ । लकडाउनको शुरुवाती चरणमा नेपालीको मन धेरै हल्लियो । हल्लिएको मनलाई संम्हालेर सचेत र सावधानीको चरण आउनुपर्ने थियो । त्यो आएन । गुर्जो, बेसारपानी र रोग प्रतिरोधी क्षमताको गफमा हामी रमायौं । लागेपनि निको भैहाल्छ, हामी बलिया छौं भन्ने भ्रमले घर गरेको छ । परिणाम हाम्रासामु छ । कोरोना दिनदिनै डरलाग्दोसंग फिजिदैछ ।


२०६६ सालमा लमजुङमा खिचिएको तस्वीर ।

काठमाडौं पसेको १४ बर्षपछि मैले २०७२ सालमा पहिलोपटक काठमाडौंको दशैं देखें । भुइँचालो र नाकाबन्दीले थिलोथिलो भएको बर्ष थियो त्यो । भुइँचालोले भत्किएको मनलाई नाकाबन्दीले पिरेको थियो । त्यसकारण त्यो बर्षको दशैं उल्लासमय बन्न सकेको थिएन । नागरिकहरु एकपछि अर्को कष्ट झेल्न बाध्य थिए । भुइँचालोको कारण करिब ९००० ब्यक्तिले ज्यान गुमाएका थिए भने करिब ७ लाखजति घर भत्केको प्रारम्भिक तथ्यांक आएको थियो । ठूलो जनधनको क्षति र कठोर नाकाबन्दीले चाड खल्लो बनाईदियो । त्यो बर्ष म घर (तनहुँको बर्लाची गाउँ) गईन । अघिल्लो बर्ष २७ लाख जना ब्यक्तिले काठमाडौं छोडेकोमा त्यो बर्ष घर जानेको संख्या १० लाख ननाघेको ट्राफिक प्रहरीको तथ्यांक थियो ।

१० लाख सानो संख्याचाहि होइन रहेछ । १० लाख मान्छेले एकैचोटी छोडेको शहर कस्तो हुँदो रहेछ भनेर शहर नियाल्न निस्किएको थिएँ म । काठमाडौंदेखि भक्तपुरसम्मका बस्ती र प्रमुख सडक निहालेको थिएँ । ओहो । मान्छेलाई जंगल पस्दामात्रै डर लाग्ने हैन रैछ । शहरका सडक त मान्छे र सवारी साधनका अभावमा कति डरलाग्दा देखिएका । पूरै रित्तो । दिउँसै हिड्दा पनि अत्यास लाग्ने । सुनसान आकाशे पूलमा हिड्दा लुटिने भयले सताउदो रैछ । जुनेली रातमा निर्जन बनमा एक्लै हिडेजस्तो । छनलाई उज्यालो छ । तर, त्यो उज्यालोमा जीवन छैन । दन्त्यकथामा पढिने भूतले मान्छे खाएर उजाड भएको राजकुमार दिक्पालको शहरको तर्कना आयो । साँच्चै एकैचोटी १० लाख मान्छेले ‘अब फर्किन्न’ भन्दै छोडेर हिडे भने भोली कस्तो बन्ला काठमाडौं शहर भन्ने तर्कना खुबै आयो मनमा । आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक गतिविधि कसरी अघि बढ्ला, भाडा लगाउन बनाईएका अग्लाअग्ला घर, ठूल्ठूला ब्यापारिक मल, सिनेमा हल, मान्छे खाँदेर हिड्ने माईक्रोबस, टोलैपिच्छेका स्कूल, घरपिच्छै सटरमा थापिएका दोकानको हालत के हुने होला भन्ने सोचें ।

यसपाली कोरोना कहरले पनि शहरलाई महिनौंसम्म रित्तो बनायो । मानिसको चहलपहल रोकिएसंगै आकाश निकै सफा देखियो । श्वास फेर्न सजिलो महसुस भयो । मानिसलाई विसन्चो हुँदा प्रकृतिले निकै सन्चो मान्यो । कोरोनाले मानिसलाई महिनौंसम्म घरघरमा थुन्यो । ब्यापार, उद्यममा धेरै असर प¥यो । धेरैले रोजीरोटी गुमाए । थुनिएर कहिलेसम्म गुजारा चल्नु ? गाडीको अभावमा ससानो कुम्लोकुटुरो बोकेर परिवार अघि लगाएर ३००—४०० किलोमिटरसम्म पैदलयात्रा गरेर गाउँ गए । पैदलयात्राका क्रममा उनीहरुले भोगेका कष्टले डिजिटल पत्रिका भरिए । विद्यालय, क्याम्पस, कलकारखाना र गरिखाने अनेक बाटा उहिल्यैदेखि बन्द भएकाले धेरैजनाले शहर छोडिसकेका छन् । त्यसकारण दशैंमा शहर छोडेर गाउँ जानेको संख्या उल्लेख्य मात्रामा नदेखिएको होला ।

पोहोर काम विशेषले सपरिवार काठमाडौंमै दशैं मनाईयो । यसपाली त कोरोना कहरका कारण गाउँ जाने रहर नै गरिएन । सपरिवार यतै भएकोले पनि गाउँ जानेबारे सोचिएन । यसपाली आमाले पोहोरको भन्दा ठ्याक्कै आधा कम जमरा राख्नुभयो । अलक्क दशैं मनाउन नसके जमरा होइन, कोरोना हलक्क बढ्छ भन्नेकुरा हामीले बुझ्नु जरुरी छ । त्यही भएर जमघट नहुने अनुमानका साथ शहरको घरमा जमरा आधा घटेको छ । बाल्यकालमा जमरा राख्ने काम खुबै मनपथ्र्यो । अहिलेपनि उस्तै मनपर्छ । बारीको कुनामा गएर सबैभन्दा मलिलो ठानिएको माटो खोजेर, खनेर त्यो माटो सिलौटे बाटामा बोकेर ल्याईन्थ्यो । मसिना ढुंगा, झार सबै हटाएर डल्ला फुटाएर रहरलाग्दो बनाईन्थ्यो अनि पहिल्यै भिजाएर राखेको मकै त्यसमा रोपिन्थ्यो । हरेक दिन कसका घरमा जमरा कत्रा भए हेर्न हिडिन्थ्यो । गाउँको सिरानदेखि अन्तिमको सबै घरमा जमरा हेर्न बारम्बार गईन्थ्यो । हाम्रोतिर गहुँ र जौ होइन, मकैंको जमरा राख्ने चलन छ । गहुँ र जौंको जमरा त मैले काठमाडौं आएपछि मात्र देखेंको हुँ ।

घरको कोठाको अध्यारो कुनामा भुइँमै माटो थुपारेर जमरा राख्थ्यौं हामी । टपरामा जमरा राखेको मलाई पटक्कै मन पर्दैनथ्यो । बुच्चोबुच्चो लाग्थ्यो, झपक्क महसुस हुँदैनथ्यो । सिधैं भुइँमै माटो जमाए खनेर फाल्न अप्ठेरो हुने भएकोले कतिपयका घरमा टपरामा जमरा राखिन्थ्यो । मचाहि कुनै कोठाको अध्यारो कुनामा भुइँमै जमरा राख्न रहर गर्थें । त्यसै गरिन्थ्यो । हरिया जमरा मनपर्ने कुरै आएन । असाध्यै पहेलो बनाउन दशैंभरी कोठाका झ्यालढोका डम्म थुनेर जमरा राखेको ठाउँलाई समेत डोकोले छोपेर त्यसमाथी बोरा वा थर्कटीसमेत राख्ने गर्थें म । जमरा हलक्क बढाउन कुनै कसर बाकी राखिन्नथ्यो । हरेक दिन कसरी जमराले जरा हाले, सुईरा कसरी निस्किए, पात कसरी पलाए, सुक्ष्म निरिक्षण गर्थें । राम्रो स्याहार पाएकाले हलक्क बढेका जमरा दशैंका दिनसम्म ढल्ने गरि बढिसकेका हुन्थे ।

दशैंताका धान झुलेका फाँटहरु लोभलाग्दा देखिन्छन् ।

जमरा राख्ने कामबाहेक ‘बाटो फाड्ने’ र ‘पानी बनाउने’ काममा हामी असाध्यै रमाउथ्यौं । मलाई दशैंमा सबैभन्दा बढी मनपर्ने नै यो काम थियो । हेर्दै रमाईलो लाग्थ्यो । फूलपातीको दिन गाउँका भएभरका गल्ली, डहरमा उम्रेका झाडी फाडेर गौंडा र सिढीका ढुंगा मिलाएर, भत्केको सिढीपनि मर्मत गरेर सिनित्त पारिन्थ्यो । हरेक घरबाट एक जनाको दरले बाटो फाड्ने काममा भाग लिईन्थ्यो । बिहान चिया खाएपछि ७ बजेतिर घर नजिकको गल्लीमा जम्मा भएर हसिया, कोदालो, गल, गैची बोकेर बाटो फाड्न गईन्थ्यो । बाटो फाड्न अधिकांश घरबाट अग्रज सदस्य जानुहुन्थ्यो । बर्खायाममा गाउँका गल्ली, डहर, गल्ली, सिढीमा झाडी भसक्कै उम्रेको हुन्थ्यो । ढाँडमा पाती भसक्कै उम्रेर बाटोसमेत ढाकेको हुन्थ्यो । हिडिसाध्य हुँदैनथ्यो । गाईबस्तु हिड्दा सिढि भत्केका हुन्थे । दशैंमा टिका लगाउन गाउँघर डुल्दा, इष्टमित्र आउँदा हिड्न सहज होस् भनेर यसरी बाटो फाडिन्थ्यो । बिहान खानेपानी मर्मत गर्न गईयो भनेचाहि बाटो फाड्ने काम दिउँसो हुन्थ्यो । दिउँसो बाटो फाड्दाचाहि भब्बे (भोगटे) साँधेर खाने कामपनि हुन्थ्यो । कसैले झाडी फाड्ने, कसैले ओसारेर पाखामा फाल्ने, गौंडा र खोल्सामा बाटो फराक बनाउने, भत्केका सिढि मर्मत गर्ने काममा सबैको मन रमाउथ्यो ।

अष्टमीको दिन खसीपाठा काट्ने हुनाले पखालपुखुल गर्नलाई प्रशस्त पानी चाहिन्थ्यो । त्यसकारण खोलामा गएर टंयाकी सफा गर्ने, मुहान सफा गर्ने, पानी चुहिने सकेटहरु फेर्ने आदि काम गरिन्थ्यो । यो कामलाई चाहि ‘पानी बनाउने’ भनिन्थ्यो । पानी बनाउन जाँदापनि सबैको हातमा हसिया हुन्थ्यो । हसियाले बाटो फाड्दै पानीको मुहान भएको ठाउँमा पुगिन्थ्यो । यसरी बाटो फाडेपछि र पानी बनाएपछि गाउँमा दशैं भित्रिन्थ्यो । घरघरमा सस्याना डोरे पिङ हालिएपनि लिंगे पिङ र रोगटे पिङ त थोरैमात्र हालिन्थ्यो । लम्साल गाउँको रोगटे पिङ सबैको आर्कषणको केन्द्र थियो । पिङ मच्चाएको र खेल्नेहरु रमाएको आवाज दशैंभर गुन्जथ्यो । लम्साल गाउँको रोगटे पिङले हाम्रो गाउँ सेरोफेरोमा बेग्लै रौनक भित्र्याउथ्यो ।

पिङ, खेल्नु, नयाँ लुगा लगाउनु, बाटो फाड्नु र पानी बनाउनुबाहेक दशैंको अर्को रमाईलो पाटो थियो । म्यागेजिनका डबल र विशेष अंकहरु । हिमाल, नेपाल, नवयुवा र मूल्यांकनका दशैं अकंहरुले बेग्लै रौनक भित्र्याउथे । सानोमा मुना र सुनक्रेसा, ६—७ कक्षामा पढ्दा नवयुवा र त्यसपछि क्रमशः हिमाल, नेपाल, मूल्यांकन र गाउँमा भएका २ वटा पुस्तकालयले बेग्लै संसारमा लैजान थाले । किताबै किताबको संसार । फराकिलो संसार । ज्ञान, गुन, विवेक, विज्ञान र विचारको संसार । दशैंमा चाहि अरु किताब पढ्नुभन्दा पनि हिमालको डबल अंक र नेपालको विशेष अंकको आकर्षण बेग्लै थियो । बाले भेटेसम्म खोजेर ल्याइदिनुहुन्थ्यो । हत्पति कुनै अंकपनि छुट्दैनथे । काठमाडौंबाट आउने दाइहरुको झोलामा पनि ती पत्रिका छुट्दैनथे । यो बर्ष त पत्रपत्रिका अध्ययन अनलाइनमै सीमित भयो ।

दशैंमा किताब पढ्ने कि घरपरिवारसंग रमाउने भन्ने प्रश्न जहिल्यै उठ्छ । मचाहि दशैंमा अर्थोक किनमेलबाहेक केही रकम किताब किन्नका लागि छुट्याउछु । दशैंभरी किताब पढेर बसौं भन्ने होइन । खानेकुराको जोहोजस्तै, नयाँ लुगाको जोहोजस्तै दशैंमा केही रकम किताबमा छुट्याउन मन लाग्छ । केही महिनालाई पढ्न पुग्ने किताबको जोहो गर्छु । दशैंभर पढेर त बसिंदैन तर लेखपढलाई पनि धेरैथोर समय त छुट्याईन्छ ।

‘पानी बनाउने’,जमरा राख्ने र ‘बाटो फाड्ने’ बाहेक गाउँसंग जोडिएका दशैंका सम्झना अनेक छन् । रातोमाटो र कमेरोको आर्कषण अझैंपनि उस्तै छ । सर्लक्क लिपिएका पिढि, मोही मिसाएर कमेरो छ्यापिएका र रातोमाटो पोतिएका भित्ताको सुन्दरता र सुगन्ध मनभरि छँदैछ । टिका लगाउन गाउँगाउँ डुल्दा अग्रजहरुले ‘भित्तामा अडेस नलाग्नु है, लुगामा रातोमाटो र कमेरो लाग्ला’ भन्नुभएको कुरा कानमा गुन्जिएकै छ । अडेस लाग्दा लुगामा कमेरो वा रातोमाटो लाग्ला भनेर पिढिको खाटमा काम्लोमाथी एक—दुईवटा सिरानी पनि राख्ने चलन गाउँघरमा छदैछ । केराको घरी सर्लक्क काटेर हाता छुट्याएर भकारीमा लगेर पुर्ने र पाक्यो कि पाकेन भनेर दिनदिनै हेर्ने गरेको सम्झनापनि मनभरी ताजा छ । मासु खाने रहर त उहिल्यै बिसाईयो । शाकाहारी भएको करिब १२ बर्ष भयो । रातोमाटो, कमेरो, भोगटे, केरा, हलक्क बढेका पहेला जमरा, फूलेका पातीका झुप्पा, झाडी सर्लक्क फाडेर फराक र सफा बाटा, लेउ फालेर सिनित्त भएका धारामा जोडले आएको कन्चन पानीले शहरमा अल्झिएको मनलाई बेलाबेलामा झक्झक्याउछन् ।

दशैंको मेसोमा निबुवा पेलेर पकाउने कामपनि गरिन्थ्यो । दिनभर निबुवा पेलेर साँझतिर पकाईन्थ्यो तर खुदो पकाउदाजस्तो रमाईलो चाहि हुँदैनथ्यो । खुदो पो पाकेपनि खान पाईन्थ्यो । चुक अमिलो त हेर्नमात्र मिल्यो, खान मिलेन । दशैं सकिएको एकाध दिनपछि यो काम गरिन्थ्यो । निबुवा राम्ररी पाकेका छैनन् भनेचाहि तिहारतिर अमिलो पकाईन्थ्यो ।

आफ्नै आँगनको दृश्य । २०७४ सालको दशैंताका निबुवा पेलिएको ।

कोरोना कहरको यो बर्ष पुराना कुरा सम्झने समयजस्तो बन्यो । धेरै चहलपहल नगरि सामान्य हिसाबले दशैं मनाऔं । शहरबाट गाउँ जानेले पनि आफ्ना परिवार र इष्टमित्रलाई जोगाउने गरि अलक्क बसेर मनाऔं । दशैंमा कोरोना हलक्क बढ्न नपाओस् । सबैलाई दशैंको शुभकामना । सबैको जय होस् ।

(२०७७ साल कार्तिक ९ गते आईतवार, महानवमी)

Published by milanbagale

मेरो ब्लगमा तपाईंहरुलाई हार्दिक स्वागत छ ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Create your website at WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: