होम आइसोलेशन, बसोबास शैली र हाम्रा घरबस्ती….

कोरोनाको कहर बढ्दै जाँदा ‘हर घर क्वारेन्टिन’ हुँदै ‘हर घर आइसोलेशन’ का लागि मानसिक र भौतिक रुपमा तयार हुनुपर्ने बाध्यता बढ्दो छ । अस्पतालमा बेड नपाईने अवस्था दिनदिनै बढ्दो छ । घर क्वारेन्टिनमा बस्नेको त तथ्यांक भेटिदैन । एक दिनमात्र कतै गईयो भनेपनि फर्केर केहीदिन घरमा अलक्क बस्नुपर्ने अप्ठेरो अवस्था आएकोले र त्यसरी बस्नेको रेकर्ड राख्ने कुनै निकाय नभएकोले अब यसको विश्वासयोग्य तथ्यांक भेटिंदैन । आइसोलेशनमा बस्नेहरुको तथ्यांकचाहि सरकारले दिने गरेको छ, भलै त्यसमा पनि सबैजसो संक्रमितहरु नअटाएका हुनसक्छन् ।

भूकम्पमा नभत्केको घर । यत्तिको घरमा सामान्य परिमार्जन गरि एकान्तवास बस्न सकिन्छ ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या ३५४३५ छ । जतिजना संक्रमित, उतिजना आइसोलेशन भनेर स्वास्थ्य मन्त्रालयको वेब पोर्टलमा जनाईएको छ । अस्पतालको आइसोलेशन, होटल आइसोलेशन र घर आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या छुट्याईएको छैन ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या ३५४३५ छ । जतिजना संक्रमित, उतिजना आइसोलेशन भनेर स्वास्थ्य मन्त्रालयको वेब पोर्टलमा जनाईएको छ । अस्पतालको आइसोलेशन, होटल आइसोलेशन र घर आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या छुट्याईएको छैन ।

स्वास्थ्यखबर डटकमले स्वास्थ्य मन्त्रालयलाई उदृत गर्दै जनाए अनुसार २०७७ साल कार्तिक २२ गतेसम्ममा कुल संक्रमित (३५४३५) मध्ये २८,८२० जना होम आइसोलेशनमा रहेका छन् । सो समाचारमा जनाईए अनुसार होम आइसोलेशनमा बस्नेमध्ये सबैभन्दा धेरै बाग्मती प्रदेशमा (१८,४८६) रहेका छन् । त्यस्तै प्रदेश १ मा ४,५७० जना, प्रदेश २ मा ९८५ जना, लुम्बिनी प्रदेशमा २,१८६ जना, सुदूरपश्चिम प्रदेशमा ६८५ जना, गण्डकी प्रदेशमा १७१० जना र कर्णाली प्रदेशमा २९८ जना ब्यक्तिहरु होम आइसोलेशनमा रहेका छन् । सबै संक्रमितलाई सरकारी तथ्यांकले नसमेटेको पनि हुनसक्छ । जे होस् यो तथ्यांकले देशैभर कोरोना संक्रमितहरु होम आइसोलेशनमा बसेको र हस्पिटलको आइसोलेशनमा बस्नेको संख्या न्यून रहेको पुष्टि गर्दछ।

होम आइसोलेशनको कहानी शुरु गर्नुअघि स्कूल क्वारेन्टिनको कुरा गर्छु । गत असोज दोस्रो हप्ता म काभ्रेको भुम्लु गाउँपालिका, मण्डन देउपुर नगरपालिका तथा सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका, इन्द्रावती गाउँपालिका र हेलम्बु गाउँपालिका पुगेको थिएँ । स्वास्थ्य संस्था, क्वारेन्टिन र आइसोलेशन स्थलहरु अपांगता भएका ब्यक्ति, जेष्ठ नागरिक, बालबालिकाका लागि कत्तिको सहज छन् भनेर हामीले सरसर्ती अध्ययन—अवलोकन गरेका थियौं । सिन्धुपाल्चोक र काभ्रे भूकम्प अति प्रभावित जिल्ला हुन् । ती जिल्लामा भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको काम सिद्धिने चरणमा छ । सरकार तथा विभिन्न दातृ निकायको सहयोगमा विद्यालय भवनहरु सुविधासम्पन्न बनेका छन् । कतिपय विद्यालयमा नर्सहरु पनि कार्यरत छन् । कोरोनाका कारण विद्यालयहरु अचानक अस्पतालजस्ता बन्न पुगे अर्थात क्वारेन्टिन स्थल बने । आपतविपद्मा विद्यालयभित्र सिंगो समुदाय अटायो । घच्चमच्च होइन, आरामले अटायो । प्रर्याप्त खानेपानी र शौचालय, उज्याला र सफा कोठादेखि स्वास्थ्यकर्मीसम्मको अभाव भएन । सामान्य परिमार्जन गरे क्वारेन्टिनमात्र होइन, आइसोलेशन सेन्टर नै बनाउन सक्ने अवस्था त्यहाँ देखियो । तर भूकम्प प्रभावित जिल्लामा निजी आवासको चित्रचाहि ठ्याक्कै उल्टो छ । पुनर्निर्माण कार्य चलिरहेका सबै जिल्लामा अधिकांश घर एककोठे र दुइकोठे छन् । घरको बहुउपयोगी ठाउँ (कोठा, कोठी, बरण्डा, तला, भण्डार, सिकुवा आदि) जति सबै खुम्चेर साँघुरो पिढी र २ कोठामा जिन्दगी सीमित हुन पुगेको छ । नयाँ घर बनाएर पुराना घरपनि सामान्य मर्मत गरेर बस्नेहरुलाई त सजिलै भएको छ । भएकै घरमा थप २ कोठा थपियो । तर पुरानो घर कामै नलाग्ने अवस्था भएकाको जिन्दगी नयाँ घरमा कष्टपूर्ण तरिकाले चलिरहेको छ ।

भूकम्पपछि बनेको सानो घर ।

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले ‘कोभिड १९ केशको आइसोलेशन ब्यवस्थापन सम्बन्धि निर्देशिका’ बनाएको छ । सो निर्देशिका २०७७ साल जेठ २० गते स्वीकृत भएको छ । निर्देशिकामा अस्पताल आइसोलेशन र घर आइसोलेशन सम्बन्धी छुट्टाछुट्टै प्रावधानहरु छन् । लक्षण नभएका र सामान्य लक्षण भएकालाई घरमै राख्न सकिने सो निर्देशिकाले जनाएको छ । निर्देशिकामा घर आइसोलेशन सम्बन्धी १४ वटा बुँदाहरु छन् । त्यसमा हावा खेल्ने तथा प्रकाश आउने छुट्टै कोठामा संक्रमितलाई राख्नुपर्ने, उपचार अवधिभर बाहिर ननिस्कने र आवश्यक सामाग्री परिवारका सदस्यसंग मगाउने, खानपिनको ब्यवस्थामा विशेष सावधानी अपनाउने, प्रयोग गरिएका भाडाहरु सुरक्षित रुपले सफा गर्ने र सुकेपछि पुन प्रयोग गर्ने कुराहरु समेटिएको छ । त्यस्तै, स्नानघर/शौचालयको छुट्टै ब्यवस्था गर्ने र सामूहिक रुपमा प्रयोग गर्नुपर्ने भएमा प्रत्येक प्रयोगपछि सरसफाईमा प्रयोग हुने ‘डिसइन्फेक्टन्ट’ ले राम्ररी सफा गरेर मात्र अरुले प्रयोग गर्ने कुरा उल्लेख गरिएको छ । यसका साथै हात धुने बेशिनहरु संक्रमणको स्रोत हुने प्रर्याप्त जानकारी गराई दाँत माझ्ने ब्रस लगायतका सामान राख्न छुट्टै बेशिनको प्रयोगको प्रयोग गर्न सुझाईएको छ । त्यस्तै, ढोका, मेशिनका ह्यान्डल, टेबुल जस्ता धेरै ब्यक्तिले चलाउने सामान डिसइन्फेक्टेन्ट प्रयोग गरि नियमित सफा गर्ने, भाडाकुँडा या कपडा धुँदा पन्जा लगाएर धुने वा मेशिनमा छुट्टै धुने र घाममा सुकाउने आदि कुराहरु उल्लेखित छन् । स्वास्थ्य, सरसफाई र पूर्वाधारका कुराहरु यसमा समेटिएका छन् ।

घर आइसोलेशनका यी प्रावधानहरु पढिरहँदा मैले नेपालका शहरी र ग्रामीण भेगका बस्ती र बस्ने शैली सरर सम्झिएँ । पहिला शहरकै कुरा गरौं । घरबेटी र डेरावाल गरि दुई वर्गका मानिस शहरका थरिथरि घरमा बस्छन् । कथा डेरावालबाटै शुरु गरौं । डेरावाल थरिथरिका छन् । एउटा साझा बैठक/पाहुना कोठा, एउटा भान्सा, एउटा सुत्ने कोठा र एउटा बाथरुम सहित सानो फ्ल्याट लिएर बस्ने साना बच्चासहितका दम्पती वा दम्पतीमात्र वा राम्रै पैसा कमाउने अविवाहित युवायुवती शहरमा धेरै छन् । सपरिवार अलि ठूलो फ्ल्याट (एउटा छुट्टै बैठक कोठा, एउटा अट्याच बाथरुम सहितको सुत्ने कोठा, साझा शौचालय/बाथरुम, थप २—३ सुत्ने कोठा, भान्सा र डाइनिङ कक्ष) लिएर बस्ने उच्च मध्यम वर्ग र उच्च वर्गका ब्यक्तिहरु पनि शहरमा धेरै छन् यस्तो बसाईमा बैठककोठा पाहुना कोठाको रुपमा पनि प्रयोग गर्न मिल्नेगरि होचा दुईवटा खाटहरु पनि राखिएका हुन्छ । एउटा सुत्ने कोठा र एउटा भान्साकोठा भाडामा लिएर बस्ने, एउटा कोठामा एक्लै बस्ने, एउटा कोठामा दम्पती बस्ने, एउटा कोठामा एकजना बस्ने, दुईजना विद्यार्थी मिलेर दुईटा खाट र एउटा कुनामा किचेन र्याक राखेर त्यही पकाएर खाने अनि ज्याला मजदूरी गर्ने ५—७ जना मिलेर एउटै कोठामा सुखदुख बस्ने—खानेहरु पनि धेरै छन् । यसरी शहरमा भाडावालाहरु थरिथरिका छन् । ससाना टहरा र अन्तरिम आवास (१ वा २ कोठा, एक भान्सा र शौचालय वा एउटैमात्र कोठामा एक्लै वा धेरैजना) मा गुजारा चलाउने निम्न आय भएका ब्यक्तिहरु पनि शहरमा धेरै छन् ।

श्हरलाई सरसर्ती नियाल्दा जति नै ठूलो र अग्लो घर भएपनि अधिकांश घरबेटीको भागमा १.५ तलाजति पर्छ । उनीहरुको बसाईको शैलीलाई नियाल्दा एउटा बैठक कोठा, साझा बाथरुम/शौचालय, एउटा एट्याच बाथरुम/शौचालय भएको कोठा, थप २—३ सुत्ने कोठा अनि कौशी सहितको माथिल्लो तलामा भान्सा, डाइनिङ कक्ष, पूजा गर्ने ठाउँ, साझा शौचलय र लुगा धुने मेशिन राख्ने ठाउँ हुन्छ । थोरैको मात्र छुट्टै पाहुनाकोठा हुन्छ । घर भाडामा दिने अधिकांश घरबेटीको बैठक कोठामा पनि सोफासंगै दुईवटा होचा खाटहरु पनि हुन्छन् । त्यसकारण बैठक कोठाले पाहुना कोठाको पनि काम गर्छ । सिंगै घर घरधनीले मात्र प्रयोग गर्ने ,सानो अपार्टमेन्टमा बस्ने, हाउजिङमा सिंगो घर लिएर बस्नेहरुको संख्या धेरै पातलो छ ।

काठमाडौंकै कुरा गरौं । यहाँ थरीथरीका घरबस्ती छन् । शहरको मध्यभागमा पुरानो र निकै बाक्लो बस्ती छ । ती घरमा घरबेटी र डेरावाल दुबै बस्छन् । त्यहाँ छानो वा छत जोडिएका घरहरु छन् । मध्यभाग भन्दा वरिपरि पक्की घरहरु छन् । त्यो सेरोफेरोमा सवारी साधन नहुने विद्यार्थीहरुको बसोवास बढी छ (कीर्तिपुरको कुरा छुट्टै भयो) । मध्यभाग र मध्यभागको वरिपरि फ्ल्याटभन्दा कोठा बढी चल्तीमा छ । रिंगरोडको वरिपरि र त्योभन्दा बाहिरचाहि कोठाभन्दा सानो फ्ल्याट लिएर बस्नेहरु र मोटरसाइकल हुने डेरावालहरु बढी छन् । रिंगरोड बाहिर कोठा दिने चलन अलि कम छ । यसरी एउटा शहर थरिथरि घरबेटी र डेरावालले भरिएको छ । घर, कोठा, फ्ल्याट थरिथरि छन् । काठमाडौं बाहिरका शहरमा चाहि भित्री र बाहिरी दुईखाले बस्ती छन् । प्रत्येक शहरका न्यूरोड वा मूलसडक भनिने ठाउँहरु ब्यापारिक गतिविधिका लागि चर्चित छन् भने बाकी ठाउँहरु आवासीय प्रयोजनका लागि चल्तीमा छन् । राजमार्गमा चाहि रिबनजस्ता लामालामा बस्तीहरु छन् । ती बजारमा चाहि घरहरु पूरै जोडिएका छन् । भुइँतल्लामा ब्यापारिक गतिविधि र माथिल्ला तल्लाहरुमा कोठा भाडामा दिने, घरबेटी माथिल्लो तल्लामा बस्ने जीवनशैली देखिन्छ ।

महानगरपालिका, उपमहानगरपालिका, नगरपालिका, बजार, र गाउँ आदि विविध नाम भएका बस्तीहरुमा कोरोना संक्रमित सदस्यलाई घरभित्रै राख्दा केकस्तो अप्ठेरो पर्ला त ? अब त्यसको लेखाजोखा गरौं । शुरुवात शहरबाटै गरौं । बंगला हुनेहरुलाई होम आइसोलेशनमा समस्या पर्दैन । बंगलामा बाथरुम/शौचालय धेरै बनाईन्छ । प्रत्येकजसो कोठामा बरण्डा पनि बनाईन्छ । त्यसैले नुहाएपछि लुगा सुकाउन, खाना खाएपछि भाडा सुकाउनपनि त्यति अप्ठेरो पर्दैन । घाम ताप्नपनि समस्या हुँदैन । घरका केही तला भाडामा दिएर १—१.५ तला आफूले प्रयोग गर्ने घरबेटीलाई छुट्टै कोठामा बस्न समस्या नभएपनि बाथरुमको चाहि समस्या पर्नसक्छ । परिवारमा एकजना मात्र संक्रमित हुँदा बाथरुम जोडिएको कोठा प्रयोग गर्न दिईयो भने धेरै सजिलो हुन्छ । २—३ जनालाई संक्रमण भयो भने अथवा बाथरुम जोडिएको कोठा छैन भने कोरोना नेगेटिभ नआएसम्म एउटा बाहिरी बाथरुम/शौचालय संक्रमित सदस्यलाई प्रयोग गर्न दिएर बाकीले अर्को प्रयोग गर्न सकियो । यहाँपनि त्यति समस्या भएन ।

ठूलो फ्ल्याट लिएर बस्नेहरुसंग घटीमा दुईवटा बाथरुम/शौचालय हुन्छ । कोठापनि प्रशस्त हुने हुँदा १५—२० दिन अलक्क बस्न, खान खासै समस्या हुँदैन । सपरिवार बसिएको छ र एउटामात्र शौचालय छ भने त्यहाँचाहि थप केही अप्ठेरो अवस्था आउँछ । सचेत भएर हरेकपटक सफा गर्दै प्रयोग गर्न सकिन्छ । कोठाकोठा भाडामा दिईएको घर छ र भाडामा बस्ने सबैका लागि एउटामात्र शौचालय छ भने त धेरै अप्ठेरो अवस्था आउँछ । अझ एउटै कोठामा धेरैजना बसिएको छ भने त त्यसले निकै जटिलता ल्याउँछ ।

होम आइसोलेशनमा बस्न गाउँमा चाहि त्यति धेरै अप्ठेरो हुँदैन । कोही सदस्यलाई कोरोना संक्रमण भयो भने मूल घरसंगै जोडेर काठ र जस्तपाता प्रयोग गरि तुरुन्त अस्थायी कोठा बनाउन सकिन्छ । बारीको छेउमा टिन र बोरा बारबेर गरेर अस्थायी शौचालयपनि बनाउन सकिन्छ । धन्सार सफा गरेर पनि बस्न सकिन्छ । पिढिको छेउमै बारेर पनि बस्न मिल्यो । पुग्दो कोठा छ भने त समस्यै भएन । घर टाढाटाढा हुँने हुँदा छिमेकीलाई सर्ला कि भनेर डराउने अवस्थापनि रहँदैन । गाउँमै असाध्यै बाक्लो बस्ती छ र कोठाचोटा मिलाउने ,शौचालय बनाउन सक्ने अवस्था छैन भने गाउँलेहरु मिलेर बस्तीको नजिकै सामूहिक आइसोलेशन पनि बनाउन सक्ने सम्भावना रहन्छ । तर शहरमा एउटा कोठा लिएर बस्ने, एउटै शौचालयले धेरैजनाले प्रयोग गर्ने, एउटै कोठामा धेरैजना बस्ने अवस्थाले यसले धेरैथरी जटिलता निम्त्याउँछ । जेष्ठ नागरिक, अपांगता भएका ब्यक्ति, सुत्केरी महिला र बालबालिकालाई थप कष्ट निम्त्याउँछ । घरबेटीले सहज ब्यवहार नगरिदिंदा मानसिक तनावपनि भोग्नुपर्ने हुन्छ । शहरमा घरैघर जोडिने हुँदा एउटाको घरमा कोरोना लागेमा पूरै टोल नै आतंकित हुन्छ । आतंकित भएको टोलले सहज ब्यवस्था मिलाउन मद्दत गर्नुसट्टा उनीहरुलाई राम्रो ब्यवहार नगर्ने ,आतंकित हुने, परपर भाग्ने, अप्ठेरोमा मद्दत नगर्ने जस्ता घटनाहरु भईरहेका पनि छन् ।

यसरी हाम्रा घरबस्ती र बसोवासको शैलीलाई सरसर्ती नियाल्दा निकै थोरै नागरिकले मात्र होम आइसोलेशन वा होम क्वारेन्टिनमा सहजै बस्न सक्ने अवस्था देखिन्छ ।

अन्तमा आफ्नै अनुभव जोड्छु । असोज दोस्रो हप्ता काभ्रे र सिन्धुपाल्चोकका क्वारेन्टिन र आइसोलेशन सेन्टरबाट फर्केपछि म १५ दिन घर क्वारेन्टिनमा बसें । टिचिङ अस्पतालमा नर्सिङ विषयमा स्नताकोत्तर तहमा अध्ययनरत मेरी श्रीमती रन्जिताजीपनि अस्पतालको केही दिनको प्रयोगात्मक अभ्यास सिध्याएर घर क्वारेन्टिनमा बसिन् । म फिल्डबाट फर्केको ७ दिनपछि उनी आइन् । हाम्रो घरमा दुईवटा शौचालय र एउटा छुट्टै नुहाउने कोठा छ । मैले लेखपढ गर्ने सानो कोठालाई आफ्नो क्वारेन्टिन बनाएँ, सधैं बस्ने गरेको कोठा रन्जिताजीको क्वारेन्टिन बन्यो । शौचालय साझा रुपमा प्रयोग गर्नुपर्ने भयो । बाआमाले प्रयोग गर्ने शौचालय प्रयोग गर्ने कुरै आएन । अनि हामी अलिकति डरायौं । एकजना अस्पतालबाट, एकजना फिल्डबाट फर्केको । हामीले प्रयोग गरेपिच्छे शौचालयको ढोकाको ह्यान्डल, चुकुल, बेशिनको धारा, फ्लस, बिजुलीको स्वीच लगायत सबै ठाउँमा हरेक पटक औषधी छर्केर मात्र प्रयोग गर्यौ । दिनभर पटकपटक यसै गरिरहनुपर्यो । एकजनामा कोरोना छ र अलिकति मात्र चुकियो भने सर्ने डर । त्यसै यो काममा निकै सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ । घरभित्र मास्क कहिल्यै छोडेनौं । बा आमाले खाना ल्याएर हाम्रो थालमा अलक्क राखिदिनुहुन्थ्यो । हामी टाढाटाढा बसेर खान्थ्यौं । आ—आफ्ना भाडा माझेर घाममा घोप्ट्याउथ्यौं । साबुन, खानेपानीको जग, गिलास, ब्रस, मन्जन आफ्नो कोठामा राख्थ्यौं । छततिर जाँदा ढोकाको चुकुल खुट्टाले खोल्थ्यौं । च्यानलगेट पनि खुट्टाले खोल्थ्यौं । बाले साझा ढोकाहरु प्राय खुल्लै राखिदिनुहुनथ्यो । छतमा बस्ने मुढापनि आ—आफ्नो प्रयोग गर्दथ्यौं । कोठाबाहिर सबैसम्म निस्कन्थ्यौं । घरभित्रको घुमघाम, बातचित, छलफल लगभग ठप्पै थियो । छतमा जाँदा भर्याङको रेलिङ झुक्किएर छोइएला कि भनेर सचेत हुन्थ्यौं ।

यसरी कोरोना नलागीकनै कोरोना लागेझैं १५ दिन घरभित्र गुर्जादा घर आइसोलेशनको मर्म राम्ररी बुझियो । साँघुरो बसाई छ भनेपनि सकेसम्म घलमिल नहुने, मास्क लगाईरहने, हात सफा गरिरहने, आफ्ना लुगा आफैंले धुने, आफ्ना भाडा आफैंले माझ्ने, एउटै थाल कचौरा, गिलास प्रयोग गर्ने, ती सामान आफैंसंग राख्ने र बाथरुम प्रयोग गर्दा शत प्रतिशत सचेत हुने, स्वीच कुइनाले थिच्ने, ढोका खुट्टाले धकेल्ने, चुकुल र धारा छोएपिच्छे औषधी छर्किने जस्ता काम गरे घर आइसोलेशन वा घर क्वारेन्टिन जिन्दगीले परिवारका सदस्य वा छरछिमेकलाई नपिर्ला कि ? मैले त घर क्वारेन्टिन जिन्दगी निकै अलक्क बसेर गुजारें । तपाईंहरु पनि सकेको अलक्क बसेर कोरोना बार्नुस् है । अलक्क बसे कोरोना हलक्क बढ्दैन । कोरोना हलक्क बढ्नु दुख पाउनु हो । आफ्नो घर, फ्ल्याट, कोठा अनुरुप थप सचेत होऔं । संरचना सुधार्न सकिन्छ । मिलाउन सकिन्छ । तर बानी सुधारे सस्तो पर्छ । जोखिमबाट जोगिन रहर गर्नेको जय होस् ।

(हिमालखबर डटकममा २०७७ साल कार्तिक २७ गते मंगलबार प्रकाशित लेख)

Published by milanbagale

मेरो ब्लगमा तपाईंहरुलाई हार्दिक स्वागत छ ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Create your website at WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: