पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्तताको पाटो

२०७२ वैशाख १२ गतेको भूकम्पपछि पुनर्निर्माण अभियानमा सघाउन विभिन्‍न परियोजनाहरू सञ्‍चालनमा आए। नेपाल सरकार, दातृ निकाय, राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, सामुदायिक संघसंस्था, गुठी, फाउन्डेसन, टोल सुधार समिति, युवा क्लब, राजनीतिक दललगायतले विभिन्‍न चरणमा विभिन्‍न किसिमले हातेमालो गरे। भूकम्पलगत्तैको खोज र उद्धारमा समुदाय र सुरक्षा निकाय अग्रमोर्चामा खटिए। त्यसपछिका चरणमा विभिन्‍न निकायहरू जोडिदै गए। जोडिदै जाँदा जेलिँदै पनि गए। अस्थायी आवासको व्यवस्था, खाना, पानी, लत्ताकपडा व्यवस्थापन, भग्‍नावशेषको सरसफाइ, अन्तरिम आवासको व्यवस्था, अनुदान सहायता हुँदै आवास पुनर्निर्माण कार्य अघि बढ्यो। राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण बनेपछि नीति बनाउन र सबैसँग समन्वय गर्न सहज भयो। विद्यालयका लागि अस्थायी सिकाइ केन्द्रहरू बन्‍न सुरू भए। सम्पदामाचाहिँ भत्केको र बचेको चिज कसरी जोगाउने भन्‍नेमा मुख्य चासो रह्यो। सरकारी कार्यालयहरू सुरूमा बचेखुचेका भवन र पालमा सीमित भए। पुनर्निर्माणका क्रममा निजी आवास र विद्यालयसँगै सरकारी भवनहरू पनि प्राथमिकतामा परेकाले छिट्टै सुविधासम्पन्‍न भवन बन्‍न सके। कतिपय ठाउँमा निर्माण जारी छ।

पुनर्निर्माण कार्य सगैसँगै खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता संरचना (वास), जीविकोपार्जन, कानुनी सहायता, मनोसामाजिक परामर्शजस्ता अनेकन् कार्यक्रमहरू सञ्‍चालनमा आए। भूकम्प प्रतिरोधी भवन बनाउनुपर्छ भन्‍नेमा दुईमत नै रहेन। यसका लागि तालिम र प्रकाशनहरूको लामो सिलसिला चल्यो। अनेकथरी प्रविधिहरू प्रचलनमा आए। बजारमा अनेकथरी निर्माण सामग्रीहरू थपिए। निर्माणकर्मी र प्राविधिकहरूलाई अनेकथरी तालिम दिइयो। संस्थापिच्छे थरीथरी अध्ययन सामग्री निस्किएपछि त्यसलाई एकरूपता दिन पुनर्निर्माण प्राधिकरणले नै विभिन्‍न प्राविधिक निर्देशिकाहरू प्रकाशित गरेर सहज बनाइदियो। तर, यो मेसोमा सबैभन्दा कम बहस र अभ्यास भएको पाटोको रूपमा पहुँचयुक्तता (निजी, सरकारी र सार्वजनिक महत्त्वका भवन संरचनाहरूमा अपांगता भएका व्यक्तिलगायत ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र सबै नागरिकको सहज पहुँच) रह्यो। खासमा यससम्बन्धी परियोजनाहरू निकै कममात्र सञ्‍चालनमा आए। निकै थोरैले मात्र यो विषयमा बोले, लेखे।

काभ्रेको एक विद्यालय परिसरमा निर्माण सम्पन्न हुनासाथ भत्किएको बाटो । तस्वीर— मिलन बगाले

२०७२ सालको भूकम्पपछि, २०७३ सालमा गोरखा जिल्लामा एउटा परियोजनामा कार्यरत रहँदा ह्यान्डिक्याप इन्टरनेसनलद्वारा प्रकाशित सबैका लागि पुनर्निर्माण (रोद्रिगो मेलोद्वारा लिखित ‘रिकस्ट्रक्सन फर अल’ को नेपाली अनुवाद) पुस्तक हात परेको थियो। त्योबाहेक अरूले छापेका सामग्री मैले पछिसम्म पनि देख्न, पढ्न पाइनँ। पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्ततासम्बन्धी परियोजना राष्ट्रिय अपांग महासंघ नेपालले सञ्‍चालन गरेको थियो। सीबीएम-नेपाल कार्यालयसँगको सहकार्यमा सञ्‍चालित ‘समावेशीताका लागि पहुँचयुक्तता परियोजना’ मा मैले एक वर्ष काम गरेँ। पुनर्निर्माणमा खटिएका इन्जिनियरहरूलाई पहुँचयुक्त संरचना निर्माणसम्बन्धी तालिम दिने, वास्तुकला पढाइ हुने क्याम्पसहरूमा पहुँचयुक्ततासम्बन्धी छलफल र कार्यशाला सञ्‍चालन गर्ने, काठमाडौं उपत्यकाका अतिरिक्त दोलखा, नुवाकोट, धादिङ आदि जिल्लामा २० वटा संरचना (पहुँचयुक्त पार्क, पहुँचयुक्त सरकारी कार्यालय, विद्यालय, शौचालय) निर्माण गर्ने, पहुँचयुक्ततासँग सम्बन्धित विभिन्‍न अध्ययन सामग्री, नमुना नक्सा, रेडियो कार्यक्रम, भिडियो डकुमेन्ट, खोज-अनुसन्धानात्मक कामहरू त्यो परियोजनाबाट सम्पन्‍न भए। सो परियोजनाले पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्ततालाई धेरथोर जोड्न सक्यो। अरू एकाध यस्ता खालका परियोजनाहरू पक्कै सञ्‍चालनमा आए होलान्। तर, तिनको खासै चर्चा भएको चाहिँ पाइएन।

भूकम्पपछि पुनर्निर्माण भएका विभिन्‍न खालका सरकारी भवनहरूको तुलनामा विद्यालय भवनहरू अलि बढी पहुँचयुक्त बनेका छन्। मूल भवनका भुइँतला पहुँचयुक्त र्‍याम्पले जोडिएका छन्। कक्षाकोठामा सजिला फर्निचर बनाइएका छन्। विद्यालयको शौचालय ब्लक बनाइँदा पहुँचयुक्तताका मापदण्डलाई ख्याल गर्दै एउटा वा दुइटा युनिट पहुँचयुक्त बनाइएको छ। खानेपानीको धारा बनाउँदा पनि ख्याल गरिएकै देखिएको छ।

०७७ साल असोज दोस्रो हप्ता म काभ्रेको भुम्लु गाउँपालिका, मण्डन देउपुर नगरपालिका तथा सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका, इन्द्रावती गाउँपालिका र हेलम्बु गाउँपालिका पुगेको थिएँ। हामीले त्यतिबेला स्वास्थ्य संस्था, क्वारेन्टिन र आइसोलेसन स्थलहरू अपांगता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिकाका लागि कत्तिको सहज छन् भनेर सरसर्ती अध्ययन-अवलोकन गरेका थियौं। सिन्धुपाल्चोक र काभ्रे भूकम्प अतिप्रभावित जिल्ला हुन्। ती जिल्लामा भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको काम सिद्धिने चरणमा छ। सरकार तथा विभिन्‍न दातृ निकायको सहयोगमा विद्यालय भवनहरू सुविधासम्पन्‍न बनेका छन्। कतिपय विद्यालयमा नर्सहरू पनि कार्यरत छन्। कोरोनाका कारण विद्यालयहरू अचानक अस्पतालजस्ता बन्‍न पुगे अर्थात् क्वारेन्टिनस्थल बने। आपतविपतमा विद्यालयभित्र सिंगो समुदाय अटायो। घच्चमच्च होइन, आरामले अटायो। पर्याप्त खानेपानी र शौचालय, उज्याला र सफा कोठादेखि स्वास्थ्यकर्मीसम्मको अभाव भएन। शौचालय, मूल भवन र परिसरभित्रका बाटाहरू पहुँचयुक्तताको मर्मलाई धेरथोर ख्याल गरेरै बनाएको भेटियो। 

भूकम्पपछि विद्यालय भवन र अन्य सरकारी भवनहरूमा पहुँचयुक्ततालाई पहिलेको तुलनामा अलि बढी ख्याल गरिनुको कारण शिक्षा विभागद्वारा भूकम्पपछि जारी गरिएको विद्यालय भवन निर्माण निर्देशिकामा विद्यालय परिसर र खानेपानी सरसफाइ तथा स्वच्छतासम्बन्धी संरचना बनाउनुपर्दा पहुँचयुक्ततालाई ख्याल गरिनुपर्ने कुरा उल्लेख गरिएकोले नै हो। सो निर्देशिकामा पहुँयुक्तताका पूर्वसर्तका रूपमा निम्‍न कुराहरू उल्लेख छन्ः

  • नयाँ बन्‍ने सबै विद्यालय भवन वा नयाँ कोठा थप्‍नेगरी डिजाइन गर्दा कमसेकम भुइँतलालाई विशेष व्यवस्था गरिनुपर्ने विद्यार्थीलगायत सबैका लागि पहुँचयुक्त हुनेगरी डिजाइन गर्नुपर्छ। 
  • उपयुक्त हिसाबको आपतकालीन ढोका र आगलागी भएको बेलामा सजिलै बाहिर निस्कन मिल्ने उपयुक्त व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
  • राष्ट्रिय भवनसंहिता (एनबीसी २०६) अनुसार विद्यालय भवनको भर्‍याङको चौडाइ घटीमा दुई मिटर हुनेगरी बनाउनुपर्छ। 
  • चौडाइको यो भाग अवरोधविहीन (रेलिङ अथवा अन्य चिजले नछोपिएको) हुनुपर्छ। 
  • कुनै एउटा तलामा कुनै स्थानबाट भर्‍याङ वा बाहिर निस्कने ठाउँसम्मको दूरी ३० मिटरभन्दा बढी हुनुहुँदैन। 
  • प्यासेजमा कुनै स्थानबाट ढोकासम्मको दूरी २० मिटरभन्दा बढी हुनुहुँदैन।

सोही निर्देशिकामा विद्यालयमा निर्माण गरिने खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छतासँग सम्बन्धित संरचनालाई पहुँचयुक्त बनाउन निम्‍न कुराहरूमा ख्याल गर्न भनिएको छः 

  • छात्रछात्राका लागि छुट्टा-छुट्टै शौचालय हुनुपर्छ।
  • पर्याप्त प्रकाश र भेन्टिलेसनको व्यवस्था गरिनुपर्छ।
  • सामान्यतया स्टाफ र शिक्षकका लागि छुट्टै शौचालयको आवश्यकता पर्दैन। धेरै ठूलो विद्यालयमा मात्र स्टाफ, शिक्षक वा भिजिटरको व्यवस्था गर्नु उपयुक्त हुन्छ। 
  • छात्रा शौचालयमा स्यानिटरी प्याड व्यवस्थापनको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। 
  • ह्विलचियर लैजान र घुमाउन पर्याप्त ठाउँ हुनुपर्छ। 
  • नचिप्लिने टायल प्रयोग गर्नुपर्छ। 
  • ढोका सजिलै खुल्ने र बन्द हुने किसिमले बनाउनुपर्छ। चोटपटक नलाग्‍ने खालका चुकुल र ह्यान्डलहरू राख्नुपर्छ।
  • अपांगता भएका व्यक्तिले प्रयोग गर्ने शौचालयमा अलार्मको व्यवस्था गर्नुपर्छ। घण्टी शौचालयको बाहिर बज्‍ने गरी बनाउनुपर्छ।

माथि उल्लिखित सबै प्रावधानहरूलाई ख्याल नगरिए पनि विगतमा भन्दा भूकम्पपछि विद्यालय परिसरमा ठूलो सुधार आएको छ। अपांगता भएका बालबालिका वा शिक्षकलाई विद्यालयले सहजै स्वागत गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। अहिले बनेका संरचनामा सामान्य परिमार्जन गरेर थप सजिलो बनाउन सकिने मौका पुनर्निर्मित विद्यालयहरूले दिएका छन्।

२०७२ सालको भूकम्पपछि भवनसंहिताका पाँचवटा खण्ड (१०५, २०२, २०३, २०४ र २०६) मा परिमार्जन गरिएको छ। ती पाँचमध्ये वास्तुकलागत संहिता (२०६) पनि एक हो जसमा पहुँचयुक्तताका कुराहरू उल्लेख गरिएको छ। २०७२ सालमा वास्तुकलागत संहिता परिमार्जन हुनुअघि सो संहिता (Architectural Design Requirements)को चौथो पेजमा शारीरिक अपांगतालाई ख्याल गर्दै सार्वजनिक भवनहरू निर्माण गरिनुपर्ने कुराहरू उल्लेख गरिएको थियो। यसमा निम्‍नलिखित तीन बुँदा समेटिएका थिए।

क) भवनको एउटा प्रमुख प्रवेशद्धार शारीरिक अपांगता भएका व्यक्तिहरूले प्रयोग गर्न योग्य हुनेछ र इलिभेटर राखिएको भए त्यहाँसम्म पुग्‍न यसले सहयोग पुग्‍नेछ। 
ख) ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि बनाइने पहुँचयुक्त र्‍याम्पको भिरालोपनको अनुपात १:१२ हुनेगरी बनाउनुपर्छ। १८०० मिलिमिटरको चढाइमा समथर प्लेटफर्म हुनुपर्छ। र्‍याम्प सुरू हुने र टुंगिने ठाउँमा पनि समथर प्लेटफर्म हुनुपर्छ। र्‍याम्पको चौडाइ आवासीय भवन र अपार्टमेन्टका लागि घटीमा ९०० मिलिमिटर हुनुपर्छ र अन्य सार्वजनिक भवनहरूमा यसको चौडाइ घटीमा १००० मिलिमिटर हुनुपर्छ। र्‍याम्पको उचाइ ६०० मिलिमिटरभन्दा बढी भएमा अनिवार्य रूपमा रेलिङ राख्नुपर्छ।
ग) ह्विलचियर प्रवेश गर्ने प्रवेशद्धार अवरोधविहीन हुनेछ र प्रवेशद्धारको चौडाइ घटीमा ७७५ मिलिमिटर हुनेछ। दुई खापायुक्त ढोका भएको खण्डमा एउटा खापाको चौडाइ घटीमा ७७५ मिलिमिटर हुनेछ।

२०६० सालमा लागू भएको भवनसंहितामा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई धेरै छुन सकिएको थिएन। परिमार्जित संहिताले यो आयामलाई अलि फराकिलो बनाएको छ तर समय सुहाउँदो अझै बन्‍न सकेको छैन। परिमार्जित वास्तुकलागत संहिता (२०६) को पाँचौं अध्यायको पेज नम्बर २१ देखि २४ सम्म पहुँचयुक्तताका प्रावधानलाई समेटिएको छ। पाँचौं अध्यायको भूमिकामै परिमार्जित संहिता ह्विलचियर प्रयोगकर्ताको पहुँचयुक्त बनाउन केन्द्रित रहेको उल्लेख गरिएको छ र भनिएको छ- ‘ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुने भवन स्वतः अरू किसिमका अपांगता भएका व्यक्तिका लागि पहुँचयुक्त हुन आउँछ।’ अपांगता क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूसँग छलफल र परामर्श गरिएको भए भवनसंहिता यस्तो निष्कर्षमा पुग्‍ने थिएन। अपांगताका सबै आयामलाई यसरी समेट्न सकिँदैन।परिमार्जित संहितामा भवनलाई सामान्य पहुँचयुक्त, मध्यम पहुँचयुक्त र पूर्ण पहुँचयुक्त बनाउनका लागि आवश्यक मापदण्ड तोकेको छ, जुन निम्‍नानुसार छ:  

*प्लिन्थ क्षेत्रफल १०० वर्ग मिटरभन्दा कम भएका सरकारी र अर्धसरकारी भवनहरूलाई पहिलो किसिम (सामान्य पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। यस्ता भवनको एउटा प्रवेशद्वार ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने र ह्विलचियर प्रयोगकर्ता सेवा वा सुविधा लिनका लागि रिसेप्सनसम्म पुग्‍न सक्नुपर्ने साथै सेवा लिने अन्य क्षेत्र पनि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। प्रयोगकर्ताका लागि कसमेकम एउटा शौचालय पहुँचयुक्त हुनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ।

*१०० देखि ५०० वर्गमिटर प्लिन्थ क्षेत्रफल भएका सरकारी र अर्धसरकारी भवनहरूलाई दोस्रो किसिम (मध्यम पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। २५ भन्दा कम श्यया भएका साना अस्पताल भवन, सबैखाले हेल्थपोस्टहरू, २५० देखि ५०० वर्गमिटर क्षेत्रफल भएका व्यावसायिक भवन र कार्यालय भवनहरू, माध्यमिक तहका विद्यालयहरू (५ कक्षाभन्दा माथिको पढाइ हुने), ५०० जनाभन्दा बढी व्यक्ति अट्ने सबैखाले सभा भवनहरू पनि यो वर्गीकरणको दायरामा पर्न आउने संहितामा उल्लेख छ। यस्ता भवनको एउटा प्रवेशद्धार कम्तीमा ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने, ह्विलचियर प्रयोगकर्ता सेवा वा सुविधा लिनका लागि रिसेप्सनसम्म पुग्‍न सक्नुपर्ने तथा सेवा लिने अन्य क्षेत्र पनि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने यसमा उल्लेख गरिएको छ। यस्ता भवनमा लिफ्ट अनिवार्य नभए पनि लिफ्ट राखिएमा ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने भनिएको छ। लिफ्ट नभएमा मुख्य सेवा-सुविधा, रिसेप्सन र एउटा पहुँचयुक्त शौचालय भुइँतलामा हुनुपर्ने प्रावधान राखिएको छ। यस्ता भवनहरूमा एउटा शौचालय ह्विलचियर प्रयोगकर्तामैत्री हुनुपर्ने, ८०० मिमि चौडाइको ढोका हुनुपर्ने र शौचालयमा कमोड राखिनुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। ५०० जनाभन्दा बढी क्षमताको सिनेमा हल वा अडिटोरियम हल बनाउँदा तीन जना ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि बस्ने सहज ठाउँ हुनुपर्ने, लिफ्टको व्यवस्था हुनुपर्ने, लिफ्टमा संकेतहरू आवाजबाट पनि दिइनुपर्ने तथा भुइँ सतहबाट १०६६ मिमिमा कन्ट्रोल सिस्टम राखिनुपर्ने संहितामा उल्लेख छ। 

*२५ भन्दा बढी श्यया भएका अस्पतालहरू, प्लिन्थ क्षेत्रफल ५०० वर्ग मिटरभन्दा बढी भएका सार्वजनिक भवनहरू, प्लिन्थ क्षेत्रफल ५०० वर्ग मिटरभन्दा बढी भएका व्यावसायिक र कार्यालय भवनहरूलाई तेस्रो किसिम (पूर्ण पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। संहितामा जनाइएअनुसार माथि उल्लिखित सम्पूर्ण बुँदाहरूबाहेक भवनका सबै तलाहरू (सार्वजनिक प्रयोगका) लिफ्ट वा र्‍याम्पद्वारा जोडिनुपर्छ। लिफ्ट पहुँचयुक्त हुनुपर्छ। २० वटा शौचालय बराबर १ शौचालय पहुँचयुक्त हुनुपर्ने (महिला पुरुष र अन्यका लागि साझा पनि हुनसक्ने), शौचालयमा प्रयोग गरिने फिक्सरहरू भवनसंहिता अनुरूप हुनुपर्ने पनि संहितामा उल्लेख छ। लिफ्ट, शौचालय, पार्किङ क्षेत्र, ढोका आदि ठाउँमा पहुँचयुक्तताका संकेतहरू राखिनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ। संकेत राख्दा पूर्णरूपमा भिन्‍न रङ हुनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ।

विगतमा अपांगतालाई आठ प्रकारमा विभाजन गरिएकोमा संघीय संसद्ले २०७४ साउन २२ गते पारित गरेको अपांगता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन २०७४ को दफा ३ को उपधारा (१) सँग सम्बन्धित अनुसूचीमा अपांगतालाई १० प्रकारमा विभाजन गरिएको छ। ती १० प्रकारका अपांगतामा शारीरिक अपांगता, दृष्टिसम्बन्धी अपांगता, सुनाइसम्बन्धी अपांगता, श्रवण-दृष्टिविहीन अपांगता, मानसिक वा मनोसामाजिक अपांगता, बौद्धिक अपांगता, अनुवंशीय रक्तश्राव (हेमोफिलिया)सम्बन्धी अपांगता, अटिजमसम्बन्धी अपांगता र बहुअपांगता रहेका छन्। राष्ट्रिय भवनसंहिताले शारीरिक अपांगताबाहेक अरू अपांगताका लागि सहज हुने संरचनाको परिकल्पना गरेको छैन। बनेका अधिकांश भवनमा पनि संहिताले कल्पना गरेका प्रावधानहरू राम्ररी समेटिन सकेका छैनन्। सरकारी कार्यालयमा पहुँचयुक्तताका मापदण्ड ख्याल गर्दै छुट्टै शौचालय बनाइने क्रम धेरथोर रूपमा सुरू भएपनि त्यसमा प्राप्त उपलब्धि सन्तोषजनक छैन।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला वा अपांगता भएका व्यक्ति घरधनी भएमा थप ५० हजार रूपैयाँ दिने नीति पारित गरे पनि लम्बेतान प्रक्रियाका कारण अपांगता भएका व्यक्तिहरूले थप रकम पाउन सकेका छैनन्। विभिन्‍न संघसंस्थाहरूले निजी आवास पुनर्निर्माणमा हातेमालो गरे पनि संकटापन्‍न घरधनीको (अपांगता भएका व्यक्ति र ज्येष्ठ नागरिक) घर बनाउने प्रक्रियामा सहजीकरण गर्दा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई ख्याल गर्न सकेको खासै देखिँदैन। एकाध ठाउँमा केही काम भए पनि यसको दायरा फराकिलो बन्‍न सकेको देखिँदैन। त्यसको प्रमुख कारण पुनर्निर्माणमा खटिएका प्राविधिकहरूलाई यस सम्बन्धमा पर्याप्त तालिम, ज्ञान, सीप उपलब्ध गराउन नसक्नु हो।

दृष्टिविहीन व्यक्ति, ह्विलचियर प्रयोगकर्ता, ज्येष्ठ नागरिक वा अन्य अपांगता भएका व्यक्तिका लागि सहज संरचना कस्तो हो, सबैका लागि सजिलो संरचना कस्तो हो भन्‍ने पाटोमा पुनर्निर्माणको महायज्ञमा पर्याप्त छलफल, विमर्श, अध्ययन अनुसन्धान नै हुन सकेन। भएका सीप, ज्ञान र नमुना निर्माणको पनि पर्याप्त प्रचारप्रसार हुन सकेन। राष्ट्रिय भवनसंहिता (२०६) र महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयको पहुँचयुक्तता निर्देशिका (२०६९) मा भएका ज्ञानहरू नै पर्याप्त रूपमा फिजिन सकेनन्। सञ्‍चारमाध्यमहरूले पनि यो पाटोमा छलफल, बहस, समाचार बनाउने मेसै पाएनन्। समग्रमा पुनर्निर्माणको महायज्ञमा यो पाटो छायाँमा पर्‍यो। विद्यालय भवनहरू न्यूनतम रूपमा पहुँचयुक्त बने पनि त्यहाँ पनि पहुँचयुक्तताका धेरै आयामहरू छुटे। नयाँ बनाउँदा ख्याल गर्नुपर्ने कुरा छँदै छन्, बनिसकेका संरचनाहरू पनि सामान्य मर्मतसम्भार गरेर पहुँचयुक्त बनाउन सकिन्छ। सबैका लागि सजिलो बनाउन सकिन्छ। राष्ट्रिय भवनसंहिता (२०६) र पहुँचयुक्तता निर्देशिका (२०६९) लाई समय अनुकूल परिमार्जनसँगै सार्वजनिक भवन, सार्वजनिक महत्त्वका भवन सबैका लागि सजिला बनून् भन्‍नका लागि सबैले हातेमालो गर्नु जरुरी छ। संरचना हेर्दा भव्य हुनु र सबैका लागि सहज हुनु फरक कुरा हो।

अवरोधै अवरोधको पहाड छिचोल्न नसकेर बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपांगता भएका व्यक्तिहरूको पाइला नरोकियोस् भन्‍नका लागि हरेक निर्माण कार्यमा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई बिर्सन हुँदैन। संरचना निर्माण गर्दा भृकुटीमण्डपको मेलम्ची समुद्घाटन धाराजस्तो बनाइनु हुँदैन। सबैका लागि पहुँचयुक्त नभएको भन्दै धाराको विरोध हुनासाथ हतारहतार सिमेन्टीको भिरालोभिरालो ढिस्को बनाएर तथा पानी झर्ने ठाउँमा फलामको जाली हालेर पहुँचयुक्त बन्यो भनियो। बिनाअध्ययन हतारहतार त्यसो गरियो। राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यास, डिजाइनशैली, मापदण्ड, निर्देशिका पढेर राम्ररी डिजाइन गरेर, सरोकारवालाहरूसँग डिजाइनबारे छलफल गरेर मर्मतसम्भार गर्न सकेको भए त्यो धारा नमुना धारा बन्‍ने थियो। पहुँचयुक्ततासम्बन्धी हाम्रो निम्छरो ज्ञान अब बलियो बन्‍नुपर्छ, नत्र पुननिर्मित संरचना भूकम्पीय हिसाबले बलिया बने पनि पहुँचयुक्तताका हिसाबले निम्छरा नै रहने छन्।

(नेपाल लाइभ डटकममा २०७८ साल बैशाख १२ गते प्रकाशित)

पेशाकर्मीको ‘राजनीति’ र खुइलिँदो बौद्धिक सत्ता

केही दिनअघि नेपाल पत्रकार महासंघको चुनाव सकियो । पत्रकारको चुनावमा जे नहुनु थियो त्यही भयो । महासंघको चुनावमा पत्रकारहरुले चुनाव हारे, राजनीतिक दलहरुले चुनाव जिते । विजय उत्सव पनि दलहरुले नै मनाए । पार्टीको झण्डामुनि बसेर दलको प्यानल नै बनाएर चुनाव उठेपछि पेशाकर्मीको हार हुने नै भयो । पत्रकार महासंघ मात्र होइन, नेपाल मेडिकल एशोसिएशन, नेपाल इन्जिनियर्स एशोसिएशन, नेपाल बार एशोसिएशन, प्राध्यापक संघ, शिक्षक संघ लगायत ज्ञात—अज्ञात सबैजसो संघसंस्था, समाज, समूह, राजनीतिको रंगमा नराम्ररी रंगिएका छन् । राजनीतिमा रंगिएसँगै पेशागत हकहित, अध्ययन—अनुसन्धान, तालिम, जर्नल र पुस्तक प्रकाशन, क्षमता अभिबृद्धि लगायतका कामहरु नाममात्रमा सीमित हुन पुगेका छन् । दलबलसहित दलको झण्डा बोकेर हिडेपछि सृजनात्मक काम गर्ने रहर कसलाई ? धेरथोर सृजनात्मक काम गरे पनि त्यसले दलको सेवा गर्यो कि गरेन, आफ्नो पार्टीको मान्छेले भाग पायो कि पाएन भन्नेमै चासो, चिन्ता र चिन्तन अड्किएको छ । दलकै टेवा, दलकै सेवा । राजनीतिक लाभ प्राप्तीको सजिलो अस्त्र बनेका छन् पेशागत संघ संस्थाहरु ।

दलगत प्यानल बनेसँगै पेशाकर्मीका चुनावहरु असाध्यै खर्चिला र भड्किला बनेका छन् । मतदाताले आफ्नो सदस्यता नविकरणको ठेक्का दलका कार्यकर्तालाई दिनु आफ्नो भोट बेचेसरह हो । यसरी बेचिएको भोटले राम्रो नेतृत्व कसरी छान्छ ? पेशाकर्मीको चुनावमा सदस्यता नविकरणबाटै गलत अभ्यास शुरु हुन्छ । सदस्यता नविकरण अरुलाई गराउनु, आतेजाते ब्यवस्था खोज्नु, बासको खर्च अरुबाटै लिनु, प्यानलद्धारा आयोजित भोजभतेरमा रमाउनु भनेको आफ्नो स्वाभिमान बेच्नु हो । स्वाभिमान बेचेका मतदाताले जिताएका नेताले कसरी गतिलो काम गर्छन् ? त्यसकारण आचरण शुद्धिकरण नेतृत्वबाट होइन, मतदाताबाटै शुरु हुन जरुरी छ । गलत मतदाताले गलत नेतृत्व जन्माउँछ । त्यसकारण नेतृत्वलाई प्रश्न गर्नुअघि आफैंलाई प्रश्न गर्ने गरौं ।

पेशाकर्मीले राजनीति गर्ने कि नगर्ने ? पेशाकर्मीको चुनावमा प्यानल बनाउने कि नबनाउने ? यो प्रश्न निकै पेचिलो छ । हरेक सचेत नागरिकले राजनीतिप्रति चासो राख्छ । देश चल्ने नीतिबाट, देश बनाउने नीतिबाट पर बस्न सजिलो छैन । पर बस्न जरुरी पनि छैन । राजनीतिप्रतिको आस्था, चासो र चिन्तन स्वाभाविक छ । थोरै ब्यक्तिको आफ्नै सिद्धान्त र वाद होला, अधिकांश त अरुले बनाइदिएको वाद र सिद्धान्तमै हिँड्छन् । आफैं बाटो खन्दै हिँड्नुभन्दा अरुले खनिदिएको राजमार्गमा हिँड्न सजिलो हुन्छ ।

ब्यक्ति कुनै न कुनै विचारबाट प्रभावित हुन्छ । आफ्नो विचार समूहसँग नजिक पनि बन्छ । विचार समूहसँग नजिक बन्ने क्रममा त्यो समूहको घेरो फैलिंदै जान्छ । त्यसरी फैलिएको घेरो अनेक च्यानल र प्यानल हुँदै अगाडी बढ्छ । अनि पेशाकर्मी पेशाकर्मीजस्तो नभएर दलको कार्यकर्ताजस्तो बन्छ । उसलाई आफ्नो पेशागत धर्म, पेशागत श्रीबृद्धि र पेशाकर्मीको हतहित र मर्यादाभन्दा दल प्यारो हुन्छ । च्यानल र प्यानल प्यारो हुन्छ । दलले दिने टिकट प्यारो हुन्छ । टिकट पाउन दलको नेताको प्यारो हुनुपर्छ । त्यसका लागि ऊ दलको सेवक बन्नुपर्छ । मतदाता नै दलगत रुपमा बाँडिएपछि उसले दलको मात्र हित हेरे पुगिहाल्छ ।

राजनीतिप्रति चासो राख्नु, विचार समूहसँग नजिक हुनु, कुनै दलप्रति आस्था राख्नु र पेशागत समूहमा राजनीति घुस्नु फरक कुरा हुन् । राज्य पक्ष होस् वा प्रतिपक्ष, दुवैले पेशाकर्मीहरुसँग नजिक हुने बराबर रहर गर्छन् । पेशाकर्मीसँग बौद्धिक सत्ता हुन्छ । यो सत्ता निकै बलियो हुन्छ । विचार निर्माण यसैले गर्छ । समाजलाई डोहो¥याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । विज्ञान, समाज, कानुन, मिडियाजस्ता बौद्धिक सत्ताको बागडोर पेशाकर्मीसँग हुने हुँदा राज्य यी समूहहरुसँग डराउँछ । डराउँछ मात्र होइन, आफ्नो बनाउने पनि रहर गर्छ । यो सत्ताबिनाको आफ्नो सत्ता अधुरो र अपूरो महसुस गर्छ । प्रतिपक्ष पनि किन पर बस्छ ! यो सत्ता गुम्न नदिन सकेको बल गर्छ । यसरी पेशाकर्मी राजनीतिको तानातानमा पर्छन् ।

एउटा न एउटा दलको ओत नलागी पेशागत उन्नती, प्रगति गर्न नसकिने बुझेपछि पेशाकर्मीहरु कतै न कतै जोडिन पुग्छन् । नचाहँदा नचाहँदै राजनीतीमा रंगिन्छन् । जब पेशागत समूह राजनीतिले रंगिन्छ, राज्यसत्ताको नजिकको समूहले आफूलाई बलियो महसुस गर्छ । उसँग राज्यसत्ताको आर्शिवाद हुन्छ । जसरी भए पनि चुनाव जित्नु भन्ने आर्शिवाद ! त्यो ‘जसरी पनि जित्नु’ भित्र अनेक विषाक्त कुरा घुलेको हुन्छ । सदस्यता नविकरणको खर्च घुलेको हुन्छ । मतदाता ओसार्ने अस्त्र घुलेको हुन्छ । लाभका पदको लोभलालच घुलेको हुन्छ । होटलका भोजभतेर र भेलाको खर्चपर्च घुलेको हुन्छ । यसरी पेशाकर्मीको बुद्धि, विवेक, विचार र विज्ञानचेत दलका दैलामा बन्धक बन्छ । पेशाकर्मीको बौद्धिक सत्ता भुत्ते भैसक्छ । बौद्धिक सत्ता भुत्ते भएपछि पेशागत संघसंस्थाको ‘ब्यवसायिक मृत्यु’ हुन्छ । यस्तो चुनावमा पेशाकर्मीबाहेक अरु सबैको जीत हुन्छ ।

एउटा समूह जसरी पनि जित्ने हर्कतमा उभिएपछि अर्को समूह पनि सकेको आक्रामक बन्छ । अनेक च्यानलबाट पैसा उठाउँछ । जसलाई जे चाहिएको हो, त्यो बाँड्ने हर्कतमा उत्रिन्छ । मतदाता प्रत्यक्ष÷अप्रत्यक्ष रुपमा मत बेच्नमै रमाउँछन् । उम्मेदवार मत किन्न विवश हुन्छ । जेथा गुमाउँछ । पेशागत मर्यादा गुमाउँछ । जिते त लाभको पद पाउँछ या संस्थाको रापतापको आँडमा केही अवसर पाउला, हारेचाहिँ थला पर्छ । न नेता बन्न सक्छ, न त पहिलोजस्तो स्वाभिमानी पेशाकर्मी नै । अब त पेशागत समूहलाई पनि सूर्य, रुख, गोलो घेरा सहितको हँसिया—हतौडा, हलो, गोरुगाडा, गिलास, मसाल, तारा आदि चुनाव चिन्ह दिनमात्र बाँकी छ । राजनीतिमा रंगिदै जाँदा यो दिन पनि नआउला भन्न सकिन्न ।

दलको च्यानल र प्यानलको प्रभावमा परेर बौद्धिक सत्ता हाँक्ने पेशागत संघसंस्थाहरु भुत्ते भइरहेका छन् । यसका लागि शुरुमा मतदाता आफैं सचेत हुनुपर्छ । आफ्नो मत नबेचौं । आफ्नो सदस्यता आफैं नविकरण गरौं । भोट हाल्न जाँदाको गाडी भाडा र होटलको खर्च आफैं ब्यहोरौं । चुनावलाई खर्चिलो र भड्किलो बन्नबाट रोकौं । मतदाताले आफ्नो पेशागत मर्यादामा बसिदिए दलले चाहेर पनि यस्ता संस्थालाई विषाक्त बनाउन पाउँदैनन् । दलका प्यानलभन्दा पर एक्लो एकलब्य बनेर चुनाव लडिरहेका जुनकिरीहरुलाई साथ दिऔं । पेशागत मर्यादाको ख्याल गर्दै पिलपिलाइरहेका जुनकिरीहरुलाई साथ दिन सकिएन भने दलका बोसहरुले पेशागत संस्था सखाप पार्नेछन् । पारिरहेका पनि छन् । पेशागत संस्थाहरु दलको दलदलबाट उम्कन सकेका छैनन् । दलको दलदलमा फसेर यस्ता चुनाव धानिनसक्नु बनेका छन् । बौद्धिक सत्तालाई सफा राख्नका लागि आफ्नो दलप्रतिको आस्था गोजीमै राखेर विशुद्ध पेशाकर्मी बनेर उभिन सक्नुपर्छ । यो बाटो सजिलो छैन । त्यसरी उभिन रहर गर्नेलाई सघाउनुपर्छ । दलको दलदलबाट पेशागत संघसंस्थालाई जोगाउनेको जय होस् ।

(२०७७ साल चैत १३ गते इन्जिनियर्स पोष्ट डटकममा प्रकाशित)

काठमाडौंको तिर्खा र भृकुटीमण्डपको ‘ढुंगेधारा’

उहिल्यै एउटा विशाल दह सुकेर बस्नयोग्य बनेको काठमाडौं उपत्यका विगत केही दशकयता एउटा महँगो सपना, विपना बन्ने दिन कुरेर बस्यो। दह सुकेको उपत्यकामा पानीको प्यास। पानीको आस। पानी नआउला कि भन्ने उस्तै त्रास। यो त्रासबाट काठमाडौं उपत्यकाले भर्खर त्राण पाएको छ। अनेक उकाली, ओराली बोकेको मेलम्ची आयोजनाले अन्ततः पानी खुवाएको छ। 

पछिल्ला केही दशकमा काठमाडौंका प्राचीन र ऐतिहासिक महत्त्वका धेरै ढुंगाधारा सुकेपनि मेलम्चीको पानी वितरणको समुद्घाटन गर्न सरकारले भृकुटीमण्डपभित्र स–साना तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनायो। त्यही ढुंगेधारो खोलेर राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले मेलम्चीको पानी औपचारिक वितरणको समुद्घाटन गर्नुभयो। तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनाइएको ठाउँमा पानी थाप्न तामाको खड्कुलो राखिएको थियो। ती ढुंगेधारा हेर्दा लोभलाग्दा थिए। सरकारले ढुंगेधाराबाट तामाको खड्कुलोमा पानी खसाएर उत्सव मनाएको हो कि आफ्नो स्रोत जोगाउन नजान्ने उपत्यकावासीलाई ब्यङ्ग गरेको हो, मेसो पाइएन। 

जे होस्, लामो समय प्रतिक्षा गरेर काठमाडौंले पानी पायो। पानी पाउनु काठमाडौंका लागि आफैमा निकै ठूलो कुरा हो। यत्रो उपलब्धीको ‘सेलेब्रेट’ गर्नु स्वाभाभिक पनि हो। यति ठूलो जनसंख्यालाई पानी खुवाउने यत्रो आयोजना राष्ट्रिय लज्जाको आयोजना बन्नु चाहिँ ठूलै बिडम्बना हो। पानी नै पानी भएको उपत्यकामा पानीका स्रोतहरु एकपछि अर्को गर्दै सखाप हुनु झन् ठूलो बिडम्बना हो। 

म बालखै छँदा नेपाली कांग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको काठमाडौंबासीलाई पानी खुवाउने भाषण रेडियो मार्फत् सुनेको थिएँ। चुनाव जिते काठमाडौंको सडक मेलम्चीको पानीले पखालिदिने भाषण उहाँले गर्नुभएको थियो। त्यतिबेला काठमाडौंमा पानीको हाहाकार रहेछ भन्ने अनुमान मैले लगाएँ। तर, उहाँले चुनाव जित्नुभएन। पानीको हाहाकार नभएर नबिकेको हो कि किन हो, उहाँको नारा बिकेन। अथवा उहाँले पानी ल्याउनुहुन्छ भन्ने विश्वास मतदातालाई भएन कि? राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले पानी वितरणको समुद्घाटन गर्दा सम्मानपूर्वक कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई सम्झनुभयो। 

तस्वीर साभार— नेपाल लाईभ डटकम

बालखैमा मेलम्चीको कथा सुनेको म २०५९ सालमा काठमाडौं आइपुगें। काठमाडौं आएपछिको मेरो पहिलो बसाइ धोबीचौरमा थियो। त्यहाँ ढुंगेधाराहरु थिए। घरभित्रको सरकारी धारामा हप्तामा एक दिन पानी आउँथ्यो। त्यो पानी थोरै आउँथ्यो। नजिकै ढुंगेधारा भएकोले सरकारी धारामा पानी कम आएपनि चिन्ता थिएन। ढुंगेधारामा लाइन बसेर दिनको एक बाल्टिन पानी थापिन्थ्यो। त्यतिले पुगिहाल्थ्यो। 

काठमाडौं आएपछि पहिलोपटक देखेको धोबीचौरको त्यो ढुंगेधाराको वास्तुकला देखेर मन लोभिन्थ्यो। लोभलाग्दो धारा, मिठो पानी। पानीको यो प्रणाली हेर्दाहेर्दै बिलाउँदै गयो। जति ढुंगेधारा हराउँदै गयो, मेलम्चीको मोह बढ्दै गयो। काठमाडौंका ढुंगेधारा र इनार सुक्दै जाने क्रम जति तीव्र गतिमा बढ्दै गयो, मेलम्ची बन्ने क्रम उति सुस्त हुँदै थियो। यो हाहाकारले जन्मायो ट्याकरको पानीको डरलाग्दो ब्यापार। अनि उस्तै फस्टायो पानीको जारको ब्यापार। ट्याकरको पानी किन्न १० दिनसम्म पर्खनु परेको नमिठो अनुभव छ मसँग। बत्ती दिनमा १८ घण्टासम्म नआउने। पानी मगाएको १० दिनसम्म नआउने। जारको पानी किनिसाध्य नहुने। नकिनी उपाय नचल्ने । कताकती बचेका ढुंगेधारामा पानी थाप्नेको लाइन कति हो कति लामो। काठमाडौंको यो कहर सम्झिसाध्य छैन। 

मेलम्ची आयोजना सरु हुँदा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर तीनवटै जिल्लाको जम्मा जनसंख्या ११ लाख ५ हजार ३७९ (२०४८ सालको तथ्यांक) थियो भने यतिबेला (२०६८ सालको तथ्यांक) यी तीन जिल्लाको जनसंख्या २५ लाख १७ हजार २३ रहेको छ। १० वर्ष पुरानो तथ्यांक भएकाले तथा शहरीकरणको गति असाध्यै तीव्र भएको यतिबेला तीन शहरको जनसंख्या ४०—५० लाखभन्दा कम त पक्कै छैन। त्यही भएर २०५१ सालको सडक पखाल्ने योजना यतिबेला चक्रपथभित्रको घाँटी भिजाउने परियोजना मात्र बनेको छ। अब काठमाडौंमा सेरोफेरोका भएभरका सबै खोला ल्याएपनि यहाँको प्यास सजिलै मेटिनेवाला छैन। 

काठमाडौंका हरेकजसो घरमा इनार छन्। हरेक घरको इनारभित्र नियमित मोटर चल्छ। धन्न धानेको छ दह भएको उपत्यकाले। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि र वरिपरि जतासुकै ढलान गर्दापनि काठमाडौंको जमिन रिसाएको छैन, रसाएकै छ। कस्तो गुणी उपत्यका! कति पानी खुवाउन सकेको! काठमाडौंको पानी आत्तिएको छ। आजकाल इनार अलि गहिरै खन्नुपर्छ। तर पनि २—३ महिनाबाहेक अरु महिना पानी दिएकै छ। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि पानी आइरहेको छ। यो अचम्म हैन?  इनारमा बाल्टिन लगाएर वा ट्युववेललाई हातैले थिचेर पानी तान्ने हो भने त काठमाडौंको जमिन कहिल्यै आत्तिने थिएन। पानी नभएको शहरमा घरलाई छतदेखि गेटसम्म सर्लक्कै नुहाइदिने चलन छ। त्यो पखालपुखुल पानी जमिनभित्र जाने चलन भए त्यो जमिन कस्तो खुशी हुन्थ्यो होला। पानीको जति हाहाकार भएपनि कम्पाउण्डभित्र ढलान नगर्ने र आकाशे पानी संकलन गर्ने थिती काठमाडौंमा बस्न सकेन। भूमिगत दहमाथि बसेकोले जति दुःख भएपनि जमिनले पानी खान दिन्छ र ढिलोचाँडो मेलम्ची आइहाल्छ भन्ने आत्मविश्वास बोकेरै काठमाडौंले फुर्मास गरिरह्यो। फुर्मास जारी छ। ढुंगेधारा र नदीहरुमाथिको अत्याचार जारी छ। यही मेसोमा टुप्लुक्क मेलम्ची आइपुगेको छ। हाम्रो घाँटी भिजाउनलाई। भृकुटीमण्डपभित्रको ‘समुद्घाटन ढुंगेधारा’मा पानी निरन्तर आउने र थापेर खान पाइने खबर छ। यो खबर आँत सुकेका ढुंगेधाराहरुले पनि सुने होलान्। पुरिएका ढुंगाधाराहरुले पनि सुने होलान्। ढुंगेधारा मात्र किन, सुन्धाराहरुले पनि सुने होलान्।

काठमाडौंको तिर्खा मेलम्ची पिएर मात्र मेटिनेवाला छैन। लार्के र याङ्ग्री खोला पनि ढिलोचाँडो सुरुङ हुँदै काठमाडौंमा आउलान्। यसो भएपछि काठमाडौं फुरुङ्ग नहुने कुरै भएन। घरघरमा पानी आउनुपर्छ। शहर, गाउँ सबैतिर पानी पाउनुपर्छ। जता स्रोत छ, त्यतैबाट आउनुपर्छ। स्रोततिर मर्का नपर्नेगरि पानी आउनुपर्छ। बाँडेर खान पाउनुपर्छ। यसमा दुईमत छैन। 

तर वर्षौं लगाएर, करोडौं डलर खर्च गरेर, अन्यत्र पानी जम्मै सुकाएर सुरुङभित्र हालेर ल्याउन त्यति सजिलो छैन भन्नेचाहिँ सरकारले बुझेकै होला। त्यसकारण भूमिगत दहमाथिको उपत्यकाको आँत धेरथोर भएपनि यतै रसाउन सकोस् भन्नेतर्फ ध्यान जानैपर्छ। भएका स्रोतहरु जोगाउनेतर्फ पनि ध्यान जानुपर्छ। यताको स्रोत जोगाउने, पानी सदुपयोग गर्ने र जमिन रसाउन दिनु भनेको मेलम्चीको विरोध गर्नु हैन। 

सुरुङमा नदी हालेर पानी पाउन सजिलो छैन भन्ने पाठ मेलम्चीले पढाएकाले अब लार्के र याङ्ग्री पिउने रहर गर्नुभन्दा पहिला हाम्रा नदी, पोखरी र ढुंगेधाराहरुको प्राण भर्नतिर लागौं। भएका स्रोतहरुको प्राण भरेपछि पनि पानी पुगेन भने अलिकति पानी लार्के र याङ्ग्रीहरुले कसो नदेलान्? आफ्नो स्रोत मासेर सेरोफेरोका स्रोत तन्तनी पिउने रहरबाट दहमाथिको शहर मुक्त हुन सकोस्। आफ्नो स्रोत जोगाउनेको जय होस्। 

(नेपाल लाईभ डटकममा २०७८ साल चैत २२ गते आइतबार प्रकाशित )

धूमिल शहरको धूमिल चित्र

शिवरात्रिको केही दिनअघि तुंख्य (टुँडिखेल) को दक्षिणी भागमा एउटा अचम्मको दृश्य देखियो । त्यो भागमा केही समयअघिदेखि माटो थुपारिएको छ । माटोको त्यस ढिस्कोमाथि आराध्यदेव शिवको बडेमाको चित्र उभ्याइएको थियो । टुँडिखेलको चौडाइ लगभग वारपार फैलिएको त्यो अग्लो ढिस्को शिवको एउटा चित्रले के छोपिन्थ्यो ? ढिस्को ढाक्न सेतो र हरियो कपडा पनि टम्म मिलाएर फिँजाइएको थियो । हावाले उडाउन नसक्ने गरी फलामका किला ठोकेर कपडा हालिएको थियो । यसो गर्दा टुँडिखेल भित्रपट्टिबाट माटो छोपिए पनि सहिदगेटतिरबाट हेर्दा त खुल्लै थियो । यसरी शिवको चित्र र फोटो राखेर माटो छोप्ने रहर किन गरिएको होला ? अलमल्ल परें । शिवरात्रिको दिन पो कुरो बुझियो । त्यस दिन नेपाली सेनाले सैनिक दिवस मनाउने गर्छ । दिवस मनाउँदा टुँडिखेल सेरोफेरो चिरिच्याट्ट बन्छ । त्यही मेसोमा माटोको ढिस्कोलाई पनि शिवको नाममा चिरिच्याट्ट पारिएको होला । फोहोरको थुप्रोमाथि गलैँचा हालेर एकछिनलाई चिरिच्याट्ट पार्ने शैली हाम्रो सरसफाइ र खुला स्थानको सौन्दर्य–मानक बनेको छ । अँध्यारो कुनामा फोहोर थुपारेर उज्यालो कुनोलाई चिरिच्याट्ट पार्ने हाम्रो चिन्तन, सोच र शैलीको प्रतिबिम्ब हो– माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र र कपडाको छोपछाप । यो शैली उहिल्यैदेखि अहिलेसम्म अविरल जारी छ ।

टुडिखेलको दक्षिणी भागमा थुपारिएको माटो र शिवको चित्र ।

काठमाडौं धेरै फोहोर भएकाले होला, यहाँ बेलाबेला सरसफाइ अभियान चलिरहन्छ । कहिलेकाहीँ त बहालवाला प्रधानमन्त्री नै झाडु बोकेर सडकमा उत्रिन्छन् । नदी–नाला सफा गर्ने अभियान पनि चलिरहन्छ । यसो गर्नेहरूको नियतमा खोट छैन । त्यस लाममा केही गरौं भन्ने हुटहुटी बोकेका, असल मनका मान्छेहरू नै हुन्छन् । तर, त्यस्ता अभियानको आयु असाध्यै छोटो हुन्छ । कुहिनाले हानेर पहरो फोर्ने रहरजस्तै बनिदिन्छ यो अभियान । यस्तो किन हुन्छ ? शहरभित्र वर्षौंदेखि थुप्रिएको धमिलोले सहरवासीको मन बेस्सरी अमिलो बनाएको छ । सङ्लो बनाउनुभन्दा धमिलो बनाउन सजिलो छ सबैलाई । सङ्लो बनाउने रहर कुहिनोजत्रो र धमिलो बनाउने रहर पहरोजत्रो भएपछि अभियन्ताहरूले के गर्नु ? कुनै मोडमा लगेर अभियान बिसाउनुको विकल्प रहँदैन । तर, अभियानले सफा गर्नुपर्छ, हामी बस्ने ठाउँ फोहोर छ, हामी फोहोर गरिरहेका छौं भन्ने विचारचाहिँ मनमनमा रोपिदिन्छ, । देश चलाउनेको मनमा पनि चस्कोचाहिँ हालिदिन्छ, निदाए पनि फोहोरकै थुप्रोमाथि निदाएका छौ है भनेर ।

खुला ठाउँमा फोहोर गरिहाल्ने, फल फले टिपिहाल्ने, फूल फुले भाँचिहाल्ने हाम्रो मनोग्रन्थी बुझेरै होला, खुला ठाउँलाई तारबार गरिहाल्ने, रेलिङ हालिहाल्ने र साँचो लगाइहाल्ने चलन झ्याङ्गिन थालेको छ । टुँडिखेलमा थुपारिएको माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र उभ्याइएको देखेपछि भित्रै पसेर फोटो खिच्ने रहर गरेको थिएँ । गेटमा त बडेमानको ताला पो लगाइएको रहेछ । हामी ताला लगाउन असाध्यै सिपालु छौं । मन्दिरभित्रका भगवान्लाई त ताला लगाएर जोगाउनुपर्ने बाध्यता छ । यति भएपछि खुला ठाउँमा ताला लगाइयो भनेर पनि के गुनासो गर्नु ? सहरको मध्यभागको ठूलो खुला ठाउँ हरेक वर्ष ससाना टुक्रामा विभक्त हुँदै गइरहेको छ । अतिक्रमित भइरहेको छ । तारबार र तालाबन्दीले अतिक्रमण चाहिँ रोक्न सकेको छैन । यसो सुस्ताउन जाने सर्वसाधारणलाई मात्र रोकेको छ ।

‘हरियो फोक्सो’लाई टुक्राटुक्रामा विभक्त गरिरहेको शहरमा अब एउटा रमिता हुनमात्रै बाँकी छ । शहरभित्र बग्ने सबै नदीलाई स्ल्याब हालेर सर्लक्कै छोप्ने । बागबजारमा टुकुचा हराएजस्तै एक दिन यहाँका सबै नदी हराउने हुन् कि भन्ने पीर छ । दुर्गन्धले मात्रै नदी कहाँ छ भन्ने अनुमान गर्नुपर्ने दिन आउन सक्छ । शहरका नदी किनारमा लिंक रोड बनेका छन् । धुलाम्य र हिलाम्य भए पनि ती लिंक रोडले काठमाडौंको जाम घटाउन मद्दत पुर्‍याएका छन् । लिंक रोडमा पैदलयात्रा गर्दा नदीको दुर्दशा नजिकबाटै देखिन्छ । हाम्रो प्रदूषित विचार नदी सँगसँगै बग्न खोजेको र त्यतै जमिरहेको महसुस हुन्छ । बर्खायाममा यी नदीहरूमा निकै ठूलो भेलबाढी आउँछ । नालाझैं साँघुरा बनेका यी नदीहरू बर्खायाममा पोखिन्छन् पनि । बग्ने बाटो साँघुरिएकाले र पानी बग्ने ठाउँमा फोहोर धेरै थुप्रिएकाले नाला छोडेर नदीहरू घरघरै पस्छन् । सेरोफेरोका घरका भुइँतलालाई जलमग्न बनाउँछन् । त्यतिबेला नदीले विद्रोह गरिरहेकै महसुस हुन्छ । आफ्नो बग्ने बाटो साँघुरो पारेको र फोहोर खसालेको रिस फेर्न घरघरै पसेझैं देखिन्छन् नदीहरू ।

११ बर्षअघि जलमग्न बनेको मैतिदेवी ।

बर्खायाममा बाढी उर्लिंदा म बेलाबेला धोबीखोला, विष्णुमती, मनोहरा र वाग्मती किनारतिर पुग्छु । जति बाढी आए पनि धमिलो धोबीखोला मरिगए संग्लिँदैन । ८—१० दिन बेस्सरी बगेपछि त खोला सफा हुनु नि ! तर, किन हुन्थ्यो ? धोबीखोला मात्रै किन, कुनै पनि खोला र नदी संग्लिँदैनन् । कति थुप्रिएको हो फोहोर ? संसारै बगाउलाझैं पानी उर्लिंदा पनि, मान्छेले छुट्याइदिएको सानो नालाको घेरो तोडेर घरघरै पस्दा पनि निख्रिँदैन खोलाको मैलो । समुद्रै बोलाएर पखाले पनि अब संग्लिँदैनन् कि क्या हो काठमाडौंका नदीहरू ? बाढी उर्लंदा लेदो अलि बेस्सरी बग्छ, बाढी सकिएपछि कतै जाने हतार नभएझैं लेदो अलक्क डुलिरहन्छ । धमिलो सहरको अमिलो दृश्य हेर्न काठमाडौंको नदीछेउ पुगे हुन्छ । कति बीभत्स देखिन्छ त्यो दृश्य । सहरी जीवनले प्रकृतिमाथि गरेको अत्याचारको पराकाष्ठाको प्रतिबिम्ब नदीमा झल्किन्छ ।

धमिलो बाग्मती ।

काठमाडौंको कुनाकानीका बस्तीमा पनि ससाना खोला–खोल्सीलाई ढ्वाङभित्र हालेर ढलमा पठाउने र ढ्वाङमाथि माटो पुरेर, पेलेर सडक बनाउने चलन फस्टाउन थालेको छ । यसमा धेरैको ध्यान गएको छैन । सकेजति मिच्ने र सकेजति जित्ने यो लहरले शहरी जीवनलाई थप कष्टकर बनाएको छ । शहर लाई असाध्यै उजाड बनाएको छ । घरैघर र बाटोबाटै बाहेक सहर सुन्दर र जीवन्त बन्न धेरै थोक चाहिन्छ । प्रकृतिले दिएको हरेक पक्षको अति दोहन गरेर जमिनलाई ‘प्लट’ र ‘रोड’ अनि नदीलाई ‘ढल’ मा रूपान्तर गर्ने अत्यासलाग्दो क्रम शहरीकरणका नाममा डरलाग्दोसँग बढिरहेको छ ।

शहर, बस्तीछेउ नदी, ताल, पोखरी हुनु भाग्यको कुरा हो । यसले वातावरण मात्र होइन मन नै शीतल बनाउँछ । मनलाई सिर्जनात्मक बनाउँछ । थाकेको मनले मलम पाउँछ । तालको शहर पोखरा, पोखरीको शहर जनकपुर र नदीको शहर काठमाडौंलाई सम्झौं त । यी शहरले नदी, ताल र पोखरीको समुचित सदुपयोग गर्न सकेका छैनन्, बरु पैसा कमाउने साधन मात्रै बनाएका छन् । पैसा कमाउने शैली पनि हतारहतार कमाउने होडबाजीमै सीमित छ । पोखराको ताल–सभ्यता र जनकपुरको पोखरी–सभ्यता घिस्रिएर बाँचिरहेको छ । काठमाडौंको नदी– सभ्यताचाहिँ एकादेशको कथा भइसक्यो  ।

फेवाताल खुम्चँदो छ । धमिलिदैं छ ।

काठमाडौंका नदीमा सङ्लो पानी कहिल्यै पूरा नहुने महँगो सपना भइसकेको छ । सार्वजनिक सम्पति मिच्दै जाने र प्रकृतिलाई जित्दै जाने क्रम बढ्दै जाने हो भने एक दिन फेवाताल, वेगनास तालहरूले पनि वाग्मती र विष्णुमतीकै दशा भोग्न बाध्य हुनेछन् । नियम—कानुनसँग नडराए पनि भगवानसँग डराउने उहिलेको समाज थियो । काठमाडौंको नदी–सभ्यता त भगवान्को नाममा पनि जोगिएन । पोखरा र अन्यत्रका तालहरू बेलैमा जोगाउन रहर नगर्ने हो भने उनीहरू रोगाउने रहर गर्नेछन् । हेर्दाहेर्दै दलदले जमिन वा बलौटे बगरमा परिणत हुन सक्छन् । काठमाडौंको नदी–सभ्यता यसरी सर्लक्कै सकिएला भनेर अघिल्लो पुस्ताले कल्पना गरेको थियो ? यस्ता सम्पत्ति सजिलै बन्दैनन् । मास्सिनचाहिँ समय लाग्दैन, रातारात मास्सिन्छन् । सबैथोक मास्नु नै विकासको मूलमार्ग भएपछि मास्सिन कसरी समय लागोस् ? आफ्नो सेरोफेरोको नदी धमिलो पारेर, कुवा, ढुंगाधारा र पानीका भएभरका सबै स्रोत मासेर वर्षौं लगाएर सुरुङ बनाएर पानी भित्र्याउने रहर पूरा गर्न सजिलो छैन । मेलम्चीले हामीलाई धेरै महँगो पाठ पढाइसकेको छ । आफ्नो पानी मासेर काकाकुल जिन्दगी बिताउनुभन्दा भएको पानीको जतन गर्नु धेरै बुद्धिमानी हो । बाटो नबनाउने, भवन नबनाउने, खानेपानी आयोजना नबनाउने कुरै आउँदैन । तर, नयाँ बनाउने नाममा स्रोतसाधन सोत्तर बनाउने सोच असाध्यै घातक छ ।

काठमाडौंको धमिलो आकाश ।

शहरमा सार्वजनिक सम्पत्ति खुम्चिने क्रम बढ्दो छ । खुला ठाउँको सौन्दर्यकरणको शैली असाध्यै डरलाग्दो छ । प्राकृतिक रूपमा कमल फुल्ने पोखरीमा सिमेन्टको कमल बनाएर ‘सौन्दर्यकरण’ गरिँदै छ । हुँदाखाँदाको बसपार्कलाई भ्यु टावरमा रूपान्तरण गरिँदै छ । भ्यु टावरको बेसमेन्टलाई बसपार्क बनाउने सपना बाँडिए पनि पछि त्यसले कस्तो रूप लिने हो हेर्न बाँकी छ । टुँडिखेल किस्ता—किस्तामा टुक्रा हुँदै छ । मिचिने क्रम रोकिएको छैन । नयाँ बस्तीका ससाना सार्वजनिक र सामुदायिक टुक्राहरूमा पनि पार्कको सट्टा फलामको ट्रस हालेर ‘सामुदायिक भवन’ बनाइहाल्ने होड देखिएको छ । यो क्रम त प्रत्येक टोलटोलमा देख्न सकिन्छ । दानचन्दादेखि सांसद विकास कोष र नगरपालिकाको बजेटसमेत त्यसमा मिसिएको छ । खाली जग्गा भेट्यो कि भवन बनाइहाल्ने क्रम छिट्टै रोकिनेवाला छैन । विकासको बुझाइ यस्तै छ । त्यसकारण विकासको यो लहर यसरी नै चलिरहने खतरा छ ।

सार्वजनिक जग्गामा भवन मोह जति गाढा छ, शौचालय निर्माणप्रतिको उदासीनता उति नै कडा छ । देशको जुनै शहर-बस्ती पसे पनि पुग्दो शौचालय र सफा शौचालय विरलै भेटिन्छ । पानीको धारो, शौचालय, पाटीपौवा, विश्रामस्थल, पुस्तकालय बनाएर भोट आउने होइन, जनप्रतिनिधिलाई यस्ता खुद्रा काममा चासो नहुनुको मुख्य कारण यही हो । सामुदायिक भवन बनाउन पैसा हालिदिए, गेट र टावर बनाउन पैसा हालिदिए भोट आउँछ, धेरैको मन जितिन्छ । जनप्रतिनिधिको कामै जनताको मन जित्नु हो । उनीहरू मन जित्न मरिहत्ते गरिरहेछन् । यसरी मन जितिदिँदा देशचाहिँ कुरूप बन्दै गएको छ ।

घरघरबाट निस्किएका ढलका पाइप नदीमा मिसाउनु, श्वास फेर्ने ‘हरियो फोक्सो’ लाई टुक्रा—टुक्रामा विभक्त गरेर अनेक संरचना बनाई शहरलाई पसिनसक्नु–बसिनसक्नु बनाउनु, बाटो फैलाउने नाममा स्थानीयवासीलाई लघार्नु, खोल्सालाई ढ्वाङमा हालेर ढ्वाङमाथि बाटो बनाउनु, शौचालय मरेकाटे नथप्नु, पैदल यात्रा र साइकल यात्रालाई प्रोत्साहन नगर्नु नै अहिलेको शहरी विकासको साझा चरित्र बनेको छ । शहरलाई युग सुहाउँदो बनाउनुपर्छ, यसमा दुईमत छैन । धुम्मिएको आकाश शहरको पहिचान हुनुहुँदैन । इतिहास मासेको शहरभन्दा इतिहास हाँसेको शहर बढी जीवन्त हुन्छ । शहरको धूमिल चित्र अब फेरिनुपर्छ । धरतीको सेरोफेरो हरियो भयो भने आकाश सफा हुन्छ । सफा आकाश र सफा धरतीको सेरोफेरोमा बाँच्न पाए मन मैलो हुँदैन । घर सफा, आँगन सफा, लुगा सफा तर सिंगो सहर फोहोर हुनुको विरोधाभास सुखद छैन । शहरको धमिलो चित्र अब फेरिनैपर्छ ।

(२०७७ साल चैत २८ गते शनिवार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित लेख)

ग्रिलको सहर, दिलको सहर !

जब कुनै सहरको कुनै टुक्रा घडेरीमा घर निर्माणको सुरसार चल्छ, सेरोफेरोमा अनौठा दृश्य देखिन्छन् । भूमिपूजन सुरु गरेसंँगै बजारको घेराबन्दी सुरु हुन्छ । घडेरी वरिपरि मोटरसाइकलको ओइरो लाग्छ । अफरै अफरको घेरो लाग्छ । इँटाको अफर । गिटी र बालुवाको अफर । डन्डीको अफर । यी अफरहरू ती निर्माण सामाग्रीजस्तै रूखा, खस्रा र अलि डरलाग्दा हुन्छन् । आफ्नो डिपोबाट किनिदिनुपर्ने धम्की र दबाबको भाषा पनि अफरमा मिसिएको हुन्छ । काठ, रंगरोगन, सिमेन्ट, आल्मुनियमका झ्यालका अफर । नामै नसुनिएका अनेक रासायनिक पदार्थको अफर । मार्बल, ग्रेनाइट, वाल पुटिङ, कार्नेस, बत्ती, फल्स सिलिङ, बाथरुमका सामान, भान्साकोठाका सामान, ग्रिल, रेलिङ, बरन्डाका हुक्का, पानी ट्यांकी, पानी तान्ने मोटर, पाइप, सोलार, कार्पेट, पार्केट, फर्निचर, अनेक किसिमका टायलको अफर । के–के हो के–के । गनिसाध्य न भनिसाध्य । चिल्ला ब्रोसर र अनेकथरी भिजिटिङ कार्डको चाङ लाग्छ । मानौं तपाईंसँग पैसाको पहाड छ र त्यो पहाड खोतलेर आफ्नो खल्ती भर्न सबै जना लाइनमा उभिएका छन् । एउटा पुन्टे घरले यति धेरै सामान खाइसक्ला ? निर्माणको सुरसार नहुँदै तपाईंलाई प्रश्नको भारीले थिच्न थाल्छ । आफूसँग भएको पैसा थोरै लाग्न थाल्छ । पार लगाउन सकिन्न कि ? टाउको समाउने अवस्था आइलाग्छ ।

पैसा खनेर, पुरेर, छापेर, ओछ्याएर, उभ्याएर तपाईं ठिक्कको एउटा ढलान घर बनाउनुहुन्छ । दु:ख गरेर बनाएको त्यो घर तपाईंलाई मनपर्छ । रंग राम्ररी नसुकेको कोठामा पसेर जब सरर झ्याल खोलेर मुन्टो निकाल्ने र बाहिर हेर्ने रहर गर्नुहुन्छ, ग्रिलको सम्झनाले संसार खुम्च्याइदिन्छ । अनि खिस्रिक्क पर्नुहुन्छ । डाङडाङ र डुङडुङ पार्दै, झ्यारझ्यार र झुरझुर पार्दै जब कम्पाउन्ड पर्खालमा भाला र घरका भएभरका झ्यालमा ग्रिल ठोकिन्छ, घर घरजस्तो नभएर जेलजस्तो बनिसक्छ । न मुन्टो निकाल्न मिल्छ न सरर… झ्याल खोल्न मिल्छ । ग्रिलका चेपबाट दृश्य फिजारिनै पाउँदैन । मन रमाउनै सक्दैन । कम्पाउन्ड पर्खालको भालामा गएर मन खुम्चिन्छ । भर्‍याङको हालत उस्तै हुन्छ । तलैपिच्छे फलामका च्यानल गेट । अनि छतमा गएर सेरोफेरो हेर्नुहुन्छ । भालैभालाको सहर । ग्रिलै ग्रिलको सहर । सहरले कति फलाम खाएछ । फलामै फलामका भाला रोपिएको घर बाहिरको साँघुरो सडक उजाड र निर्जन लाग्छ । फलामे गेटको दायाँबायाँ पिलपिलाउन खोजेको बाटुलो बत्तीले जीवन होइन, भालालाई नै चहकिलो बनाएको महसुस हुन्छ । भालाको सहर झन् डरलाग्दो देखाइदिन्छ त्यो बाटुलो बत्तीले । सहरी जीवनको यो विवशता सम्झँदै मन कोक्याउँछ । घरैघर जोडिएका छन् । हरेक घरभरि मान्छे नै मान्छे छन् । अँध्यारो कतै छैन । घर, सडक सबैतिर झिलिमिली छ तर कहिल्यै सुरक्षित महसुस हुँदैन मन । घरलाई फलामको पिँजडा नबनाई सहरवासीलाई सुखै छैन । सहर यस्तै छ । तपाईंलाई यस्तै नबनी सुखै छैन । यस्तै बनेर बस्दा पनि मनमा शान्ति छैन ।

यस्तो किन हुन्छ ? कारण खोजौं । तपाईंको आत्मा अन्त कतै उडेको छ । खुर्र मोटरसाइकल चढेर चिन्नु र जान्नुको ठाउँमा घडेरी खोज्दै हिँड्नु र आफ्नो आर्थिक हैसियत सुहाउँदो एक टुक्रो घडेरी किनेर घर बनाएर सरिहाल्नु धेरैका साझा नियति हो । भित्ता जोडिएका सँधियारसँग त नक्सा पास गर्ने बेलामा, इनार खन्ने बेलामा, जग खन्ने बेलामा, ढलान गर्ने बेलामा, रंगरोगन गर्ने बेलामा साँधसिमाना छोइयो, बाटोमा इँटा थुपार्‍यो, सिमेन्टको थुप्रोले भित्तो छोइयो, ढलान गर्दा डिस्टर्ब भयो, हल्ला भयो, रङ लत्पतियो, घाम छेकियो, यसो भयो र उसो भयो भन्दै सम्बन्ध चिसिने क्रम बढ्दै जान्छ । घर बनिसक्ने बेलामा बोलचालै हराउनेसमेत डर हुन्छ ।

नेपालमा वर्षमा कति रकमको ग्रिलको कारोबार होला ? खोजिपस्दा तथ्यांक डरलाग्दो देखियो । ३ वर्ष पुरानो समाचार पल्टाउँदा ग्रिल तथा स्टिल व्यवसायमा वार्षिक ४० अर्बको कारोबार हुने गरेको देखियो । १ महिना पुरानो समाचार हेर्दा यो व्यवसायमा करिब एक लाख ५० हजार व्यक्तिले प्रत्यक्ष रोजगार पाएका र १५ लाख जनाको रोजीरोटी चलेको देखियो । पछिल्लो समय ग्रिलजन्य फलामको मूल्य ६० प्रतिशतसम्म बढेको र व्यवसाय धान्नै मुस्किल परेको समाचार पनि देखियो ।

नयाँबस्तीमा समाज बन्ने तत्त्व असाध्यै कमजोर छ । न त खुला ठाउँ, न पुस्तकालय, न हिँड्न सहज ठाउँ, न भेला र जमघटका सांस्कृतिक र सामाजिक मौकाहरू नै । इतिहास नभएको बस्तीलाई मनमनले जोडेर साँच्चैको बस्तीजस्तो बनाउन धेरै तत्त्व चाहिन्छ । फरक भूगोल, समुदाय र समाजबाट आएका व्यक्तिलाई घुलमिल गराउने भौतिक र सामाजिक संरचनाको जग बलियो नहुँदा यी बस्ती नीरस बनेका छन् । १० फुटे बाटो र चारआने घडेरीबाहेक खास के छ नयाँ बस्तीमा ? केही तत्त्व त छन् तर पर्याप्त छैनन् । धेरै नयाँ बस्तीमा ससाना मन्दिर बनाइएका छन् । आफ्नो धर्मअनुरूप प्रार्थनास्थल, आराधनास्थल बनाइएका छन् । साँघुरो ठाउँमा सुखदु:ख उभ्याइएकाले तिनले समाजलाई होइन, मान्छेलाई भगवान्सँग मात्र जोडेका छन् । उभियो, पूजा वा प्रार्थना गर्‍यो, हिँड्यो । बाटो पिच गर्ने वा ढलान गर्ने बेलामा भेला हुनेबाहेक अरू बेला टोल सुधार समितिको बैठक विरलै बस्छ । घरछेउका स्कुलमा छोराछोरी पढाउने चलन पनि अलि पातलो छ । जति टाढा बस चढाएर पठायो, उति राम्रो पढाइ भन्ने सोच देखिन्छ । यो सोचले केटाकेटीले टोलछिमेकमा घुलमिलको मौका कम पाउँछन् ।


नयाँ बस्तीमा घर भनेको आफ्नो पेसा, व्यवसायको काम सकेपछि आनन्दले बस्ने ठाउँ मात्र हो भन्ने बुझाइ छ । आफ्नो पुरानो थातथलोका तर सहरका विभिन्न ठाउँमा छरिएका साथीभाइ, नातागोता, इष्टमित्र, समूह, समाज, मञ्च, संस्थामा रमाउनुपरेपछि आफ्नो टोलमा मन अडिएजस्तै देखिँदैन । सहरी संरचनाले नै हाम्रा हरेक घरहरू टापुजस्ता बनेका हुन् । घरजस्तो बनेनन् सहरका नयाँ टोलका घरहरू । फलामले घर मात्र होइन, मन पनि कित्ताकाट गरिदिएको छ । बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकका लागि यी बस्ती जेलजस्तै छन् । हेलमेलको खासै मौका नमिल्ने भएपछि र विगतको चिनजान नभएपछि कसैको घरमा पसौं, बसौं, गफ गरौं भन्नै दकस लाग्छ । एउटै थातथलोबाट आएका व्यक्ति, अफिसका सहकर्मी वा सहपाठीहरू मिलेर एकै ठाउँमा १२–१५ वटा घडेरी किनेर घर बनाएर बसेको ठाउँको जीवन हेर्नुस् त, उनीहरू कति सुखी देखिन्छन् । बच्चाबच्चीहरू सँगै खेलेका देखिन्छन् । ज्येष्ठ नागरिकहरू एकअर्काको घरमा जाने, बस्ने, भेटघाट गर्ने गरेका देखिन्छन् । उनीहरूको सहरी जीवन जीवन्त देखिन्छ । समाजलाई घुलमिल गराउने भौतिक संरचना नभए पनि उनीहरूको जीवनको जग पहिल्यैदेखि जोडिएकाले उनीहरूलाई सामूहिक रूपले जीवन जिउन असहज भएन । नयाँ बस्तीमा पुरानो समाजको जग भेटिन मुस्किल भए पनि समाज जोड्ने पूर्वाधारको दु:ख नहुनुपर्ने हो । तर, त्यही भइरहेछ । त्यसको फाइदा ग्रिलले उठाएको छ ।

अब ग्रिलको सहरबाट दिलको सहरतिर पसौं । जबजब काठमाडौं उपत्यकाको पुरानो बस्तीतिर पस्छु, फलामे सहर एकादेशको कथाजस्तो लाग्छ । कतै छैन फलाम । कतै छैनन् अग्ला कम्पाउन्ड पर्खाल र भालाहरू । सिंगो बस्ती घारजस्तो छ । ससाना गल्लीले फराक चोक र फराक दिललाई जोड्छन् । घरहरू संरचनागत रूपले मात्र होइन, दिलैदेखि जोडिएका छन् । परम्परा, संस्कृति र इतिहासले जोडिएका छन् घरहरू । एउटाको घर भत्काउन परे वरिपरिका सबै घर भत्किने डर हुन्छ । नयाँ बस्तीमा भित्ता जोडिए पनि संरचनागत हिसाबले अलग छन् । पुरानो बस्तीको जीवन जगैबाट जोडिएको छ । त्यसैले त्यहाँको जीवन जोगाउन फलाम चाहिँदैन । कम्पाउन्ड पर्खाल पनि चाहिँदैन ।

ठिमी, चपाचोको दृश्य

पुरानो बस्तीमा ज्येष्ठ नागरिक र बालबालिकाको जीवन लोभलाग्दो देखिन्छ । भित्री र बाहिरी चोकमा, साँघुरा गल्लीमा रमाउँदै खेलिरहेका भेटिन्छन् । टोलैपिच्छे पुस्तकालय, पाटी, मन्दिर र निर्धक्क हिँडडुल गर्ने खुला ठाउँ र भजनमण्डलीहरू हुनाले ज्येष्ठ नागरिकहरू सजिलै दिन काटिरहेका हुन्छन् । अधिकांश घरको भुइँतलामा केही न केही उद्यम गर्ने सानोतिनो ठाउँ हुन्छ । किनेर बेच्ने होइन, बनाएर बेच्ने ती उद्यम केन्द्रमा हरेकको हातमा केही न केही विशिष्ट सीप हुन्छ ।

कुम्हाननी,चपाचाेका शेर बहादुर प्रजापतिकाे सीप।

केही हप्ताअघि भक्तपुरको मध्यपुर ठिमीस्थित चपाचो टोल पुगेको थिएँ । चपाचोमा प्रजापतिहरूको बाहुल्य छ । हरेक टोल, चोक र बाटाहरू माटाका भाडाले भरिभराउ छन् । कोही माटो मुछ्दै छन् । कोही भाडा सुकाउँदै छन् । कोही भाडा बनाउँदै छन् । सबै पुस्ताले सानो–ठूलो काम गरेकै छन् । त्यहाँ दिन कटाउने, दिन ढलाउने सकस कसैलाई छैन । सीपसँगै भिजेर दिन कटिरहेछ । कति सुन्दर र सहज जीवन !

जहाँ घर बनाएर बसिन्छ त्यही सेरोफेरोमा सबैलाई जागिर वा पेसा व्यवसायको मौका मिल्दैन तर धेरथोर उद्यमको बाटो पनि जोडिए बस्ती जीवन्त बन्छ । एउटा टोलमा एउटा पसल मात्र भइदियो भने पनि त्यसले त्यहाँको जीवनमा कति रौनकता थप्छ † अग्ला कम्पाउन्ड र भालैभालाले जेलिएको सहरको घरघरमा अशान्ति थुप्रेको छ । किन ? दिन कटाउने रचनात्मक उपाय नभटेर मानिस आत्तिएका छन् । गुम्सिएका छन् । घरैघर र मान्छे नै मान्छे भएको ठाउँमा असुरक्षाले किन बास गर्‍यो ? यसको समीक्षा गर्नुपर्छ ।

ठिमी, चपाचोको दृश्य

जग नभएको बस्तीलाई जोड्ने भौतिक र सामाजिक पूर्वाधारहरू चाहिन्छ । ग्रिलको सहरलाई दिलको सहर बनाउन पुराना बस्तीबाट सिकौं । धारा, पाटी, पौवा, मन्दिर मस्जिद, हिँड्ने बाटा, पोखरी, पुस्तकालय, विद्यालय, बगैंचा, गुठी, जात्रा, पर्वले हाम्रा जीवन जोड्छन् । मिलेर बाँच्न सिकाउँछन् । सामूहिकताको भावना विकसित गराउँछन् । सबैथोक मासेर हरेक थोक आफ्नो कम्पाउन्डभित्र थुपार्ने सहर हेर्दा भव्य देखिएला तर सहरबस्तीको जीवन असाध्यै नीरस छ । बस्तीलाई ग्रिलले होइन, दिलले जोडौं । घरैघर थुपारेर समाज बन्दैन । समाज बन्न सामाजिक संरचना चाहिन्छ । दसतिरबाट आएको मन जोडेर समाज बसाल्न सजिलो छैन । त्यसका लागि भौतिक पूर्वाधारको लहरो चाहिन्छ । ग्रिलको पहरोले त्यो लहरो जोड्न दिँदैन ।

आजकाल सहर मात्र होइन, गाउँ पनि नीरस बनिरहेको छ । जता गए पनि चौतारो मासेकै देखिन्छ । डोजरले हानेर कुवा, पाटी, पौवा भत्काएकै देखिन्छ । ग्रिल हाल्दै गरेको चर्को आवाज गाउँमा पनि बाक्लै सुनिन्छ । बच्चाहरू दौडिन, उफ्रिन, कुद्न छोडेका छन् । मोबाइलमा झुत्ती खेलेर समाज यसरी थुनिनु हुँदैन । सहरको नीरस जीवनको छाया गाउँमा पनि पर्न थालेको महसुस हुँदै छ । हेर्दाहेर्दै गाउँठाउँ पनि अलि वर्षमा नयाँ सहरजस्तै खल्ला, रूखा र नीरस बन्न बेर छैन । भौतिक संरचनाले जीवन्त समाजलाई निल्नु हुँदैन ।

(२०७७ साल फागुन १५ गते शनिवार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित । तस्वीर—लेखक)

‘स्पिड आर्ट’ का उदाउँदा प्रतिभा

भक्तपुर कमलविनायकका २६ बर्षीय विकल प्रजापतिको हातमा अनेक सीप छ । कामचलाउ हैन, उम्दा सीप । पढाईले वास्तुकार (आर्किटेक्ट) हुन् उनी । जागीर छोडेर घरमै बसेर काम गरिहरेका उनी आफ्नै परामर्शदातृ संस्था खोल्ने तयारीमा छन् । मूर्तिकला त उनको कला यात्राको जग नै हो । कमलविनायकमा रहेको प्रजापति परिवारको पुस्तौनी पेशा नै माटोको भाडा बनाउनु हो । उनले जिन्दगीमा पहिलोपटक माटोमै सृजना भर्ने रहर गरे । ‘माटोको भाडा बनाउचाहि मैले जानिन, माटो खेलाएर मूर्ति बनाउने ढंगचाहि सानैदेखि जानें’, उनले भने ।

मूर्तिकला बाहेक उनी पेन्टिङ बनाउन र चित्र बनाउनपनि असाध्यै सिपालु छन् । शिसाकलमदेखि वाटर कलर, पोष्टर कलर, आयल कलर सबै माध्यममा पोख्त । कलाकारिताको धेरै माध्यम जानेपनि उनको मनचाहि स्पिड आर्टमा बसेको छ । हलमा जम्मा भएका दर्शकसामु ठूलो क्यानभास लिएर संगीतको मधुरो धूनसंगै उनका हात जादु गरेझैं नाच्छन् । ५—७ मिनेट बिजुलीका गतिमा चलेझैं लाग्ने उनका हातले असाध्यै सुन्दर सृजना तयार पार्छन् । यसका लागि उनले दुइवटा माध्यम छानेका छन् । एउटा ग्लिटर आर्ट । यो भनेको ग्लुको सहायताले बनाउनुपर्ने आकृति तयार पारी त्यसमा ग्लिटर (कस्मेटिक पसलमा पाईने मसिना कण भएको रंगीचंगी पदार्थ) छरेर सृजना तयार पार्नु । अर्कोचाहि एक्रेलिकका सहायताले ठूलो क्यानभासमा द्रुत गतिमा पेन्टिङ बनाउनु । प्रशस्त समय दिएर घरमै बसेर बनाउने पेन्टिङ कला त उम्दा छँदैछ ।

३—४ बर्षको कलिलो उमेरमै माटामा कला भरेर सृजनात्मक यात्रामा तानिएका उनलाई थप बाटो देखाउने काम मामाले गरे । शिक्षण पेशमा जोडिएका मामा दीपेन्द्र प्रजापतिले विभिन्न विद्यालयमा हुने चित्रकला प्रतियोगितामा भाग लिन लगाएर उनलाई कलामा थप रुचि जगाउने र प्रोत्साहित गर्ने काम गरे । भक्तपुर कलै कलाको शहर । विद्यालयमा पनि विभिन्न कला देखाउने माहोल थियो । मूर्ति बनाउने माटो र चित्र बनाउने माहोलको अभाव नभएपछि उनमा लगाव बस्यो । यी दुबै कलामा उनी निरन्तर लागिरहे । पुरस्कार र स्याबासी पाईरहे । पुरस्कार, स्याबासी र निरन्तरको साधनाले कला निखारिंदै र तिखारिंदै गयो ।

विज्ञान विषय लिएर १२ कक्षा पास गरेपछि उनी वास्तुकलाको अध्ययनतिर तानिए । घर नजिकैको ख्वपः इन्जिनियरिङ्ग कलेजले उनको ध्यान बेस्सरी तान्यो । इन्जिनियरिङ्गमा राम्रो पढाई हुने कलेज घरनजिकै भएपछि उनी त्यहाँ वास्तुकला (आर्किटेक्चर) विषयमा स्नातक तहमा भर्ना भए । ३ बर्षअघि वास्तुकलाको पढाई सिध्याए । वास्तुकला पढेपनि चित्रकला र मूर्तिकलाको मोहबाट टाढा पुगेनन् । धेरै दर्शकसामु ‘विजुलीको गति’ मा चित्र बनाउने चारतीय चित्रकार विलाश नायक र अमेरिकी चित्रकार डेबिड ब्ल्याडरको कलाकर्मको भिडियो देखेपछि उनलाई पनि त्यसै गर्ने रहर लाग्यो । घरमै एउटा कोठामा उनले त्यसरी नै चित्र बनाउने रहर गरे । उनको कामलाई भाइ विजयले खिचिदिए । शुरुमा ग्लिटर आर्टका लागि उनले महजोडीलाई छाने । एक्रेलिकको सहायताले बनाईने स्पिड पेन्टिङचाहि महात्मा गान्धीको बनाए । पहिलो प्रयास सन्तोषजनक भएपछि उनमा उत्साह भरियो । भिडियो युट्युबमा राख्न थालेपछि चर्चा बटुल्दै गए ।

धेरै दर्शकका सामु स्पिड आर्ट गर्ने पहिलो मौकाचाहि उनलाई सोसाईटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टस् (सोना) ले दिलायो । सोसाइटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टस्ले बेलाबेलामा आर्किटेक्टहरुलाई आफ्ना कामबारे प्रस्तुतिकरणका लागि निम्त्याउने गर्दछ, ‘आर्किटेक्ट स्पिक्स’ (वास्तुकार बोल्छन्) श्रृंखलामार्फत । उनको कलासंग परिचित तथा उनलाई ख्वप इन्जिनियरिङ्ग कलेजमा पढाएकी सोसाईटी अफ नेपलिज आर्किटेक्टसकी अध्यक्ष अन्जु मल्ल प्रधानले सो अवसर दिएकी थिइन् । २०७६ साल साउन १७ गते त्रिपुरेश्वरको एउटा हलमा करिब २०० जना आर्किटेक्टहरुको उपस्थितिमा उनले ७ मिनेटमा जादु गरेझैं विशाल क्यानभासमा कुमारीको पेन्टिङ बनाए । हलमा सियो खसेपनि सुनिने सन्नाटा थियो । सबैका आँखा उनकै कामतिर तानिएका थिए । मपनि त्यो कार्यक्रममा सहभागी थिएँ र उनको कलाको जादु हेरिरहेको थिएँ । ७ मिनेटपछि पर्रर ताली बज्यो । उनले पनि सन्तोषको लामो श्वास फेरे । उनको स्पिड आर्ट त्यो दिनबाट घरबाहिर निस्केको थियो । सामाजिक सन्जालबाट नै उनको कलायात्राले चर्चा पायो । देश विदेशबाट कामका अवसरहरु आउन थाले । त्यसरी नै पेन्टिङ बनाउँदै भिडियो पठाइदिए पुग्ने । ती अवसरले उनलाई कलाकारितामा ठूलो हौसला मिल्यो ।

७ मिनेटमा बनाईएको कुमारीको चित्र सोनाकी अध्यक्ष अन्जु मल्ल प्रधानलाई हस्तान्तरण गर्दै

‘उज्यालो निर्माता’ कुलमान घिसिङको चित्रपनि उनले बनाए । घिसिङलाई भेटेरै चित्र बुझाए । घिसिङले उनको कलाको प्रसंशा गरे । राजा वीरेन्द्रदेखि महावीर पुन, राजेश हमालसम्मका पेन्टिङ उनले त्यसरी नै बनाए । युट्युब मार्फत कलाको प्रसंशक थपिंदै जाँदा भारतको एउटा ईभेन्ट म्यानेजमेन्ट कम्पनीले उनलाई आर्कषक प्रस्ताव पठायो । उतै बसेर कला अभ्यास गर्ने प्रस्ताव । विभिन्न प्रतिष्ठित समारोहहरुमा द्रुत गतिमा पेन्टिङ कला देखाउने गरि लामो समयको करार सम्झौता भएको थियो । कहर कोरोनाले त्यो काम अघि बढ्न पाएन ।

कुलमान घिसिङलाई चित्र हस्तान्तरण गर्दै

कोरोना कहरसंगै उनले परामर्शदातृ संस्थाको जागीर छोडेर घरमै बसेर वास्तुकला र चित्रकलालाई निरन्तरता दिए । त्यही मेसोमा केही समयदेखि अभ्यास नगरेको मूर्तिकलालाई निरन्तरता दिने रहर जाग्यो । उनले महजोडीको मूर्ति (मदन बहादुर र हरि बहादुर पात्र झल्कने मूर्ति) बनाए । भेटेर मूर्ति देखाउन रहर लागेको भनी मह सञ्चारमा इमेल पठाए । हरिवंशको फेसबुकमा पनि म्यासेज पठाए । कतैबाट जवाफ आएन । जवाफ नआएको ७ दिनपछि अचानक महजोडी उनकै घरभित्र आईपुगे । उनलाई छक्क पार्न पो जवाफ नदिएका रहेछन् महजोडीले । मदन बहादुर र हरिबहादुरको मूर्ति देखेर महजोडी खुशी भए । उनलाई शुभकामना दिए । यो कामको राम्रो चर्चापनि भयो । त्यो मूर्ति उनले रेडियो अडियो एफएमलाई उपहार दिए । ‘त्यो मूर्ति उपहार दिएर पठाउँदा छोरी अन्माएर पठाएजस्तै महसुस भयो’, विकलले भने ।

मदनबहादुर— हरिबहादुरको मूर्तिसाथ महजोडी

कलायात्राका लागी जर्मनी लगायत देशहरुबाट आएको निम्तोपनि कोरोना कहरले अघि बढ्न दिएको छैन । कलायात्रा उनको जिन्दगीको ठूलो लक्ष्य हो । देश विदेश घुम्दै कलाकारिता गर्ने, थप तालीम लिएर कला तिखार्ने र नेपालको सौन्दर्य र सम्पदालाई कला यात्रामार्फत विभिन्न देशमा चिनाउने उनको धोको छ । त्यो धोकोले मूर्त रुप लिनेगरि विभिन्न प्रस्तावपनि आउन थालेका छन् । सामाजिक सञ्जालमार्फत नै कलाकारहरुको विभिन्न समूहसंग जोडिएका पनि छन् ।

कुमारीको पेन्टिङ

कुराकानीलाई बिट मार्ने क्रममा ‘कलाकारिताले जीविका चलाउन गाह्रो छ’ भने विकलले । सुनेर मेरो मन चसक्क भयो । यति धेरै प्रतिभावान कलाकारलाई पनि कलाकारिताले जीविका चलाउन गाह्रो । कलाकारितामा लागेर काम पाउन गाह्रो छैन । उचित दाम पाउनचाहि गाह्रो छ । ‘कलाकर्म अहिलेलाई सोखमात्र भएको छ । जागीर खान काठमाडौं धाउँदा दिनको ४ घण्टा गाडीमै खेरा जानेभो । कोरोना कहरले गाडी चढ्नपनि सजिलो कहाँ छ र ? अब २ जना सिभिल ईन्जिनियर र अर्को एकजना आर्किटेक्ट साथी मिलेर अफिस खोल्न लागेको । वास्तुकलाको ब्यवसायिक अभ्यासले जीविका चलाउन सहज होला’, उनी आफ्नो योजना सुनाउँदै थिए । घरको पहिलो तलामा दुईवटा कोठाको जोहोपनि गरेका रहेछन् । घरमै कला ग्यालरी बनाउने र बालबालिका तथा ईच्छुकलाई चित्रकला सिकाउने पनि उनको रहर छ ।

राजेश हमालको पेन्टिङ

चित्र र मूर्ति बनाएपछि उपहार दिइहाल्ने उनको सरलता र शालिनताले गर्दा कमलविनायकस्थित विकलको घरमा सृजना भेटाउनै मुश्किल पर्छ । अर्डर लिएर बनाउने ब्यवसायिक चित्र, पेन्टिङ, मूर्ति त आफूसंग रहने कुरै आएन । सोखले बनाएका चित्र र मूर्तिपनि सम्बन्धित ब्यक्तिलाई भेटेर उपहार दिने गर्दा रहेछन् । उनको कलाको संग्रह घरमा खासै नभेटिएपनि फेसबुक पेज र युट्युबमा चाहि प्रशस्तै भेटिन्छ । वास्तुकला र ललितकला मार्फत विकलको कलायात्रा अझ झांगियोस् । स्पिड आर्ट मार्फत नेपाल चिनाउने उनको सपनाले मूर्तरुप लिन सकोस् ।

सिद्धिदास महाजुको मूर्ति
ओशोको पेन्टिङ

(तस्वीर : विकल प्रजापतिको फेसबुक पेजबाट साभार गरिएको)

(उनको कलाकारिता हेर्नका लागि https://www.youtube.com/channel/UCCeIKaeL7rExSoK7_WhDgtg   र /https://www.facebook.com/VikalART मा क्लिक गर्नुहोस् )

(हिमालखबर डटकममा २०७७ साल पुष ४ गते प्रकाशित )

पहुँचयुक्त संरचनाको शब्दचित्र

 कुनै पनि व्यक्ति आफ्नो घरबाट कार्यालय, विद्यालय वा आफू जानु पर्ने ठाउँसम्म निर्वाध तरिकाले पुग्न, प्रवेश गर्न, घुमफिर गर्न, संरचनाभित्रका सेवा सुविधा प्रयोग गर्न र काम फत्ते गरेर फर्किन कुनै पनि किसिमको भौतिक पूर्वाधारजन्य अवरोध छैन भने त्यस्तो अवरोधमुक्त समाजलाई पहुँचयुक्त समाज भनेर भनिन्छ । तर हाम्रो समाजको चित्र यसको ठिक उल्टो छ ।

राजधानी शहरका सडकभरी मान्छे खस्ने बडाबडा भ्वाङ छन् । ढलनलको उचित व्यवस्थाको अभावमा ती सडक खोला बन्छन् र मान्छे बगाउछन् । सडकहरु सडकजस्तै छैनन् । पीच टाँसेपछि र र फोरेर फराक पारेपछि एकसडक बन्छ भन्ने सोच हावी छ । ती अलकत्रे चौरहरुमा न पर्याप्त जेब्रा क्रस छन्, न फुटपाथ, आकाशे पूल, लेन छुट्याउने होचो पर्खाल, न ट्राफिक लाईट । पूर्वाधारशुन्य यी चौरहरुमा ब्रेलमार्ग (ट्याकटायल टायल), र्‍याम्प, अडियो गाईड लगायतका पूर्वाधार राखेर अपांगता भएका ब्यक्तिलाई सहज बनाउनु पर्छ भन्ने कर्तव्यबोध असाध्यै निम्छरो छ । हालिएका ठाउँका हरिबिजोग छ । न ढंग मिलाईएको छ, न जतन गरिएको छ । पथप्रदर्शन गर्ने ट्याकटायल जथभावी हालिदा त्यसले उल्टो दिग्भ्रमित बनाएको छ, दुर्घटना निम्त्याएको छ । रत्नपार्क, भृकुटीमण्डप बरिपरि यस्तो दृश्य देख्न पाईन्छ ।

साँघुरा फुटपाथहरुमा पुराना रुख हटाउनु परै जाओस्, नयाँ रुखसमेत रोपिएको छ । शहर हरियो बनाउने नाममा यसरी धराप थाप्नुलाई जायज काम भन्न सकिन्न । रुख जोगाउछु पर्छ दुईमत छैन । तर फुटपाथको रुख जोगाएर काम छैन । त्यसले विपद निम्त्याउँछ । हावाहुरीमा ढल्ने जोखिमबाहेक अपांगता भएका ब्यक्तिलाई त्यसले पिर्छ । बिजुलीका पोल, लत्रेका तार सबैले जोखिम बढाएका छन् । यी अस्तव्यस्त संरचना सबैका लागी पिराहा बनेका छन् । अपांगता भएका ब्यक्तिलाई झन् बढी दुख दिएका छन् ।

सार्वजनिक संरचनामा मात्र हैन, निजी संरचनामा पनि पहुँचयुक्तताबारे ख्याल गरियो भने आफैंले बुढेसकालमा सुख पाईने हो भन्ने आत्मकेन्द्रित सोच नै राखियो भने पनि राम्रै हुन्छ । एउटा घर घटीमा ३ पुस्ताको ओत हो । बालक, बयस्क र बृद्ध । अपांगता भएका ब्यक्ति घरमा छैनन् भनेर उम्कन खोजेपनि आफूले बनाएको घर आफ्ना बालबालिकाका लागी कत्तिको सहज, सरल र असल छ भनेर सोचियो भने निजी घर पहुँचयुक्त बनाउने प्रेरणा मिल्छ । नाली थुनिएर, ससाना खोल्सी थुनिएर बर्खाको पानी घरभित्रपस्ने समस्याका कारण घरको जग अलिकति उठाउनुपर्ने बाध्यता छ । साघुरा घडेरी भएकोले ५ फिट खुल्ला छोडिएको ठाउँमा पहुँचयुक्त र्‍याम्प बनाउन त परै जाओस्, मोटरसाईकल उकाल्न समेत सहज छैन । यी ब्यवहारिक कठिनाईका बाबजुद निजी घरलाई पनि पहुँचयुक्त बनाउन भर्‍याङमा मार्बलजस्ता चिप्लने सामाग्री नहाल्ने, झ्यालका छेस्किनीहरु खोल्न सहज होस् भन्नाका लागी झ्याललाई होचो बनाउने, धारा, बेशिन, भान्साको स्ल्याब, बिजुलीका स्विचहरु २ फिट ६ इन्चदेखि ३ फिटको उचाईभित्र राख्ने, भ¥याङ खुडकिलो १२ इन्च चौडा र ६ इन्चभन्दा अग्लो नबनाउने, कोठाहरुको सतह तलमाथी नपार्ने, ढोकाको तल अवरोध नराख्ने, ढोकाहरु गह्रौ नबनाउने जस्ता सामान्य उपाय अबलम्बन गरी निजी घर पहुँचयुक्त बनाउन सकिन्छ ।

अपांगता समस्या होईन, हामीले बनाएका धराप संरचना समस्या हो भनेर हामीले आत्मसात गर्न अझैं सकेका छैनौं । सडक सहज भैदिए, कार्यालय, विद्यालय, मन्दिर, पुस्तकालय, पार्क, संग्रहालय, धारा, शौचालय पहुँचयुक्त बन्न सक्यो भने अपांगता भएका ब्यक्तिको जिन्दगीको रथ कही कतैपनि रोकिंदैन । धारा छ, पानी खान सकिंदैन । शौचालय छ, पिशाब फेर्न सकिंदैन । बस छ, चढ्न सकिंदैन । किताब छ, पढ्न सकिंदैन । रेष्टुरेन्ट छ, खान जान सकिंदैन । स्कूल छ, पढ्न जान सकिंदैन । टिभी छ, बोलेको सुनिदैन, लेखेर देखाउदैन । किन यस्तो हुन्छ ? संसारभर यस्तै हुन्छ, जापान, अमेरिका र बेलायतमा यस्तै हुन्छ ? हुन्न । ब्यक्ति समस्या हैन । समस्याका अवरोध पन्छाउन जाँगर नदेखाउने, कर्तव्यबोध नगर्ने परिपाटी झांगिंदै जाँदा समस्याहरु चुलिएका हुन् ।

पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका लागी नेपालमा नियम कानून नभएको हैन । नेपाल सरकारले अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी पहुँचयुक्त भौतिक संरचना तथा सञ्चार सेवा निर्देशिका, २०६९ लागु गरिसकेको छ । यो निर्देशिकाले सडक, पार्क, सवारी साधन, अस्पताल, विद्यालय जस्त सार्वजनिक महत्वका संरचनालाई कसरी पहुँचयुक्त बनाउन भन्ने प्राविधिक उपाय पनि सुझाएको छ । तर, कार्यान्वयन निम्छरो छ ।

केही समयअघि ट्याक्सीका छत हटाउने अभियान चल्यो । छत हटाउने अभियानकर्ताले ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताको ह्वीलचियर ट्याक्सीभित्र अटाउँछ कि अटाउदैन भनेर सोच्दै सोचेनन् । साझा यातायात सेवाले सेमी लो फ्लोर बस ल्याएर सेवा शुरु गरेको छ । तर त्यो बस गुड्न काठमाडौंको बाटो गतिलो छैन । बस स्टपहरु पहुँचयुक्त छैनन् । सडक छेउमा पर्याप्त र मिलेका ¥याम्पहरु छैनन् । सार्वजनिक सवारीमा सिट आरक्षण गरिएपनि त्यसको कार्यान्वयन त्यति प्रभावकारी छैन । सिट आरक्षण र पहुँचयुक्त भौतिक संरचना निर्माण दया र मायाको विषय हैन  । अधिकारको विषय हो ।  यो अधिकार कसैबाट हनन हुनु हुँदैन । यो कर्तव्यबोध हुनु र सरकारी नियम कानूनको पालना हुनु जरुरी छ । पहुँचयुक्त संरचना डिजाइनबारे इन्जिनियरहरुलाई पढाउनु पनि जरुरी छ । कसरी बनाउने भन्ने मेसो नपाएर धेरैजना अल्मलिएका छन् । बनाउन खोज्दा खोज्दै गल्ती पनि गरिरहेका छन् । त्यसकारण पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका आयाम र बिषयबस्तुको गहिराईबरे इन्जिनियर, निर्माणकर्मी र निर्माण व्यवसायीलाई सिकाउने कार्यक्रमहरु पनि चलाउनु जरुरी छ ।

कार्यालय स्थलहरु पहुँचयुक्त नभएकोले आफ्नो विषयबस्तुमा असाध्यै दक्ष भएपनि रोजगारको अवसरबाट अपांगता भएका ब्यक्तिहरु पछि पारिएका छन् । यो तितो कथा अब दोहोरिन हुँदैन । सानो खर्चमा भएका भौतिक संरचनालाई सुधार गर्नुपर्छ । माया दया गरेर बोकेर, डोहोर्याएर लैजाउला भन्ने सोच राख्नु हुँदैन । त्यसो गरिदा अपांगता भएका ब्यक्तिको आत्मसम्मानमा धक्का लाग्छ । पहुँचयुक्त भौतिक वातावरणमा निर्वाध रुपले आफ्नो काम आफैले गर्न पाउनु उहाँहरुको अधिकार हो । अपांगता भएकै कारण चाहेको विषय, चाहेको कलेज वा विश्वविद्यालयमा पढ्न नपाउनु असाध्यै दुखको विषय हो । हाम्रा विश्वविद्यालय र क्याम्पसहरुले पहुँचयुक्तता गुरुयोजना नै बनाएर समग्र संरचना र परिसर पहुँचयुक्त बनाउन पटक्कै ढिला गर्न हुन्न ।

अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी शहरी क्षेत्रभन्दा बढी अप्ठेरो अवस्था गाउँमा छ । ढलान गरेर मात्रै पहुँचयुक्त संरचना बन्छ भन्ने हैन । सीप र ढंग मिलाउन जानियो भने फलेक छापेर पनि र्‍याम्प बन्छ, बाँस वा काठ काटेर पनि रेलिङ बन्छ । स्थानीय सीप र प्रविधि अनुसार संरचनालाई पहुँचयुक्त बनाउन नसकिने हैन ।

पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका  केही सर्वव्यापी सिद्धान्तहरु छन् । ती मार्गनिर्देशक सिद्धान्तका आधारमा स्थानीय मापदण्ड तय गरिएका छन् । जस्तै पहुँचयुक्त र्‍याम्प बनाउँदा पुरानो संरचना मर्मतमा घटीमा १:८ देखि १:१२ को अनुपात हुनेगरि बनाउनुपर्छ भने नयाँ सार्वजनिक संरचना बनाउँदा १:१५ को अनुपात हुनेगरि बनाउनुपर्छ । रेलिङको माथिल्लो भागको उचाई  ३ फिटभन्दा बढी हुनु हुँदैन । २ इन्चको उचाईमा पनि रेलिङ राख्नुपर्छ, दायाँवायाँ ह्वीलचियर नलडोस् भनेर । त्यस्तै २ फिट ३ इन्चको उचाईमा पनि रेलिङ राखिनुपर्छ, जसले उचाई सम्बन्धी समस्या भएका ब्यक्तिलाई सहज बनाउँछ  । र्‍याम्पमा चिप्लो सतह बनाउनु हुँदैन । यो एउटा उदाहरण मात्रै भयो । पहुँचयुक्त संरचनाका आयाम र गहिराई धेरै छन् । रोद्रिगो मेलोको पुस्तक (सबैका लागि पुनर्निर्माण) मा यसलाई राम्ररी अथ्र्याईएको छ । पहुँचयुक्त संरचना निर्माणका ७ सर्वव्यापी सिद्धान्त निम्नानुसार छन् ।

१. न्यायोचित प्रयोग 

भवनको डिजाइन तयार पार्दा सबैले समान रुपमा प्रयोग गर्न सक्ने हुनुपर्छ भन्ने कुरामा ख्याल राखिनु पर्दछ  । सबैले भवन प्रयोग गर्ने माध्यम एउटै हुनुपर्छ । यदि यसमा एकरुपता कायम गर्न केही कारणवश सकिएन भने प्रयोग गर्दा अबलम्बन गर्ने माध्यम गोपनीयता, सुरक्षा र सहजताको दृष्टिकोणबाट चाहि समान नै हुनुपर्छ । अपांगता भएका ब्यक्तिका लागी छुट्टै बाटो, शौचालय… भन्ने सोच राख्नु हुँदैन ।

२. प्रयोगमा लचकता

भवन वा अन्य संरचनाको डिजाइन गर्दा प्रयोगकर्तालाई यसको बनावटको विशेषता अनुसार प्रयोग गर्न बाध्य पारिने हिसाबले बनाउनु हुँदैन । अन्य फरक तरिकाले पनि प्रयोग गर्न सकिने गरी डिजाइनमा लचकता कायम गर्नुपर्छ । चलनचल्तीको शैली र प्रयोग गरिरहेको शैली भन्दा फरक किसिमले प्रयोग गर्नुपर्ने बाध्यता परेको बेलामा पनि सहजै प्रयोग गरिन शैलीमा डिजाइन गर्नु नै प्रयोगमा लचकता हो ।

३. सरल र सहज 

भवनको प्रत्येक खण्ड र अंश डिजाइनको मूलभूत उद्देश्य सबैले सहज तरिकाले प्रयोग गर्न सकून भन्ने नै हो भन्ने कुरा डिजाइनरले आत्मसात गर्नु पर्दछ । यसका साथै प्रयोगकर्तालाई भवनका अवयव प्रयोग गर्ने तरिका पनि लेखेर, भिडियो वा अडियोमार्फत वा अन्य उपायद्धारा सिकाउनु पर्दछ । जस्तै शौचालयमा प्रयोग गरिने धारा, लिफ्ट प्रयोग गर्ने तरिका, अग्नी निरोधक ग्याँस प्रयोग गर्ने तरिका, आकस्मिक घण्टीको अवस्थिति र प्रयोग विधि स्पष्ट र सहज हुने गरी सिकाउने व्यवस्था गर्नु पर्दछ । उपयोग गर्ने तरिका प्रष्ट पार्न सकियो भने आपतकालिन अवस्थामा पनि भवन प्रयोगकर्ताले धेरै कष्ट बेहोर्नु पर्दैन ।

४. इन्द्रियगोचर (प्रत्यक्ष/स्पष्ट) सूचना 

आफ्नो इन्द्रिय क्षमता विना नै भवन वा कुनै संरचनाका प्रयोगकर्तालाई प्रभावकारी सञ्चार सुविधाको सुनिश्चितता गरिनुपर्छ । यसका लागी विभिन्न उपाय अबलम्बन गर्न सकिन्छ । यस्ता उपायमा लिखित, मौखिक, सांकेतिक, श्रष्यदृश्य सामाग्री आदि पर्दछन् ।

५.त्रुटिप्रति सहिष्णुता

भवन वा अन्य भौतिक संरचनाको कुनै भाग, अंश वा खण्डको विशेषता कुनै प्रयोगकर्ताको लागी असहज, खतरनाक वा हानिकारक खालको छ भने त्यस्तो भागलाई हटाउनु, छुट्याउनु वा छेक्नु नितान्त जरुरी हुन्छ । यदि सम्भावित खतरालाई हटाउन छेक्न वा छुट्याउन केही कारणवश सम्भव छैन भने खास संकेत वा चिन्हद्धारा वा इन्द्रियले अनुभूत गर्न सक्ने गरी वा अडियो सन्देशद्धारा पनि सचेत गराउने सूचना प्रवाह गर्नु पर्दछ ।

६.न्यून बलको प्रयोग

भवन वा संरचना बनाउँदा प्रयोगकर्ताले आफ्नो बल प्रयोग नगरी न्यून बलद्धारा प्रयोग गर्न सकिने किसिमको हुनुपर्छ । परम्परागत ढोकाहरु धेरै गह्रौ हुने र तिनलाई धकेलेर खोल्न धेरै बल प्रयोग गर्नुपर्दा बालबालिका, जेष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका ब्यक्तिले अप्ठेरो पर्ने हुँदा ५ पाउण्डभन्दा कम बलमै खोल्न मिल्ने गरी ढोका, चुकुल र ह्याण्डलहरु बनाउनु पर्दछ । भवनका हरेक अंश र खण्ड न्यून बलको प्रयोगद्धारा उपयोग गर्न मिल्ने गरी डिजाइन गरिनुपर्छ ।

७.पहुँच र उपयोगका लागी आकार र स्थान 

भवनको वा अन्य संरचनाको डिजाइन गर्दा यसको बनावट सबैले प्रयोग गर्न सक्ने र उचित रुपले व्यवस्थित गर्न सक्ने प्रर्याप्त ठाउँ हुने किसिमले गर्नुपर्छ । जस्तै वास बेसिनको तल्लो भागमा खुल्ला छ भने ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताले आफ्नो ह्वीलचियर बेसिनको तलपट्टि धकेलेर बेसिनको निर्वाध प्रयोग गर्न सक्छन् । तर त्यो भाग दराज बनाएर वा अन्य प्रयोजनका लागी बन्द गरिएको छ भने ह्वीलचियर प्रयोगकर्ताका लागी असहज हुनसक्छ । यसबाहेक सबै प्रयोगकर्ताले विशेष वा महत्वपूर्ण सुविधा वा सामाग्री राखिएको ठाउँ (जस्तै मन्दिरको मूर्ति, सभाहलको मञ्च आदि) मा निर्वाध रुपले पुग्ने/प्रयोग गर्न सक्ने गरी आवतजावतको सजिलो बाटो उपलब्ध गराउनुपर्छ । त्यस्ता सुविधाहरुको आकार र स्थान छनौट गर्दा पहुँचयुक्ततालाई बिर्सिनु हुँदैन ।

(नेपाल लाइभ डटकममा प्रकाशित)

न्वाइ (न्वागी) खाने दिनको सम्झना

ठूला एकादशी सकिएसंगै ठूला चाडवाड लगभग सकिन्छन् । ठूला चाडवाड सकिएपनि गाउँले जीवनमा रंग भर्न ससाना चाड निरन्तर आईरहन्छन् । हेर्दा ससानो तर ठूलै उमंग भित्र्याउने चाडमध्ये एक न्वागी खाने दिनपनि हो । दशैं सकिएसंगै धान पहेलिंदै गएपछि र भकारी रित्तिकै गएपछि साईत हेरेर न्वागी खाने दिन निस्कन्थ्यो । हुनलाई भदौ असोजतिर घैया पाक्छ तर घैया भगवानलाई चढ्दैन । भगवानलाई चढ्नलाई त पाखोको घैया हैन, खेतकै धान चाहियो । चलन त्यस्तै भएपनि घैयाले के गरोस् । बिचरा घैया । रुखोसुखो पाखोमा फल्नु छ, भगवानलाई नचढ्नुको दुख पनि खेप्नु छ । विनादोष यसरी हेपिनु परेकोले हो कि, घैया त आजकाल लोपै भएको छ । भातमात्र किन, चिउरा खानलाई पनि घैया खास्सा थियो । आजकाल त घैयालाई फोटोमा खोज्नुपर्छ । मसंग पनि घैयाबारीमा एउटा फोटो छ । घैयाबारीभित्र म पनि छु ।

ठूला एकादशी पछिको पहिलो पूर्णिमा । हाम्रो कुलमा न्वागी खाने दिन । साईत हेरेर खाने चलन जुराउनुसट्टा यसरी दिनै तोक्न थालिएको केही बर्षमात्र भयो । त्यो पूर्णिमा केही कारणले छेकियो भने त्यसपछिको पञ्चमीमा न्वागी खाने साईत जुर्छ । पञ्चमी पनि छेकियो भने पञ्चमी पछिको पूर्णिमामा न्वागी खाईन्छ । न्वागी खाने दिनले बेग्लै खुशी भित्र्याउथ्यो । बारीमा मकै पाकेपछि होस् या भान्सामा सेलरोटी पाकेपछि, देवतालाई चढाएर मात्र खाने चलन छ । धान पाकेपछि चढाउने चलनचाहि अर्कै । कुलका सबै मिलेर कुल देवताको मन्दिरमा भेला भएर पूजा भएपछि बल्ल नयाँ धानको भात खान पाईन्छ । बैशाख पूर्णिमाको दिन कुलदेवताको पूजा गरेकैं शैलीमा पूजाआजा गरि न्वागी खाईन्छ ।

बर्लाची, तनहुँस्थित कुलदेवताको मन्दिरमा आज गरिएको पूजा (तस्वीर साभार—समिक्षा बगाले)

न्वागी खानुभन्दा पहिला मुठी लिने चलन हुन्छ । धान काट्नुभन्दा पहिला साईत हेरेर एक मुठी धान काटेर ल्याईन्छ । त्यसैलाई मुठी लिने भनिन्छ । मुठी लिनुअघि मुहाने गरोमा धूपदीप गरिन्छ र धानको गाँज सहित काटेर घरमा ल्याईन्छ । मैले जान्दा त धूपदीप गरेर मुठी लिने चलन अलि पातलो भैसकेको थियो । बाको बाल्यकालमा सलाई र लाईटर त्यति सहजै पाईन्नथ्यो रे । त्यतिबेला घरबाटै ठूलो अगुल्टो लगेर धूपदीप दिने चलन थियो रे । झुलो—चम्को (चिलौनेको रुखमा पाईने च्याउ, फलाम र दर्शनढुंगा रगडेर आगो बालिने चलन) लगेर आगो निकालेर दाउरा बालेर धूप दिने चलनपनि थियो अरे । यसरी धूप दिएर मुठी लिएपछि त धान काट्ने साईत फुकिगो । आफ्नो अनुकूलता अनुसार जहिले काटेपनि भयो ।

नयाँ चामलको होइन, बजारको चामलको न्वागी र पातलो रोटी । काठमाडौंमा बनेको न्वागी ।

न्वागी खाने बेलामा धान पाक्यो भने त नयाँ चामलकै न्वागी खान पाईन्छ । नयाँ धानको चामललाई धेरै बेर भिजाएपछि त्यो नरम बन्छ । काँचै खान सकिन्छ । त्यसमा केरा, दही, सुकमेल, मरिच मिसाएर बनाईने स्वादिलो प्रसाद हो न्वागी । न्वागीसंगै चामलको पातलो रोटीपनि बनाईन्छ । नयाँ चामललाई सिलौटोमा पिसेर, चिनी मोलेर तावामा घ्यू तताएर पातलो रोटी बनाईन्छ । असाध्यै मिठो हुन्छ पातलो रोटी । त्यो दिन सम्भव भएसम्म अक्षता, चरु (होम गर्दा धान, चामल, घ्यू मिसाएर होम्ने), रोटी सबै नयाँ धानकै बनाईन्छ । तर नयाँ धान राम्ररी पाकेन भन नयाँ धान थोरै ल्याएर भकारीमा मिसाईन्छ र काम चलाईन्छ । ढिलो पाक्ने धानका बीउलाई आजकाल छिटोछिटो पाक्ने बीउले बिस्थापित गरिसकेकाले न्वागी खाने बेलामा धान नपाक्ला कि भन्ने पिरलोचाहि खासै छैन ।

न्वागी खाने दिन तेत्तीस कोटी देवता र कुल देवतालाई सम्झेर होम—आहुती गरेपछि पूजा सकिन्छ । पूजाआजा सकिएपछि टिका र तरेखु (चरु होमेपछि डढेर बनेको कालो चीज) लगाईन्छ । त्यसपछि न्वागी र चामलका पातला रोटीको प्रसाद खाईन्छ । कुलदेवताको मन्दिर बन्नुभन्दा पहिला कुलका जेष्ठ सदस्यको घर (भण्डार कोठामा) मा कुलदेवताको पूजा गर्ने र न्वागी खाने पूजापनि त्यसरी नै गर्ने चलन थियो । कुलका जेष्ठ सदस्यको घरमा कसैको मरण भएमा त्यो बर्ष त्यो घरमा पूजा चल्दैनथ्यो र अर्का सदस्यको घरमा हस्तान्तरण हुन्थ्यो । यसरी पालो सर्दै—सर्दै गएर पूजाले निरन्तरता पाईरहेको थियो । केही बर्षअघि कुलदेवताको मन्दिर बनेपछि पूजाआजा गरेर मन्दिरमा न्वागी खान थालिएको छ । यो पूजाको दिनमा सात भाग चामलका थुप्रा बनाएर त्यसमाथि पातीको लिंंगो राखेर पूजा गरिन्छ । पातीको लिंगोलाई ध्वजा—पताकाले सिंगारिन्छ । यसरी राखिएका सात भागमध्ये पाँचवटा भाग कुल देवतालाई, एउटा गणेशलाई, एउटा गौरीलाई समर्पण गरिन्छ । न्वागी खाने दिन गरिने पूजा र बैशाख पूर्णिमामा गरिने पूजामा खासै फरक हुन्न ।

बर्षको दुईचोटी कुल देवताको पूजा किन भएको होला ? सानोमा कुरा नबुझेर अलमल्ल पर्थें । बैशाख पूर्णिमामा कुलदेवताको पूजामा खीर र पातलो रोटी खाईन्छ । कार्तिक मंसीरको पूजामा ‘न्वाई’ (गाउँमा न्वागी नभनेर न्वाई भनिन्छ) र पातलो रोटी खाईन्छ । फरक त्यतिमात्र हो । अलि ठूलो भएपछि बुझें, जीवन धान्ने धानलाई यसरी सम्मान गरेर यसो गरिएको हो । सानोतिनो सम्मान त सबै अन्न र फलफूलले पनि पाउँथे। मकैंलाई तुलसीको मोठमा चढाएपछि खान फुक्यो । अरु अन्न र फलफूलपनि पाक्ने समय अनुसार मोठमा चढाएपछि खान फुक्यो । धानको मान अर्कै । तर, धानले घैयालाई गन्दैनथ्यो । घैयाले पनि ऐंया भन्दैनथ्यो कि ? देवतालाई चढाउन नपाएरै घैया पाखोरेखोबाट हरायो । धानको मान नघटेपनि माना पाथीमा चाहि घट्दो छ । कित्ता, बित्ता र फित्ताले बेरिएर धान खेतहरु आत्तिइरहेका छन् । भातमात्र होइन, अर्थोकपनि खाना हो भन्ने चेत बढ्दै जाँदा बिस्तारै गहुँ र कोदोको मान बढ्दो छ । सबै अन्न टन्न फलून । न्वागी खाने दिन सबै अन्नको जय होस् ।

(२०७७ साल मंसीर १५ गते मंगलबार)

ठूला एकादशी र शिशाघाट मेलाको सम्झना

आज हरिबोधनी एकादशी अर्थात कार्तिक शुक्लको एकादशी । असार शुक्ल एकादशीमा तुलसी रोप्ने र आजको दिन तुलसीको विहा गराउने आम प्रचलन छ । हाम्रो गाउँ सेरोफेरो (रिस्ती उपत्यका) तिर आजको एकादशीलाई ‘ठूला एकादशी’ पनि भनिन्छ । ठूला एकादशीको तयारी र रमाईलो ठूलै हुन्थ्यो । सरकारी विदा नभएपनि सेरोफेरोका सबैजसो विद्यालयले स्थानीय विदा दिन्थे । थामिनसक्नु तीर्थालुको भीड शिशाघाटमा उर्लन्थ्यो । लमजुङको दुईपिप्ले बजार कटेपछि शिशाघाट आउँछ । मादी नदीको किनारमा शिशााघाटको फराकिलो चौरमा निकै ठूलो मेला लाग्थ्यो ।

म २०५६ सालसम्म शिशाघाटमा चल्ने एकादशी मेलामा गएँ । स्कूल जीवन सकिएसंगै एकादशी मेलामा जाने क्रम टुट्यो । एकादशी मेलाका सम्झनाहरु मनमा ताजै छन् । मान्छे नै मान्छे । सुन्तलाको उरुङ । मान्द्राले बेरेका अस्थायी होटलभित्र पाकिरहेका जेरी, पकौडा र तरकारी । सखरखण्डको थुप्रो । रंगीचंगी लुगा । झण्डाबुर्जाको खेलो । छेलो हान्ने, रिङ हान्ने र भलिबल खेलको रमाईलो । पौडी खेल्ने र डुंगा तर्नेहरुको हुल । माटाका भाडा, भकारी र अनेक कृषि उपजको किनबेच । भीडमा हराईएला कि भन्ने डरले बा, दाइहरुको हात समातेर मेलामा घुमेपछि बाले दिनुभएको १०—१५ रुपैंया सिध्याएर फुरुंग परेर घर फर्किएको क्षण । डोली तार्दा मान्छे नै नदीमा खस्ने, फूलको डोली बगाउने कहालीलाग्दा क्षणहरुको साक्षी । सम्झनाको लहरो निकै लामो छ । फूलको डोलीजस्तै लामो र रंगीन । त्यतिबेला हातमा क्यामेरा थिएन । क्यामेरा भएको भए धित मर्नेगरि फूलको डोली र शिशाघाट मेलाको फोटो खिच्ने थिएँ । ठूला एकादशीको मेला सम्झँदै रानीवनस्थित घर परिसरमा बनेको सानो तुलसीको मठमा पूजा गरेपछि मेरो मन उडेर शिशाघाट मेलामा पुगिहाल्यो ।

एकादशी मेला सम्झँदै रानीवनमा गरिएको पूजापाठ

एकादशी मेलाको सबैभन्दा ठूलो आर्कषण नै फूलको डोली हुन्थ्यो । बर्षेनी सरदर २—४ वटा डोली तार्थे । कहिलेकाही त ५—७ वटासम्म पनि हुन्थे । तार्ने त फूलको लठ्ठा हो । डोलीमा हालेर लैजाने चलन भएकोले भएकोले ‘फूलको डोली तार्ने’ भनिएको हो । फूलको डोली तार्न निकै ठूलो मिहिनेत चाहिन्छ । तिहार सकिएलगत्तै फूलको डोली तार्ने परिवार र छिमेकीहरु गाउँ—गाउँ गएर फूल बटुल्न थाल्दछन् । डोकाका डोका फूल चाहिन्छ । शिशाघाटमा मादी नदी निकै फिजारिएकोले वारपार हुनेगरि बाध्न निकै लामो डोली चाहिन्थ्यो । निकै मोटो र बलियो हुन्छ फूलको डोली । बाबियो र पाट मिसाएर बलियो र मोटो डोरी बनाईन्छ । यो कामका लागि राम्रो सिप चाहिन्छ । डोरी कमजोर भयो भने चुडिने डर हुन्छ । डोलीमा फूल बाहेक ससाना कुचा, नाङ्ला, ऐना, काईयो, कपाल बाट्ने रातो डोरी आदि अनेक चीजहरु राखेर सिंगारिन्छ । निकै गरुंगो हुन्छ ।

डोली लाने अघिल्लो दिन सालको बडेमाको हाँगो काटेर लिंगो बनाईन्छ । डोली तार्दा डोलीलाई वारिपट्टि त्यही लिंगोमा बाधिन्छ र पारिपट्टि चाहि बलियो रुखको हाँगामा बाधिन्छ । यति तयारी भएपछि एकादशीको दिन बाजागाजासहित टोल-छिमेकसंग मिलेर शिशाघाटमा डोली उतार्थे । ‘डोली गंगाजीलाई धर्म जति कर्तालाई’… जस्ता भजन गाउँदै, नाच्दै डोली लगिन्थ्यो । मादीको वारिपारि बलिया युवाहरु जम्मा भएर होस्टे र हैंसे गर्दै डोली तार्थे । सिपालु ब्यक्तिले पौडी खेलेर डोरी समाएर नदीको पारी पुर्याउथे। पानीमा भिजेको त्यो डोली निकै गरुंगो हुन्थ्यो । पारि भीर परेको ठाउँ भएकोले वारिपारिको सन्तुलन नमिले तानिएर नदीमा खस्ने डर हुन्थ्यो । मादी ठूलो भएकोले तथा निकै फिजारिएकोले वारि बोलेको पारि सुनिन्नथ्यो । हामी त निकै टाढाबाट डोली तारेको हेथ्र्यौ ।

फूलको डोली तार्नु निकै सकसपूर्ण काम हो । निकै लामो, मोटो र बलियो डोली बनाउनुपर्ने भएकोले डोरी बनाउने सामान तथा डोकाका डोका फूल चाहियो । थुप्रो दिन लगाएर भएभएरका गाउँटोल पुगेर फूल जम्मा पार्ने काम हुन्थ्यो । डोलीमा फूल मिसाउँदा धर्म हुने विश्वासले भएभरका सबै फूल सर्लक्कै निखारेर पठाउने चलन हुन्थ्यो । डोली बनाउन बुन्ने थुप्रै सहयोगी हातहरु चहियो । पूजापाठका अनेक रित पूरा गर्नुपर्यो । हरेक साँझ घरको काम सकेपछि डोली तार्ने घरमा जम्मा भएर सघाउन जाने चलन थियो ।

हाम्रो टोलबाट त फूलको डोली तारेको मैले मेसो पाईन । शिशाघाटमा बाहुनपोखरा, जिता, टक्सार, सूर्यपाल, सातधारे, सोतीपसल, रम्घा, चर्दी, बर्लाची, दुईपिप्ले लगायत रिस्ती उपत्यकाका कयौं बस्तीबाट हजारौं मानिसहरु ओइरिन्थे । हाम्रो गाउँबाट शिशाघाट पुग्न करिब १—१.५ घण्टा लाग्छ । त्यो दिन त बाटोमा पाइलो टेक्ने ठाउँ हुन्नथ्यो । मान्छे कति कति । शिशाघाट पुगेपछि अग्रजहरु नुहाउनुहुन्थ्यो । पूजाका अनेक सामाग्री, सुन्तला, बत्ती र १—२ रुपैंयाको सिक्का एउटा टपरीमा हालेर मादीमा बगाउनुहुन्थ्यो । पानीभित्र पसेर पैसा टिपिरहेको पनि देखिन्थ्यो । बत्ती बलेको टपरी मादीमा बगिरहेको दृश्य लोभलाग्दो देखिन्थ्यो । हामीचाहि मादीको पानीले हातमुख धुन्थ्यौं । ओहो । चिसो न चिसो पानी । सम्झँदै सिरिंग हुने ।

एकादशी मेलाको दिनमा बाले मेलाखर्च दिनुहुन्थ्यो । ५—६ कक्षामा पढ्दा ५ रुपैंया नै काफी हुन्थ्यो । ९—१० कक्षामा पढ्दा १५—२० रुपैंयाले मेला भर्न पुग्थ्यो । हातमुख धोइओरी तयार भएपछि बजार डुल्थ्यौं । त्यो दिनको मुख्य आर्कषण तात्तातो जेरी र आलु—केराउको तरकारी नै हुन्थ्यो । घ्यूको भुटुनको मात्र तरकारी खानेलाई के थाहा, तेलमा पकाएको आलु—केराउ कति तिख्खर र मिठो हुन्छ भनेर । आलु केराउको तरकारी, जेरी, पकौडा, उसिनेको सखरखण्ड, बदाम र घरबाट झोलामा लगेको सुन्तला । खानेकुराका पसलबाहेक झण्डाबुर्जा खेलाउनेहरु पनि हुलका हुल हुन्थे । झण्डाबुर्जातिर भुलियो र हारियो भने दिनभर भोकै पर्ने डर । त्यसैले झण्डाबुर्जाको रहर डरलाग्दो हुन्थ्यो ।

धान थन्क्याउने बेलामा एकादशी मेला लाग्ने भएकोले धान राख्ने भकारी र ‘कोठा’ को ब्यापार निकै हुन्थ्यो । त्यसबाहेक माटाका सुराई, घैटो, घ्याम्पो, मकल, खुत्रुकेको ब्यापारपनि निकै हुन्थ्यो । सुन्तलाको रास त कति हो कति । सिजन अनुसारका तरकारी, फलफूल, भटमास लगायत गेडागुडीको ब्यापारपनि उस्तै । हाम्रो सेरोफेरोमा बर्षमा दुईपटक मात्र ठूलो हाट लाग्थ्यो । शिवरात्रीको साँझ र भोलीपल्ट सोतीपसल शिव मन्दिरको छेउमा । अनि ठूला एकादशीमा । त्यही भएर यी मेलाहरु बर्षभरिलाई चाहिने कृषि औजार, साधन र अन्य उपजहरुको किनमेल गर्ने थलो थिए ।

एकादशी बजारमा रमाईलो मात्र थिएन । डरैडर पनि थियो । बालबालिका हराउने डर । लुटिने डर । ग्याङ फाईटको डर । झन्डाबुर्जा खेल्नेहरुको झगडा । डोली तार्दा डोली नै चुडिने डर । पौडेर डोली तार्दा मान्छे नै बगाउने डर । वारिपारि बसेर डोली तार्दा मान्छे नै हुत्तेर मादीमा खस्ने डर । डुंगामा धेरै मानिस चढ्दा डुब्ने डर । भीडभाडमा किचिने डर । जाँडरक्सी खाएर हाहाहुहु गर्नेहरुको डर । तर डरलाई रमाईलोले नै जितेको थियो ।

फूलको लठ्ठा तारिसकेपछि लठ्ठा बोकेको डोली रित्तै फर्काउनु हुन्न भन्ने मान्यता अनुरुप बाजागाजासहित केटाकेटीलाई राखेर नाँच्दै बजाउँदै घर फकने गरिन्थ्यो । हामी पनि त्यस्तै टोलीको पछि लागेर उज्यालोमै फर्किन्थ्यौं । फर्कदा आमाहरुले के-के किन्नुभयो भन्ने चासो हुन्थ्यो । परिवारका कोही सदस्य साँझसम्म पनि घर नआउँदा ठूलो तनाव हुन्थ्यो । मेलामा झगडा हुने भएकोले डराउनुपर्ने हुन्थ्यो । कता गएको हो । कोसंग हिडेको हो । कता सोध्नु । कता खोज्नु । यस्तैयस्तै रमाईलो, अन्योल र हल्लाखल्लामा ठूला एकादशीको मेला सकिन्थ्यो । ठूला एकादशी सकिएसंगै त्यो बर्षको चाड लगभग सकिन्थ्यो ।

आजकाल शिशाघाट बजारमा कस्तो मेला लाग्छ कुन्नि ? कति मानिस जान्छन् कुन्नि ? कतिवटा फूलका डोरी तारिंदा हुन् ? केके परिकार पाक्दा हुन् ? केके सामान बिक्दा हुन् ? पानीमा हेलिएर वा डुंगाको सहायताले डोली तारिदो हो कि पूलबाट सरर… लगेर लठ्ठा झुन्ड्याईंदो हो ? डोका, डाला, नाङ्ला, भकारी, कोठा, हसिया, सुराही, जेरी,पकौडा सुन्तला, बदामसंगै नौलानौला केके सामानहरु पाईदा हुन् ? गाउँगाउँबाट हिडेरै मेलामा जान्छन् होला कि मादी किनारमा मोटर र मोटरसाईकलको लर्को देखिंदो हो ? एकपटक फेरि शिशाघाट मेलामा गएर मादीमा हातमुख धोएर तात्ततो जेरी र तरकारी खाँदै धित मरुन्जेल फूलको डोली तारेको हेर्न मन छ । मेलामा रमाउन मन छ । मेलालाई मनले मात्र हैन, क्यामेराले पनि खिच्न मन छ । २० बर्ष भयो एकादशी मेला नदखेको । त्यो मेला फेरि देख्न मन छ ।

(२०७७ साल मंसीर १० गते बुधबार )

गाउँको तिहारको सम्झना

कोरोना कहरको यो बर्षको तिहारले कुनै उमंग ल्याएको छैन । आयो—गयो भनेजस्तै मात्र भयो यसपालीको तिहार । यो बर्ष यसो हुनु जरुरीपनि छ । यसपाली कोरोना आफूले पनि नसार्ने र आफूमा पनि नसार्ने संकल्पसहित मनाउनुपर्छ । म पनि त्यसै गरिरहेछु । झिलिमिलि बत्तीको गुजुल्टोले सर्लक्कै जेलिएका घरहरुलाई हेरिंरहँदा मेरो मनचाहि उडेर गाउँतिर गैरहेछ । बत्ती नभएको गाउँमा औशीको रातमा पिलपिले मैनबत्तीको लस्कर र केराको सुप्लामा बलेका कपासका बत्तीहरुले निल्न खोजिरहेको अँध्यारो र मनभित्र बलेको धप्प उज्यालो । न्यानो र रापिलो उज्यालो । बर्षभरीमा लक्ष्मी पूजाको साँझमात्र गाउँ उज्यालो हुन्थ्यो । कुनैदिन बिजुली आउला भन्ने कल्पना गर्दै लाल्टिनको बेला (शिसा) सफा गर्दा, ध्रिपी र पानसको ध्ँवासो फालेर नयाँ झुम्रो फेर्दाका ती दिनहरु शहरमा बलेका झिलीमिली बत्तीले झल्झली सम्झाउँछन् ।

बर्लाचीको बगाले डिही र पृष्ठभूमिमा लम्साल डाँडो ।

दशैंमा हरेक बर्ष गाउँ (तनहुँको तत्कालिन क्यामिन गाविस, बर्लाची गाउँ) जाने गरेपनि तिहारको छुट्टीचाहि छोटो हुने भएकोले काठमाडौं आएपछि तिहारमा आक्कलझुक्कल मात्र गईयो । गाउँमा बिजुली पुगेको पनि १५—१६ बर्ष भैसक्यो । त्यसकारण औशीको रातमा उज्यालो बाल्न आजकाल मैनबत्तीको भर पर्नु पर्दैन । केराको सुप्लामा कपासको बत्ती बाल्ने चलनपछि छैन सायद । बिजुलीबत्ती भएपछि त्यसो गरिरहनै परेन ।

आजकालको तिहार मैले बुझेको छैन । तिथिमिथि खप्टिएको हो कि चालचलन फेरिएको हो, कुकुर तिहारको दिनमै लक्ष्मीपूजा पर्छ । धनतरेस भन्ने चाडपनि भित्रिएको छ । धनतरेस के हो, मैले बुझेको छैन । गाउँमा यमपञ्चक शुरु हुनुभन्दा अगाडीको एकादशीको दिन पिँडो भुटिन्थ्यो । धान, मकैं, गहुँ भुटेर ढिकीमा कुटेपछि पिँडो तयार हुन्थ्यो । घरमा पालिएका गाई, गोरु, भैसीका लागि तिहारको विशेष परिकार हो पिँडो । मानिसका लागि सेलरोटी पाकेजस्तो ।

तिहारको पहिलो दिन काग तिहार मनाईन्थ्यो । कागलाई भात खुवाएर तिहार शुरु हुन्थ्यो । आँगनको डिलमा दुनामा राखिएको भात खान काग आयो कि आएन भन्ने खुब चासो हुन्थ्यो । दोस्रो दिन कुकुरतिहार आउँथ्यो । बर्लाचीको हाम्रो बगाले टोलमा त कसैको घरमा कुकुर थिएन । आक्कलझुक्कल पर्तिरका गाउँबाट कुकुर आईहाल्यो भने भात खान पाउथ्यो । कुकुर आउला कि भनेर आँगनको डिलमा भातचाहि राखिन्थ्यो । कुकुर तिहारको भोलीपल्ट गाई तिहार पर्दथ्यो ।

तिहारको सच्चा रौनक नै गाई तिहारको दिनमा हुन्थ्यो । यो दिनमा बाबियोको लामो तोरण बाटिन्थ्यो, तगारोको वारपार टाँग्न मिल्ने गरि । बाबियोलाई पानीमा भिजाएर बाटेपछि त्यसमा पिपलको पात, आँपको पात, तितेपाती, सयपत्री, गुद्यौली आदि फूल, कपास, १—२ का एकाध नोट, र मसिनोसंग बाटिएका ससाना कुचाहरु मिलाएर तोरणलाई झपक्क बनाईन्थ्यो । तगारोमा तोरण टाँगेपछि गाउँभर डुलिन्थ्यो । कसैका निकै लामा हुन्थे, कसैका छोटा । कसैका तोरणमा फूलैफूल हुन्थ्यो त कसैकोमा आँप, पिपल र पातीका झुप्पा ।

तगारोनजिक टाँगिएको तोरण । तस्वीर साभार— समिक्षा बगाले (२०७७ सालको तिहारको तस्वीर)

तोरण टाँगेपछि गाईपूजा गरिन्थ्यो । घरघरै गाई हुन्नथे । गाउँमा एकाध घरमा मात्र गाई हुने हुँदा पूजा गर्नेको भीडै हुन्थ्यो । गाईलाई माला र टिका लगाईदिएर घ्यूमा पकाएको चामलको पातलो रोटी र पिडो खुवाईन्थ्यो । स्टिलको गिलासले चामलको पिठोको घोल बनाएर गाईको ढाडभरि ढाँप लगाइन्थ्यो । गाईसंगै भैसीले पनि पिडो खान पाउथे । भैसीका ढाडमा रौं कम हुँने हुँदा र छाला कालो हुँने हुँदा पिठोको ढाप खुब सुहाउथ्यो । गाईभैसी रहरलाग्दा देखिन्थे । बाख्राको ढाडमा चाहि रौं नै रौ हुने हुँदा ढाप बस्दैनथ्यो । जनै पूर्णिमाको दिन हातमा बाँधेको डोरो सो दिन गाईको पूच्छरमा बाधिदिए मरेपछि बैतरणी नदी गाईको पूच्छरमा झुन्डिएर तर्न पाईन्छ भन्ने जनविश्वासले कतिपयले हातको डोरो कालो भएपनि तिहारसम्म बाधिराख्थे र पूजा गरेपछि गाईको पूच्छरमा बाध्दथे ।

२०६७ सालको गाईपूजा

गाईपूजा सकिएपछि चामलको पिठो कुट्ने काम हुन्थ्यो । अघिल्लै दिन भिजाएर राखेको चामल ढिकीमा कुट्दाको आवाजले गाउँलाई रमाईलो बनाउथ्यो । साँझ घरघरमा सेलरोटी पाक्थ्यो । घिउमा पकाईएका सेलरोटी रहरलाग्दा हुन्थे । सेलरोटी थोरै हो र ? डालैभरी हुन्थे, सोलीभरि हुन्थे । थुप्रो दिन खान पुग्ने गरि, बाड्न प्रशस्त पुग्ने गरि सेलरोटी पाक्थ्यो । गाउँमा बिहान—बेलुकै भात खाने चलनले त्यो साँझ पेटभर (८—१० वटा) सेल खाएपनि अलिकति तातो भातचाहि खाउँखाउँ लाग्थ्यो । खाईन्थ्यो । बर्षभरि थन्क्याएर राखिएका खोपे थाल (खण्डे थाल) त्यो दिन झिकिन्थ्या । माझेर टलक्क बनाईन्थ्यो । बिहा, बर्तुन, पाहुना आउँदा न हो खण्डेथाल झिक्ने । अनि तिहारमा पनि । खण्डे थालमा सेलरोटीसंग भिन्डी र करेलाको अचार, तरकारी र दूध स्वाद मानेर खाईन्थ्यो ।

गाईतिहार (लक्ष्मी पूजा) को दिन त काम कति हो कति । रमाईलो पनि कति हो कति । बिहान तोरण बाट्यो । गाईलाई माला लगायो । पिँडो खुवायो । साँझ रोटी पाक्दै गर्दा घरैभर मैनबत्ती बाल्यो । पिढि, बार्दली, कोठा, कोठी, भण्डार, गोठ, तला, आँगनको डिल, तुलसीको मोठा सबैतिर मैनबत्तीको लस्कर । हेर्दै लोभलाग्दो देखिन्थ्यो, हावाले ढलाएर आगो लाग्ला कि भनेर सजग पनि हुनुपथ्र्यो । मैनबत्तीसंगै केराको सुप्लामा कपासको बत्ती तेलमा भिजाएर पनि बालिन्थ्यो । अनि बल्ल रोटी खाने पालो । देउतालाई चढाएपछि हाम्रो पालो आउथ्यो । काँडा पलाएका झुरुमझुरुम रोटी । कति रहरलाग्दा पो हुन्थे ।

साँझ बत्ती हेर्न गाउँभर डुलिन्थ्यो । बत्ती बाल्नपनि सघाईन्थ्यो । डुलेर आउँदा हावाले घरमा बत्ती निभाएको रहेछ भने फेरि बालिन्थ्यो । तिहारमा गाउँमा अलिअलि पटका पनि भित्रिन्थ्यो । पटका नहुनेले चुरोटको झिलझिलेमा सलाईका काटीको मसला जम्मा पारेर लोहोराले थिचेर पनि पड्काउथे । सलाई मास्यो भनेर घरमा पुगेपछि यसो गर्नेका कान बटारिन्थे ।

गाउँमा टाढा—टाढाबाट दिदी बहिनी र ससाना भान्जाभान्जी आउने मुख्य दिनपनि यही भएको हुँदा गाउँ गम्मागम्मी हुन्थ्यो । घरधन्दा नभ्याउनेहरु गोरु तिहारको दिनमा आउनुहुनथ्यो । धेरैजसोका घर भरिभराउ । असाध्यै रमाईलो माहोल हुन्थ्यो । यो सबै रमाईलोमा रंगोलीको रमाईलोचाहि भित्रिएको थिएन । रंगोली देखेको त काठमाडौं आएपछि मात्र हो । यसको सांस्कृतिक मूल्य मान्यता नबुझेकोले रंगोली आफन्त होइन, पाहुँनाजस्तो चाहि लाग्छ । हेर्दा राम्रो छ । कला देखाउने मेसोपनि हो । घरको मूलढोकामा सुन्दर कला हुनु राम्रै हो । त्यसकारण रंगोलीलाई तिहारमा स्वागत छ । सायद गाउँतिर पनि आजकाल रंगोली बन्छ होला ।

गाई तिहारको भोलीपल्ट गोरुतिहार आउथ्यो । बारी जोत्दाजोत्दा हत्तु हुने गोरुले त्यो दिन माया पाउथ्यो । जोत्ने समयमा त मुखमा कोर्को, ढाँडमा लठ्ठीको सुम्लो र घाँटीमा ट्याप्प कसिएको नारा र जोतारा । कठै गोरुको जुनी । गोरु र खच्चडको जस्तो दुखी जिन्दगी त कुन प्राणीको होला र । अरुदिन जति चुटाई खाएपनि त्यो दिनचाहि गोरुले आराम र माया पाएको देख्दा खुशी लाग्थ्यो । गोरुलाई माला लाईदिने, पिडो खान दिने, ढाडमा स्टिलको गिलासले पिठोको ढाँप लगाउने काम हुन्थ्यो ।

भाइटिकाको दिन लक्ष्मी पूजाको दिनको जस्तो ब्यस्तता हुँदनथ्यो । रोटी पहिल्यै पाकिसकेपनि ताता रोटी खाने रहरले सो दिन बिहान धेरथोर सेलरोटी पाक्दथ्यो । टिकाको साईत चाडै छ भने अघिल्लै दिन सयपत्री र मखमली फूल टिपेर राखिन्थ्यो । टिकाको साईत ढिलो निस्कँदा सबैलाई सजिलो हुन्थ्यो । माला गाँस्न, लिपपोत र बढारकुढार गर्न, रोटी पकाउन, तरकारी अचार बनाउन समय पुग्दथ्यो । ९—१० बजे साईत हुँदा त साईत छोप्नै हम्मेहम्मे पर्दथ्यो । टिको लगाउन केराको पात चाहिन्थ्यो । एउटा रेसो चिरेर निधारमा ठिक्क हुनेगरि राखेर त्यसमाथि टिका लगाउँदा टिका सिधा हुन्थ्यो ।

तिहारको बिर्सनै नसकिने पक्ष देउसी भैलो पनि थियो । मैले त बाल्यकालमा जम्मा एकपटक देउसीभैलो खेलें । ७—८ घरका ८—१० जना केटाकेटी मिलेर भैलो खेल्दा १२—१५ रुपैंया, केही माना चामल र अलिअलि रोटी जम्मा भएको थियो । पैसा त बाँडेर लियौं कि जस्तो लाग्छ । उठेको चामलमा आमाहरुले मसिनो चामल थपिदिएर, दिदीहरुले पकाइदिएर लामो गराको डिलतिर हामीले बनभात खाएका थियौं । मैले भैलो नखेलेपनि देउसी भैलो खेल्न ठूल्ठूलो टोली आउँथे । भैलो खेल्नेहरु प्राय १०—११ बजेतिर आउँथे । टर्चलाईट बाल्दै, सुसेलो हाल्दै, मादल बजाउँदै । भैलो खेल्नेहरु आएपछि ढोका खोलेर लाल्टिन बालेर पिढिको थाममा झुन्ड्याईन्थ्यो । पिढिभरी गुन्द्री बिछ्याईन्थ्यो । युवाहरुको रमाईलो बाहेक हाम्रोतिर विद्यालय र पुस्तकालयलाई चन्दा उठाउन पनि भैलो खेल्ने चलन थियो । यो भैलो त निकै लामो दिनसम्म चल्थ्यो । टोलटोलमा खेल्दै आउने । यसरी संघसंस्थाको लागि भैलो खेलिदा दिने रकम अरुलाई दिनेभन्दा केही बढी नै हुन्थ्यो । अधेरी रातमा साथीहरु त्यसरी रातीराती भैलो खेल्दै हिडेको देख्दा अचम्म लाग्थ्यो । डरपनि लाग्थ्यो ।

तिहारमा महिलाहरुलाई सास फेर्न फुर्सद हुँदैन । कामैकाम । लिपपोत । बढारकुढार । अनेक परिकार बनाउ । माला गास । पिठो कुट । रोटी पकाउ । पिडो भुट । सम्झँदै अत्यासलाग्दो । कतिपय पुरुषहरुचाहि तासको खालमा बेफुर्सदी बनिदिन्छन् । खालमै रात बिताउछन् । दिन बिताउछन् । कतिपयलाई त टिका लगाउने फुर्सद पनि हुँदैन । यो पारा मलाई साह्रै ननिको लाग्छ ।

तिहार उज्यालो भित्र्याउने चाड हो । दाजुभाई र दिदीबहिनी भेटाउने चाड हो । एक —अर्कालाई माया र सम्मान गर्ने चाड हो । दाजुभाइ मात्र पूज्ने चाड होइन । दाजुभाइ र दिदीबहिनीलाई बराबर पूज्ने चाड हो । छोरी नहुनेका घरमा त तिहार खल्लो हुन्छ । जिन्दगीको एउटा गाढा रंग नै नभएजस्तो । उराठलाग्दो । यो चाड सम्पतीको अभद्र प्रदर्शन गर्ने, रक्सीको खोलो बगाउने र तासको खालमा बसेर आफूलाई मास्ने चाड नबनोस् । सबैलाई तिहारको शुभकामना ।

(२०७७ साल मंसीर १ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको)

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: