गाउँको तिहारको सम्झना

कोरोना कहरको यो बर्षको तिहारले कुनै उमंग ल्याएको छैन । आयो—गयो भनेजस्तै मात्र भयो यसपालीको तिहार । यो बर्ष यसो हुनु जरुरीपनि छ । यसपाली कोरोना आफूले पनि नसार्ने र आफूमा पनि नसार्ने संकल्पसहित मनाउनुपर्छ । म पनि त्यसै गरिरहेछु । झिलिमिलि बत्तीको गुजुल्टोले सर्लक्कै जेलिएका घरहरुलाई हेरिंरहँदा मेरो मनचाहि उडेर गाउँतिर गैरहेछ । बत्ती नभएको गाउँमा औशीको रातमा पिलपिले मैनबत्तीको लस्कर र केराको सुप्लामा बलेका कपासका बत्तीहरुले निल्न खोजिरहेको अँध्यारो र मनभित्र बलेको धप्प उज्यालो । न्यानो र रापिलो उज्यालो । बर्षभरीमा लक्ष्मी पूजाको साँझमात्र गाउँ उज्यालो हुन्थ्यो । कुनैदिन बिजुली आउला भन्ने कल्पना गर्दै लाल्टिनको बेला (शिसा) सफा गर्दा, ध्रिपी र पानसको ध्ँवासो फालेर नयाँ झुम्रो फेर्दाका ती दिनहरु शहरमा बलेका झिलीमिली बत्तीले झल्झली सम्झाउँछन् ।

बर्लाचीको बगाले डिही र पृष्ठभूमिमा लम्साल डाँडो ।

दशैंमा हरेक बर्ष गाउँ (तनहुँको तत्कालिन क्यामिन गाविस, बर्लाची गाउँ) जाने गरेपनि तिहारको छुट्टीचाहि छोटो हुने भएकोले काठमाडौं आएपछि तिहारमा आक्कलझुक्कल मात्र गईयो । गाउँमा बिजुली पुगेको पनि १५—१६ बर्ष भैसक्यो । त्यसकारण औशीको रातमा उज्यालो बाल्न आजकाल मैनबत्तीको भर पर्नु पर्दैन । केराको सुप्लामा कपासको बत्ती बाल्ने चलनपछि छैन सायद । बिजुलीबत्ती भएपछि त्यसो गरिरहनै परेन ।

आजकालको तिहार मैले बुझेको छैन । तिथिमिथि खप्टिएको हो कि चालचलन फेरिएको हो, कुकुर तिहारको दिनमै लक्ष्मीपूजा पर्छ । धनतरेस भन्ने चाडपनि भित्रिएको छ । धनतरेस के हो, मैले बुझेको छैन । गाउँमा यमपञ्चक शुरु हुनुभन्दा अगाडीको एकादशीको दिन पिँडो भुटिन्थ्यो । धान, मकैं, गहुँ भुटेर ढिकीमा कुटेपछि पिँडो तयार हुन्थ्यो । घरमा पालिएका गाई, गोरु, भैसीका लागि तिहारको विशेष परिकार हो पिँडो । मानिसका लागि सेलरोटी पाकेजस्तो ।

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाईन्थ्यो । कागलाई भात खुवाएर तिहार शुरु हुन्थ्यो । आँगनको डिलमा दुनामा राखिएको भात खान काग आयो कि आएन भन्ने खुब चासो हुन्थ्यो । दोस्रो दिन कुकुरतिहार आउँथ्यो । बर्लाचीको हाम्रो बगाले टोलमा त कसैको घरमा कुकुर थिएन । आक्कलझुक्कल पर्तिरका गाउँबाट कुकुर आईहाल्यो भने भात खान पाउथ्यो । कुकुर आउला कि भनेर आँगनको डिलमा भातचाहि राखिन्थ्यो । कुकुर तिहारको भोलीपल्ट गाई तिहार पर्दथ्यो ।

तिहारको सच्चा रौनक नै गाई तिहारको दिनमा हुन्थ्यो । यो दिनमा बाबियोको लामो तोरण बाटिन्थ्यो, तगारोको वारपार टाँग्न मिल्ने गरि । बाबियोलाई पानीमा भिजाएर बाटेपछि त्यसमा पिपलको पात, आँपको पात, तितेपाती, सयपत्री, गुद्यौली आदि फूल, कपास, १—२ का एकाध नोट, र मसिनोसंग बाटिएका ससाना कुचाहरु मिलाएर तोरणलाई झपक्क बनाईन्थ्यो । तगारोमा तोरण टाँगेपछि गाउँभर डुलिन्थ्यो । कसैका निकै लामा हुन्थे, कसैका छोटा । कसैका तोरणमा फूलैफूल हुन्थ्यो त कसैकोमा आँप, पिपल र पातीका झुप्पा ।

तगारोनजिक टाँगिएको तोरण । तस्वीर साभार— समिक्षा बगाले (२०७७ सालको तिहारको तस्वीर)

तोरण टाँगेपछि गाईपूजा गरिन्थ्यो । घरघरै गाई हुन्नथे । गाउँमा एकाध घरमा मात्र गाई हुने हुँदा पूजा गर्नेको भीडै हुन्थ्यो । गाईलाई माला र टिका लगाईदिएर घ्यूमा पकाएको चामलको पातलो रोटी र पिडो खुवाईन्थ्यो । स्टिलको गिलासले चामलको पिठोको घोल बनाएर गाईको ढाडभरि ढाँप लगाइन्थ्यो । गाईसंगै भैसीले पनि पिडो खान पाउथे । भैसीका ढाडमा रौं कम हुँने हुँदा र छाला कालो हुँने हुँदा पिठोको ढाप खुब सुहाउथ्यो । गाईभैसी रहरलाग्दा देखिन्थे । बाख्राको ढाडमा चाहि रौं नै रौ हुने हुँदा ढाप बस्दैनथ्यो । जनै पूर्णिमाको दिन हातमा बाँधेको डोरो सो दिन गाईको पूच्छरमा बाधिदिए मरेपछि बैतरणी नदी गाईको पूच्छरमा झुन्डिएर तर्न पाईन्छ भन्ने जनविश्वासले कतिपयले हातको डोरो कालो भएपनि तिहारसम्म बाधिराख्थे र पूजा गरेपछि गाईको पूच्छरमा बाध्दथे ।

२०६७ सालको गाईपूजा

गाईपूजा सकिएपछि चामलको पिठो कुट्ने काम हुन्थ्यो । अघिल्लै दिन भिजाएर राखेको चामल ढिकीमा कुट्दाको आवाजले गाउँलाई रमाईलो बनाउथ्यो । साँझ घरघरमा सेलरोटी पाक्थ्यो । घिउमा पकाईएका सेलरोटी रहरलाग्दा हुन्थे । सेलरोटी थोरै हो र ? डालैभरी हुन्थे, सोलीभरि हुन्थे । थुप्रो दिन खान पुग्ने गरि, बाड्न प्रशस्त पुग्ने गरि सेलरोटी पाक्थ्यो । गाउँमा बिहान—बेलुकै भात खाने चलनले त्यो साँझ पेटभर (८—१० वटा) सेल खाएपनि अलिकति तातो भातचाहि खाउँखाउँ लाग्थ्यो । खाईन्थ्यो । बर्षभरि थन्क्याएर राखिएका खोपे थाल (खण्डे थाल) त्यो दिन झिकिन्थ्या । माझेर टलक्क बनाईन्थ्यो । बिहा, बर्तुन, पाहुना आउँदा न हो खण्डेथाल झिक्ने । अनि तिहारमा पनि । खण्डे थालमा सेलरोटीसंग भिन्डी र करेलाको अचार, तरकारी र दूध स्वाद मानेर खाईन्थ्यो ।

गाईतिहार (लक्ष्मी पूजा) को दिन त काम कति हो कति । रमाईलो पनि कति हो कति । बिहान तोरण बाट्यो । गाईलाई माला लगायो । पिँडो खुवायो । साँझ रोटी पाक्दै गर्दा घरैभर मैनबत्ती बाल्यो । पिढि, बार्दली, कोठा, कोठी, भण्डार, गोठ, तला, आँगनको डिल, तुलसीको मोठा सबैतिर मैनबत्तीको लस्कर । हेर्दै लोभलाग्दो देखिन्थ्यो, हावाले ढलाएर आगो लाग्ला कि भनेर सजग पनि हुनुपथ्र्यो । मैनबत्तीसंगै केराको सुप्लामा कपासको बत्ती तेलमा भिजाएर पनि बालिन्थ्यो । अनि बल्ल रोटी खाने पालो । देउतालाई चढाएपछि हाम्रो पालो आउथ्यो । काँडा पलाएका झुरुमझुरुम रोटी । कति रहरलाग्दा पो हुन्थे ।

साँझ बत्ती हेर्न गाउँभर डुलिन्थ्यो । बत्ती बाल्नपनि सघाईन्थ्यो । डुलेर आउँदा हावाले घरमा बत्ती निभाएको रहेछ भने फेरि बालिन्थ्यो । तिहारमा गाउँमा अलिअलि पटका पनि भित्रिन्थ्यो । पटका नहुनेले चुरोटको झिलझिलेमा सलाईका काटीको मसला जम्मा पारेर लोहोराले थिचेर पनि पड्काउथे । सलाई मास्यो भनेर घरमा पुगेपछि यसो गर्नेका कान बटारिन्थे ।

गाउँमा टाढा—टाढाबाट दिदी बहिनी र ससाना भान्जाभान्जी आउने मुख्य दिनपनि यही भएको हुँदा गाउँ गम्मागम्मी हुन्थ्यो । घरधन्दा नभ्याउनेहरु गोरु तिहारको दिनमा आउनुहुनथ्यो । धेरैजसोका घर भरिभराउ । असाध्यै रमाईलो माहोल हुन्थ्यो । यो सबै रमाईलोमा रंगोलीको रमाईलोचाहि भित्रिएको थिएन । रंगोली देखेको त काठमाडौं आएपछि मात्र हो । यसको सांस्कृतिक मूल्य मान्यता नबुझेकोले रंगोली आफन्त होइन, पाहुँनाजस्तो चाहि लाग्छ । हेर्दा राम्रो छ । कला देखाउने मेसोपनि हो । घरको मूलढोकामा सुन्दर कला हुनु राम्रै हो । त्यसकारण रंगोलीलाई तिहारमा स्वागत छ । सायद गाउँतिर पनि आजकाल रंगोली बन्छ होला ।

गाई तिहारको भोलीपल्ट गोरुतिहार आउथ्यो । बारी जोत्दाजोत्दा हत्तु हुने गोरुले त्यो दिन माया पाउथ्यो । जोत्ने समयमा त मुखमा कोर्को, ढाँडमा लठ्ठीको सुम्लो र घाँटीमा ट्याप्प कसिएको नारा र जोतारा । कठै गोरुको जुनी । गोरु र खच्चडको जस्तो दुखी जिन्दगी त कुन प्राणीको होला र । अरुदिन जति चुटाई खाएपनि त्यो दिनचाहि गोरुले आराम र माया पाएको देख्दा खुशी लाग्थ्यो । गोरुलाई माला लाईदिने, पिडो खान दिने, ढाडमा स्टिलको गिलासले पिठोको ढाँप लगाउने काम हुन्थ्यो ।

भाइटिकाको दिन लक्ष्मी पूजाको दिनको जस्तो ब्यस्तता हुँदनथ्यो । रोटी पहिल्यै पाकिसकेपनि ताता रोटी खाने रहरले सो दिन बिहान धेरथोर सेलरोटी पाक्दथ्यो । टिकाको साईत चाडै छ भने अघिल्लै दिन सयपत्री र मखमली फूल टिपेर राखिन्थ्यो । टिकाको साईत ढिलो निस्कँदा सबैलाई सजिलो हुन्थ्यो । माला गाँस्न, लिपपोत र बढारकुढार गर्न, रोटी पकाउन, तरकारी अचार बनाउन समय पुग्दथ्यो । ९—१० बजे साईत हुँदा त साईत छोप्नै हम्मेहम्मे पर्दथ्यो । टिको लगाउन केराको पात चाहिन्थ्यो । एउटा रेसो चिरेर निधारमा ठिक्क हुनेगरि राखेर त्यसमाथि टिका लगाउँदा टिका सिधा हुन्थ्यो ।

तिहारको बिर्सनै नसकिने पक्ष देउसी भैलो पनि थियो । मैले त बाल्यकालमा जम्मा एकपटक देउसीभैलो खेलें । ७—८ घरका ८—१० जना केटाकेटी मिलेर भैलो खेल्दा १२—१५ रुपैंया, केही माना चामल र अलिअलि रोटी जम्मा भएको थियो । पैसा त बाँडेर लियौं कि जस्तो लाग्छ । उठेको चामलमा आमाहरुले मसिनो चामल थपिदिएर, दिदीहरुले पकाइदिएर लामो गराको डिलतिर हामीले बनभात खाएका थियौं । मैले भैलो नखेलेपनि देउसी भैलो खेल्न ठूल्ठूलो टोली आउँथे । भैलो खेल्नेहरु प्राय १०—११ बजेतिर आउँथे । टर्चलाईट बाल्दै, सुसेलो हाल्दै, मादल बजाउँदै । भैलो खेल्नेहरु आएपछि ढोका खोलेर लाल्टिन बालेर पिढिको थाममा झुन्ड्याईन्थ्यो । पिढिभरी गुन्द्री बिछ्याईन्थ्यो । युवाहरुको रमाईलो बाहेक हाम्रोतिर विद्यालय र पुस्तकालयलाई चन्दा उठाउन पनि भैलो खेल्ने चलन थियो । यो भैलो त निकै लामो दिनसम्म चल्थ्यो । टोलटोलमा खेल्दै आउने । यसरी संघसंस्थाको लागि भैलो खेलिदा दिने रकम अरुलाई दिनेभन्दा केही बढी नै हुन्थ्यो । अधेरी रातमा साथीहरु त्यसरी रातीराती भैलो खेल्दै हिडेको देख्दा अचम्म लाग्थ्यो । डरपनि लाग्थ्यो ।

तिहारमा महिलाहरुलाई सास फेर्न फुर्सद हुँदैन । कामैकाम । लिपपोत । बढारकुढार । अनेक परिकार बनाउ । माला गास । पिठो कुट । रोटी पकाउ । पिडो भुट । सम्झँदै अत्यासलाग्दो । कतिपय पुरुषहरुचाहि तासको खालमा बेफुर्सदी बनिदिन्छन् । खालमै रात बिताउछन् । दिन बिताउछन् । कतिपयलाई त टिका लगाउने फुर्सद पनि हुँदैन । यो पारा मलाई साह्रै ननिको लाग्छ ।

तिहार उज्यालो भित्र्याउने चाड हो । दाजुभाई र दिदीबहिनी भेटाउने चाड हो । एक —अर्कालाई माया र सम्मान गर्ने चाड हो । दाजुभाइ मात्र पूज्ने चाड होइन । दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई बराबर पूज्ने चाड हो । छोरी नहुनेका घरमा त तिहार खल्लो हुन्छ । जिन्दगीको एउटा गाढा रंग नै नभएजस्तो । उराठलाग्दो । यो चाड सम्पतीको अभद्र प्रदर्शन गर्ने, रक्सीको खोलो बगाउने र तासको खालमा बसेर आफूलाई मास्ने चाड नबनोस् । सबैलाई तिहारको शुभकामना ।

(२०७७ साल मंसीर १ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको)

Published by milanbagale

मेरो ब्लगमा तपाईंहरुलाई हार्दिक स्वागत छ ।

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Create your website at WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: