कोरोना कहरको डायरी पल्टाउँदा….

सन् २०१९ को डिसेम्बर महिनामा चीनको बुहान प्रान्तबाट फैलन शुरु गरेको कोरोना भाइरस नेपालमा २०७६ साल चैत १० गते प्रवेश गर्यो । भाइरस पसेको खबर भाइरल हुनु अगावै नेपाल सरकारले बन्दाबन्दी (लकडाउन) गर्नुपर्ने दबाव महसुस गरिसकेको थियो । त्यसकारण तयारी पूरा भैसकेको एसइइ परिक्षासमेत रोकियो । चैत ११ गतेबाट नेपालमा लकडाउन शुरु भयो । सिंगो संसार ठप्प भएको र मानव सभ्यताले अकल्पनीय कष्ट झेलिरहेको यो समयलाई लिपिबद्ध गर्ने रहर लागेर मैले चैत १० गतेबाट नै डायरी लेख्न शुरु गरें । लामै समय लेख्ने रहरले बाक्लो डायरी छानें । ‘पृथ्वीको डिलमा उभिएर’ शीर्षकमा पहिलो दिन ६ पेज लेखें । आजसम्म पनि यो लेखनलाई निरन्तरता दिइरहेको छु ।

डायरी लेखन शुरु गरेको दिनको तस्वीर

कोरोना कहर शुरु भएसंगै सिंगो संसार उत्तर कोरियाजस्तो भयो । जतासुकै ठप्प । सञ्चारले जोडिएपनि अरु सम्पर्क शुत्रहरु टुटे । जल, जमिन र आकाशबाट देशहरु छुट्टिए । सडकमा गाडी गुड्न छोडे । आकाशमा हवाईजहाज उड्न छोडे । समुन्द्रमा पानीजहाज चल्न छोडे । जहाज नदेखेर चराहरु नै अल्मलिएका हुन् कि जस्तो लाग्न थाल्यो । आकाश सफा देखियो । पानी सफा देखियो । श्वास फेर्न सजिलो भएको हो कि जस्तो महसुस भयो । पृथ्वीलाई सन्चो भएपनि मान्छेलाई विसन्चो भएकोले निरन्तर मास्क लगाउनुप¥यो । सफा देखिएको संसारमा हात धोएको धोयै गर्नुपर्ने अवस्था आयो । संसार सफा देखिएपनि भाइरसले संसारलाई कब्जामा लिइसकेको थियो । मानिसको जीवन घरभित्र कैद भयो । घरभित्र कैद हुँदा मानिसहरुले गर्ने कर्म कस्ता रहे भनेर मैले डिजिटल पत्रिका र सामाजिक सञ्जालतिर चिहाएँ । सरकारका नीतिनियम र काम बारबाहीबारे निरन्तर पढिरहें । आफ्नो फेरिएको दिनचर्या पनि जोडेर डायरीमा उतार्दै गएँ । घरै बसेर पेशा ब्यवसायमा जोडिएँ । गोरखा, बाजुरा, डोटी, बाँके रौतहटसम्म भर्चुअल तालीम, गोष्ठी, छलफल, भेला र कक्षामा जोडिदाका अनुभूति लेख्दै गएँ ।

कोरोना कहरको डायरी

लकडाउनको शुरुवातमा सबैजना तरकारी, फलफूल, अत्यावश्यक खाद्यान्न र ग्याँसको जोहो गर्नतिर लागे । बजारमा ग्याँस पाउन मुस्किल भयो । आधा सिलिन्डर ग्याँस बेच्ने चलनपनि आयो । औषधी पसलमा सुगर, प्रेसरजस्ता दीर्घ रोगका औषधीको हाहाकार भयो । सर्जिकल मास्क प्रतिगोटा २५ रुपैंया तिर्दापनि नपाउने अवस्था आयो । स्यानिटाईजर र मास्क खोज्दाखोज्दा हत्तु भएको थिएँ मपनि । सर्जिकल मास्क नपाएपछि केही हप्ता कपडाको राम्रो मास्क किनेर काम चलाईयो ।

बन्दाबन्दीको शुरुवाती चरणमा मास्क, ग्याँस सिलिन्डर, स्यानिटाईजर, दीर्घरोगीका औषधीसंगै इन्डक्सन चुल्होपनि निकै बिक्न थाल्यो । सरकारले नेशनल ट्रेडिङमार्फत सहुलियत दरमा इन्डक्सन चुल्हो बेच्न थाल्यो । इन्डक्सन चुल्हो अनलाइन मार्फत घरघरमै पठाइने चलन शुरु भएसंगै शहरको घरको दृश्य फेरियो । सफा उर्जाले घरघरमा स्थान पायो । साबुनपानीले मिचिमिचि हात धुन सिकाउने परियोजनालाई हियाउने समाज हात धुन सिक्न थाल्यो । हात धुन सिकाउने समाचार, पोष्टर र भिडियोले सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल पत्रिका रंगिए । मास्क लगाउन सिकाईएका लेखहरु चर्चित हुन थाले । डायरीमा यी सन्दर्भहरु पढ्दा आफैंलाई अनौठो अनुभूति हुन्छ ।

कोरोना कहरपछि थपिएको इन्डक्सन चुल्हो

किराना पसल र तरकारी पसलको उद्यम कोरोनाकालमा ह्वात्तै फस्टायो । सटरै सटरको शहरमा तालैताला झुण्डिए । ब्यापारिक मल र अरु उद्यम ठप्प हुँदा तरकारी पसलमा भ्याइनभ्याई ब्यापार भयो । त्यही मेसोमा अनलाइनबाट तरकारी र फलफूल बेच्ने उद्यमपनि फस्टाएको महसुस भयो । पसलमा जान असुरक्षित महसुस गरेर मैले लकडाउनको शुरुवातीताका अनलाइनबाट २४ किलो तरकारी मगाएको थिएँ । ८ दिनमा मात्र घरमा तरकारी आईपुग्यो । कतिविघ्न ब्यस्त भएछन् । चैत १४ गते अर्डर गरेको तरकारी चैत २२ गते पो घरमा आईपुग्यो ।

सरकारले पत्रकार सम्मेलनमार्फत हरेक दिन कोरोना कहरको रिजल्ट सुनाउथ्यो । म त्यसलाई त्यो दिनको लेखाईको अन्तिम प्याराग्राफमा समेट्दै जान्थें, अझैं समेटिरहेछु । डायरी पल्टाउदै जाँदा देखें, चैत २२ गते नेपालमा एकैदिनमा ३ जनामा संक्रमण देखिएको रहेछ । ३ जनामध्ये एकजनामा स्थानीय संक्रमण देखिएपछि ‘नेपाल कोरोना संक्रमणको दोस्रो चरणमा प्रवेश गर्यो’ भनेर डिजिटल पत्रिकाहरुमा लेखिएको रहेछ । तीन जनामध्ये दुइ जना भारतबाट आएका र एक जनामा स्थानीय संक्रमण देखिएको स्वास्थ्य मन्त्रालयले बताएको रहेछ । चैत २२ गतेसम्ममा नेपालमा ९ जनामा संक्रमण पुष्टि भैसकेको रहेछ । स्थानीय संक्रमण देखिएसंगै बन्दाबन्दी थप कडाई पारिएको रहेछ । एक प्रदेशबाट अर्को प्रदेश, एक जिल्लाबाट अर्को जिल्ला र एक स्थानीय तहबाट अर्को स्थानीय तहमा जान नपाईने निर्णय सरकारले गरेको रहेछ ।

डायरी पल्टाउँदै जाँदा देखें, शहर त परिकारमय भएको । लकडाउनको शुरुवाती चरण लामो विदाजस्तो भयो । घरघरमा धेरथोर अन्न जम्मा भएकै थियो । अनेक परिकार पाक्न थाल्यो । त्यसको बास्ना सामाजिक सञ्जालमा फिजिन थाल्यो । शहरका घर रेष्टुरेन्टजस्तै बने । मिठाइ पसलजस्तै बने । घरघरमा रसबरी र जेरी पाके । लड्डु र अरु अनेक मिठाई बने । खरबुजाको बोक्राको अचार निकै चर्चित भयो । आँपका अचार र अम्चुरमय भयो सामाजिक सञ्जाल ।

अचार बनाउन सुकाइएको आँप

खानपिनको रमाईलो चरण सकिएसंगै लकडाउनको पीडा देखिन थाल्यो । खाद्यान्न संकट झेलिरहेका नागरिकको खबर डिजिटल पत्रिकामा आउन थाले । कतिपय पत्रिकाले छापा संस्करण बन्द गरिसकेका थिए । छापिएका पत्रिका देख्दै डरलाग्ने भैसकेको थियो । ससाना नानी अघि लगाएर कुम्लोकुटुरो बोकेर सयौं किलोमिटर हिडेर घर गईरहेका नागरिक, उनीहरुले भोगेका कठोर कष्ट र सरकारको असहिष्णु ब्यवहारले स्थान पाउन थाले । २०७६ साल चैत १८ गतेबाट सरकारप्रति नागरिकको गुनासो बढ्न थालेको रहेछ । बन्दाबन्दी गर्ने क्रममा भारतसंग जोडिएको सिमाना बन्दगर्दा कयौं नेपाली अलपत्र परेको खबरलाई डिजिटल पत्रिकाले प्राथमिकताका साथ छापे । नाकाबाट छिर्न नपाएपछि महाकाली नदीमा ट्युबको सहायताले पौडेर नेपाल छिरेका युवालाई प्रहरीले पक्रेको नमिठो दृश्यले प्रहरी निकै आलोचित भयो । स्वास्थ्य मन्त्रीका असहिष्णु बोली र विभिन्न खरिद काण्डबारे समाचार माध्यममा खबरहरु आईरहे । राहत वितरणका नाममा नागरिकलाई अपमानित गर्ने ,नाममात्रको राहत दिएर आहत बनाउने कामले चैत अन्तिम हप्तातिरबाट व्यापकता पाएको रहेछ । बोर्डिङ स्कूलमा छोराछोरी पढाउने अभिभावकलाई राहत नदिने निर्णय गर्ने भानु नगरपालिकादेखि दीर्घरोगीलाई घरघरमै औषधी पुर्याउने, घरघरै डाक्टर लगेर नागरिकको स्वास्थ्य जाँच्ने हेलम्बुको स्थानीय सरकारका समाचार डिजिटल पत्रिकाहरुमा छाए ।

मिठोमसिनो पकाउने चरण सकिएसंगै बैशाख—जेठताका शहरमा कौशीखेती र जूम भेला एकैचोटी ह्वात्तै फिजियो । अचानक घरघरका छतमा माटो भरिएका थैला र गमला देखिए । सामाजिक सञ्जालमा जूम बैठकका स्क्रिनसट देखिन थाले । जूम बैठकका निम्तो आउन थाले । जूम बैठकका पोष्टर देखिन थाले । कौशी खेतीका बारेमा पनि जूम मार्फत अनलाइन तालिम चल्न थाले । अनलाइनमा कौशी खेती गर्ने अनेक सामान पाईन थाले । घरका रुखा छत हराभरा देखिए । मैलेपनि कौशीखेती गरें । २०७७ साल जेठ १८ गते यस्तो लेखेको रहेछु— ‘कंक्रिट रोपेर बनेको छ घरको छत । मरुभूमिजस्तो रुखो छतमा सिमेन्टकै बोरामा माटो र मल भरेर तरकारी÷फलफूल फलाउने रहर गर्दा रमाईलो अनुभूति हुने रहेछ । सिमेन्टको बोरामा माटो र मल । अनि हुर्कदो बिरुवा । बारीमा तरकारी फलाउँदाभन्दा भिन्न अनुभूति । ’

घरको छतमा बोराबारी

सधैंजसो कोरोनासंग सम्बन्धित समाचार हेडलाइन बन्ने अखबार र डिजिटल पत्रिकामा बैशाख ११ गतेचाहि कोरोनाको समाचार भेटिनै मुस्किल परेको रहेछ । सरकारले पार्टी फोर्न सहज हुने अध्यादेश ल्याएसंगै समाजवादी पार्टीका सांसद डा. सुरेन्द्र यादवलाई प्रमका निकट सहयोगीले ‘अपहरण’ गरेको समाचार आएसंगै सरकारले थामिनसक्नु आलोचना बेहोर्यो । यो घटनाले धेरै दिनसम्म समाजलाई तरंगित बनायो । सरकारको आलोचनाको चरण लोकतन्त्र दिवसका दिन सांसद ‘अपहरण’ गरेर शुरु भएको हो । त्यो तरंग अझैंपनि धेरथोर छँदैछ ।

डायरी लेखन जारी छ ।

कोरोना कहरको डायरी लेखनलाई मैले निरन्तरता दिइरहेको छु । सरर डायरी पल्टाउँदा सम्झिएका कुरारु हुन् यी । ७ महिनामा मोटामोटा २ वटा डायरी लगभग भरिन लागे । एक दर्जनजति कलम सकिए । घटीमा १ पेजदेखि बढीमा आठ पेजसम्म लेखें । ८ बजे शुरु गरेर २ बजेसम्म पनि डायरी लेखिरहें । अझैं निरन्तरता दिइरहेको छु । कोरोना कहरको यो समयको समाजको शब्दचित्र, बन्दाबन्दी जीवनका आफ्ना अनुभूति र राज्यको कामकारबाहीको अभिलेखीकरण गरिरहेको छु । कोरोना कहरका कारण जीवनशैली फेरिएको छ । फेरिएका कतिपय कुरा अस्थायी होलान् । कतिपय कुराचाहि कोरोनाकाल अघिको जीवनमा नफर्केने गरि चल्लान् । मानव जीवनको यो संक्रमणको दस्ताबेजीकरण गर्ने सहज उपाय उपाय डायरी लेखन हो भन्ने लाग्यो । डायरीले समयको कथा बोल्छ । तथ्य, तर्क, तथ्यांक र अनुभूतिको मिश्रण हुने हुँदा साहित्य र गैरसाहित्यको मिश्रणजस्तो पनि हुन्छ । धेरै समयपछि पढ्दा आफ्नै जीवनलाई पछाडी फर्केर हेर्दाको अनुभूतिपनि हुन्छ । त्यसकारण यो कालखण्डको डायरी लेखनलाई मैले निरन्तरता दिइरहेको छु ।

(२०७७ साल कार्तिक १७ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित)

कोरोनाकालको दशैं र गाउँको सम्झना

कोरोना कहरको यो बर्ष जो जहाँ छौं, त्यही अलक्क दशैं मनाउनुपर्ने अवस्था छ । यसपाली शहरबाट दशैंमा घर जानेको संख्या बेस्सरी पातलियो । ट्राफिक प्रहरीको तथ्यांकले त्यही भन्छ । दशैंको मुखमा शहरबाट गाउँ जानेको संख्या पातलिनुलाई सुखद मान्नुपर्ने भएको छ । चाडवाडमा कोरोना फैलियो भने त्यसले अकल्पनीय कष्ट जन्माउँछ । जेष्ठ नागरिक र अन्य रोग भएका ब्यक्तिलाई कोरोनाले बढी पिरेको हामीले देखिरहेकै छौं । अभिभावक र मान्यजन भेट्न जाँदा कोरोना फिजिन पुग्यो भने त्योजस्तो दुर्भाग्य केही हुँदैन । घर जानेहरुले केही दिनका लागि आफूलाई घरमै सीमित गर्नुभएको होला भन्ने आश गरौं । आफूले आफैंलाई घरभित्र परिक्षण एकान्तवासमा राख्न सकियो भने कोरोना आदानप्रदान हुनेछैन । आर्शिवाद, माया, स्नेह र हार्दिकता आदानप्रदान गर्ने चाडमा कहर आदानप्रदान गर्नै हुँदैन । अलक्क बसाईको महत्व घर जानेहरुले बुझ्नुभएकै होला भन्ने आश गरौं ।

यसपाली दशैंमा काठमाडौं सुनसान बनेको छैन । मानिसको चहलपहललाई कोरोनाले छेक्न सकेको छैन । मास्क च्यूडोतिर अडिएको छ । लाइन लागेर भौतिक दूरीको राम्ररी पालना गरेर किनमेल गर्ने रहर गरेको पनि खासै देखिंदैन । सामान अलक्क लिनेदिने, केही सामान छोएपिच्छे स्यानिटाइजर प्रयोग गर्ने बानीपनि राम्ररी बसेको देखिंदैन । किनमेलको शैली उस्तै छ । कोरोना कहरमा जो सचेत र सजग छ, उसलाई ‘डराएको’ भन्ने चलन पो बस्लाजस्तो भएको छ । दैनिक ४—५ हजार संक्रमितको संख्या सुन्दै आफ्नै शैलीमा ‘निडर’ जिन्दगी चलाउनु नेपालीको जीवनचर्या भएको छ । लकडाउनको शुरुवाती चरणमा नेपालीको मन धेरै हल्लियो । हल्लिएको मनलाई संम्हालेर सचेत र सावधानीको चरण आउनुपर्ने थियो । त्यो आएन । गुर्जो, बेसारपानी र रोग प्रतिरोधी क्षमताको गफमा हामी रमायौं । लागेपनि निको भैहाल्छ, हामी बलिया छौं भन्ने भ्रमले घर गरेको छ । परिणाम हाम्रासामु छ । कोरोना दिनदिनै डरलाग्दोसंग फिजिदैछ ।


२०६६ सालमा लमजुङमा खिचिएको तस्वीर ।

काठमाडौं पसेको १४ बर्षपछि मैले २०७२ सालमा पहिलोपटक काठमाडौंको दशैं देखें । भुइँचालो र नाकाबन्दीले थिलोथिलो भएको बर्ष थियो त्यो । भुइँचालोले भत्किएको मनलाई नाकाबन्दीले पिरेको थियो । त्यसकारण त्यो बर्षको दशैं उल्लासमय बन्न सकेको थिएन । नागरिकहरु एकपछि अर्को कष्ट झेल्न बाध्य थिए । भुइँचालोको कारण करिब ९००० ब्यक्तिले ज्यान गुमाएका थिए भने करिब ७ लाखजति घर भत्केको प्रारम्भिक तथ्यांक आएको थियो । ठूलो जनधनको क्षति र कठोर नाकाबन्दीले चाड खल्लो बनाईदियो । त्यो बर्ष म घर (तनहुँको बर्लाची गाउँ) गईन । अघिल्लो बर्ष २७ लाख जना ब्यक्तिले काठमाडौं छोडेकोमा त्यो बर्ष घर जानेको संख्या १० लाख ननाघेको ट्राफिक प्रहरीको तथ्यांक थियो ।

१० लाख सानो संख्याचाहि होइन रहेछ । १० लाख मान्छेले एकैचोटी छोडेको शहर कस्तो हुँदो रहेछ भनेर शहर नियाल्न निस्किएको थिएँ म । काठमाडौंदेखि भक्तपुरसम्मका बस्ती र प्रमुख सडक निहालेको थिएँ । ओहो । मान्छेलाई जंगल पस्दामात्रै डर लाग्ने हैन रैछ । शहरका सडक त मान्छे र सवारी साधनका अभावमा कति डरलाग्दा देखिएका । पूरै रित्तो । दिउँसै हिड्दा पनि अत्यास लाग्ने । सुनसान आकाशे पूलमा हिड्दा लुटिने भयले सताउदो रैछ । जुनेली रातमा निर्जन बनमा एक्लै हिडेजस्तो । छनलाई उज्यालो छ । तर, त्यो उज्यालोमा जीवन छैन । दन्त्यकथामा पढिने भूतले मान्छे खाएर उजाड भएको राजकुमार दिक्पालको शहरको तर्कना आयो । साँच्चै एकैचोटी १० लाख मान्छेले ‘अब फर्किन्न’ भन्दै छोडेर हिडे भने भोली कस्तो बन्ला काठमाडौं शहर भन्ने तर्कना खुबै आयो मनमा । आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक गतिविधि कसरी अघि बढ्ला, भाडा लगाउन बनाईएका अग्लाअग्ला घर, ठूल्ठूला ब्यापारिक मल, सिनेमा हल, मान्छे खाँदेर हिड्ने माईक्रोबस, टोलैपिच्छेका स्कूल, घरपिच्छै सटरमा थापिएका दोकानको हालत के हुने होला भन्ने सोचें ।

यसपाली कोरोना कहरले पनि शहरलाई महिनौंसम्म रित्तो बनायो । मानिसको चहलपहल रोकिएसंगै आकाश निकै सफा देखियो । श्वास फेर्न सजिलो महसुस भयो । मानिसलाई विसन्चो हुँदा प्रकृतिले निकै सन्चो मान्यो । कोरोनाले मानिसलाई महिनौंसम्म घरघरमा थुन्यो । ब्यापार, उद्यममा धेरै असर प¥यो । धेरैले रोजीरोटी गुमाए । थुनिएर कहिलेसम्म गुजारा चल्नु ? गाडीको अभावमा ससानो कुम्लोकुटुरो बोकेर परिवार अघि लगाएर ३००—४०० किलोमिटरसम्म पैदलयात्रा गरेर गाउँ गए । पैदलयात्राका क्रममा उनीहरुले भोगेका कष्टले डिजिटल पत्रिका भरिए । विद्यालय, क्याम्पस, कलकारखाना र गरिखाने अनेक बाटा उहिल्यैदेखि बन्द भएकाले धेरैजनाले शहर छोडिसकेका छन् । त्यसकारण दशैंमा शहर छोडेर गाउँ जानेको संख्या उल्लेख्य मात्रामा नदेखिएको होला ।

पोहोर काम विशेषले सपरिवार काठमाडौंमै दशैं मनाईयो । यसपाली त कोरोना कहरका कारण गाउँ जाने रहर नै गरिएन । सपरिवार यतै भएकोले पनि गाउँ जानेबारे सोचिएन । यसपाली आमाले पोहोरको भन्दा ठ्याक्कै आधा कम जमरा राख्नुभयो । अलक्क दशैं मनाउन नसके जमरा होइन, कोरोना हलक्क बढ्छ भन्नेकुरा हामीले बुझ्नु जरुरी छ । त्यही भएर जमघट नहुने अनुमानका साथ शहरको घरमा जमरा आधा घटेको छ । बाल्यकालमा जमरा राख्ने काम खुबै मनपथ्र्यो । अहिलेपनि उस्तै मनपर्छ । बारीको कुनामा गएर सबैभन्दा मलिलो ठानिएको माटो खोजेर, खनेर त्यो माटो सिलौटे बाटामा बोकेर ल्याईन्थ्यो । मसिना ढुंगा, झार सबै हटाएर डल्ला फुटाएर रहरलाग्दो बनाईन्थ्यो अनि पहिल्यै भिजाएर राखेको मकै त्यसमा रोपिन्थ्यो । हरेक दिन कसका घरमा जमरा कत्रा भए हेर्न हिडिन्थ्यो । गाउँको सिरानदेखि अन्तिमको सबै घरमा जमरा हेर्न बारम्बार गईन्थ्यो । हाम्रोतिर गहुँ र जौ होइन, मकैंको जमरा राख्ने चलन छ । गहुँ र जौंको जमरा त मैले काठमाडौं आएपछि मात्र देखेंको हुँ ।

घरको कोठाको अध्यारो कुनामा भुइँमै माटो थुपारेर जमरा राख्थ्यौं हामी । टपरामा जमरा राखेको मलाई पटक्कै मन पर्दैनथ्यो । बुच्चोबुच्चो लाग्थ्यो, झपक्क महसुस हुँदैनथ्यो । सिधैं भुइँमै माटो जमाए खनेर फाल्न अप्ठेरो हुने भएकोले कतिपयका घरमा टपरामा जमरा राखिन्थ्यो । मचाहि कुनै कोठाको अध्यारो कुनामा भुइँमै जमरा राख्न रहर गर्थें । त्यसै गरिन्थ्यो । हरिया जमरा मनपर्ने कुरै आएन । असाध्यै पहेलो बनाउन दशैंभरी कोठाका झ्यालढोका डम्म थुनेर जमरा राखेको ठाउँलाई समेत डोकोले छोपेर त्यसमाथी बोरा वा थर्कटीसमेत राख्ने गर्थें म । जमरा हलक्क बढाउन कुनै कसर बाकी राखिन्नथ्यो । हरेक दिन कसरी जमराले जरा हाले, सुईरा कसरी निस्किए, पात कसरी पलाए, सुक्ष्म निरिक्षण गर्थें । राम्रो स्याहार पाएकाले हलक्क बढेका जमरा दशैंका दिनसम्म ढल्ने गरि बढिसकेका हुन्थे ।

दशैंताका धान झुलेका फाँटहरु लोभलाग्दा देखिन्छन् ।

जमरा राख्ने कामबाहेक ‘बाटो फाड्ने’ र ‘पानी बनाउने’ काममा हामी असाध्यै रमाउथ्यौं । मलाई दशैंमा सबैभन्दा बढी मनपर्ने नै यो काम थियो । हेर्दै रमाईलो लाग्थ्यो । फूलपातीको दिन गाउँका भएभरका गल्ली, डहरमा उम्रेका झाडी फाडेर गौंडा र सिढीका ढुंगा मिलाएर, भत्केको सिढीपनि मर्मत गरेर सिनित्त पारिन्थ्यो । हरेक घरबाट एक जनाको दरले बाटो फाड्ने काममा भाग लिईन्थ्यो । बिहान चिया खाएपछि ७ बजेतिर घर नजिकको गल्लीमा जम्मा भएर हसिया, कोदालो, गल, गैची बोकेर बाटो फाड्न गईन्थ्यो । बाटो फाड्न अधिकांश घरबाट अग्रज सदस्य जानुहुन्थ्यो । बर्खायाममा गाउँका गल्ली, डहर, गल्ली, सिढीमा झाडी भसक्कै उम्रेको हुन्थ्यो । ढाँडमा पाती भसक्कै उम्रेर बाटोसमेत ढाकेको हुन्थ्यो । हिडिसाध्य हुँदैनथ्यो । गाईबस्तु हिड्दा सिढि भत्केका हुन्थे । दशैंमा टिका लगाउन गाउँघर डुल्दा, इष्टमित्र आउँदा हिड्न सहज होस् भनेर यसरी बाटो फाडिन्थ्यो । बिहान खानेपानी मर्मत गर्न गईयो भनेचाहि बाटो फाड्ने काम दिउँसो हुन्थ्यो । दिउँसो बाटो फाड्दाचाहि भब्बे (भोगटे) साँधेर खाने कामपनि हुन्थ्यो । कसैले झाडी फाड्ने, कसैले ओसारेर पाखामा फाल्ने, गौंडा र खोल्सामा बाटो फराक बनाउने, भत्केका सिढि मर्मत गर्ने काममा सबैको मन रमाउथ्यो ।

अष्टमीको दिन खसीपाठा काट्ने हुनाले पखालपुखुल गर्नलाई प्रशस्त पानी चाहिन्थ्यो । त्यसकारण खोलामा गएर टंयाकी सफा गर्ने, मुहान सफा गर्ने, पानी चुहिने सकेटहरु फेर्ने आदि काम गरिन्थ्यो । यो कामलाई चाहि ‘पानी बनाउने’ भनिन्थ्यो । पानी बनाउन जाँदापनि सबैको हातमा हसिया हुन्थ्यो । हसियाले बाटो फाड्दै पानीको मुहान भएको ठाउँमा पुगिन्थ्यो । यसरी बाटो फाडेपछि र पानी बनाएपछि गाउँमा दशैं भित्रिन्थ्यो । घरघरमा सस्याना डोरे पिङ हालिएपनि लिंगे पिङ र रोगटे पिङ त थोरैमात्र हालिन्थ्यो । लम्साल गाउँको रोगटे पिङ सबैको आर्कषणको केन्द्र थियो । पिङ मच्चाएको र खेल्नेहरु रमाएको आवाज दशैंभर गुन्जथ्यो । लम्साल गाउँको रोगटे पिङले हाम्रो गाउँ सेरोफेरोमा बेग्लै रौनक भित्र्याउथ्यो ।

पिङ, खेल्नु, नयाँ लुगा लगाउनु, बाटो फाड्नु र पानी बनाउनुबाहेक दशैंको अर्को रमाईलो पाटो थियो । म्यागेजिनका डबल र विशेष अंकहरु । हिमाल, नेपाल, नवयुवा र मूल्यांकनका दशैं अकंहरुले बेग्लै रौनक भित्र्याउथे । सानोमा मुना र सुनक्रेसा, ६—७ कक्षामा पढ्दा नवयुवा र त्यसपछि क्रमशः हिमाल, नेपाल, मूल्यांकन र गाउँमा भएका २ वटा पुस्तकालयले बेग्लै संसारमा लैजान थाले । किताबै किताबको संसार । फराकिलो संसार । ज्ञान, गुन, विवेक, विज्ञान र विचारको संसार । दशैंमा चाहि अरु किताब पढ्नुभन्दा पनि हिमालको डबल अंक र नेपालको विशेष अंकको आकर्षण बेग्लै थियो । बाले भेटेसम्म खोजेर ल्याइदिनुहुन्थ्यो । हत्पति कुनै अंकपनि छुट्दैनथे । काठमाडौंबाट आउने दाइहरुको झोलामा पनि ती पत्रिका छुट्दैनथे । यो बर्ष त पत्रपत्रिका अध्ययन अनलाइनमै सीमित भयो ।

दशैंमा किताब पढ्ने कि घरपरिवारसंग रमाउने भन्ने प्रश्न जहिल्यै उठ्छ । मचाहि दशैंमा अर्थोक किनमेलबाहेक केही रकम किताब किन्नका लागि छुट्याउछु । दशैंभरी किताब पढेर बसौं भन्ने होइन । खानेकुराको जोहोजस्तै, नयाँ लुगाको जोहोजस्तै दशैंमा केही रकम किताबमा छुट्याउन मन लाग्छ । केही महिनालाई पढ्न पुग्ने किताबको जोहो गर्छु । दशैंभर पढेर त बसिंदैन तर लेखपढलाई पनि धेरैथोर समय त छुट्याईन्छ ।

‘पानी बनाउने’,जमरा राख्ने र ‘बाटो फाड्ने’ बाहेक गाउँसंग जोडिएका दशैंका सम्झना अनेक छन् । रातोमाटो र कमेरोको आर्कषण अझैंपनि उस्तै छ । सर्लक्क लिपिएका पिढि, मोही मिसाएर कमेरो छ्यापिएका र रातोमाटो पोतिएका भित्ताको सुन्दरता र सुगन्ध मनभरि छँदैछ । टिका लगाउन गाउँगाउँ डुल्दा अग्रजहरुले ‘भित्तामा अडेस नलाग्नु है, लुगामा रातोमाटो र कमेरो लाग्ला’ भन्नुभएको कुरा कानमा गुन्जिएकै छ । अडेस लाग्दा लुगामा कमेरो वा रातोमाटो लाग्ला भनेर पिढिको खाटमा काम्लोमाथी एक—दुईवटा सिरानी पनि राख्ने चलन गाउँघरमा छदैछ । केराको घरी सर्लक्क काटेर हाता छुट्याएर भकारीमा लगेर पुर्ने र पाक्यो कि पाकेन भनेर दिनदिनै हेर्ने गरेको सम्झनापनि मनभरी ताजा छ । मासु खाने रहर त उहिल्यै बिसाईयो । शाकाहारी भएको करिब १२ बर्ष भयो । रातोमाटो, कमेरो, भोगटे, केरा, हलक्क बढेका पहेला जमरा, फूलेका पातीका झुप्पा, झाडी सर्लक्क फाडेर फराक र सफा बाटा, लेउ फालेर सिनित्त भएका धारामा जोडले आएको कन्चन पानीले शहरमा अल्झिएको मनलाई बेलाबेलामा झक्झक्याउछन् ।

दशैंको मेसोमा निबुवा पेलेर पकाउने कामपनि गरिन्थ्यो । दिनभर निबुवा पेलेर साँझतिर पकाईन्थ्यो तर खुदो पकाउदाजस्तो रमाईलो चाहि हुँदैनथ्यो । खुदो पो पाकेपनि खान पाईन्थ्यो । चुक अमिलो त हेर्नमात्र मिल्यो, खान मिलेन । दशैं सकिएको एकाध दिनपछि यो काम गरिन्थ्यो । निबुवा राम्ररी पाकेका छैनन् भनेचाहि तिहारतिर अमिलो पकाईन्थ्यो ।

आफ्नै आँगनको दृश्य । २०७४ सालको दशैंताका निबुवा पेलिएको ।

कोरोना कहरको यो बर्ष पुराना कुरा सम्झने समयजस्तो बन्यो । धेरै चहलपहल नगरि सामान्य हिसाबले दशैं मनाऔं । शहरबाट गाउँ जानेले पनि आफ्ना परिवार र इष्टमित्रलाई जोगाउने गरि अलक्क बसेर मनाऔं । दशैंमा कोरोना हलक्क बढ्न नपाओस् । सबैलाई दशैंको शुभकामना । सबैको जय होस् ।

(२०७७ साल कार्तिक ९ गते आईतवार, महानवमी)

राष्ट्रिय सभामा वामदेव कि कुलमान ?

कुलमान घिसिङ ‘उज्यालो निर्माता’ को सग्लो र अग्लो छविसहित भदौ ३० गते विधुत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशक पदबाट विदा भए । एउटा प्रशासकको विदाइ सर्वत्र चासो र चिन्ताको विषय बनेको दृश्य विरलै देख्न पाईन्छ । विधुत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकको पद अब सामान्य रहेन । लामो समयको अध्यारोपछि पाएको उज्यालो काट्ने ब्यक्ति आउँला कि भनेर जनताको मनमा अनेक शंका उब्जेका छन् । कसैले उज्यालोमा झटारो हान्ला कि भन्ने डर छ । अब आउने नयाँ निर्देशकले यो पदको गरिमा र कुलमानले कमाएको जशलाई बुझेरै काम गर्लान् भन्ने आशा गरौं ।

सर्वत्र निराशाजनक काम र गलत नियुक्तीले थिचिएको देशमा राम्रो गरिरहेको एउटा प्रशासकलाई अर्को मौका नदिइ घर फर्काइदा धेरैलाई नमिठो लाग्यो । चिन्तामात्र होइन, आक्रोशसमेत पोखियो सामाजिक सञ्जालमा । यो चासो, चिन्ता र चिन्तन स्वभाभिक थियो । उनको फैलिएको विराट ब्यक्तित्वले थप पखेटा हालोस्, उनी आफूले बालेको उज्यालोलाई अखण्ड ज्योति बनाउन भूमिका खेल्न सकून र त्यही पदमा चाहि नदोहोरियून् भन्ने भाव बोकेको मेरो लेखले (हिमालखबर डटकममा भदौ २९ गते प्रकाशित) पनि धेरै प्रतिक्रिया जन्मायो । उज्यालो निर्माता सन्तोषको श्वास फेर्दै उज्यालो अनुहारसहित विदाइ हुन लाग्दा सन्तोष लागेको हो । उनको नेतृत्वमा बलेको उज्यालोमा अब कसैले झटारो हान्न सक्दैन भन्ने मेरो विश्वास छ । पद सकिएपछि अपजशको भारी बोकेर उनले विदा हुन परेन । कार्यकारी निर्देशकको रुपमा पावर सकिएसंगै उनको ईज्जत चुलिएको छ । औलामा गन्न सकिने राम्रा ब्यक्तिको रुपमा उनी मनमनमा बसेका छन् ।

तस्वीर साभार— हिमालखबर डटकम

विधुत प्राधिकरणबाट विदा भएर कुलमान घरै बसून र प्राधिकरणमा बेथिति जन्मेर मुलुक अन्धकारमा डुबोस् भन्ने चाहना कसैले राखेको पनि होला । त्यस्तो दुस्वप्न पूरा हुनु हुँदैन । त्यस्तो दुस्वप्न पूरा हुनपनि सक्दैन । कुलमानजस्ता जनमनमा बसेका विज्ञ ब्यक्तिहरु देशको उज्यालो जोगाउने र जगाउने ठाउँमा हुनुपर्छ । आशाको किरणलाई बन्द कोठामा थुनेर अध्यारोको सहारा लिएर देश ‘चलाउने’ रहर गर्न पाईन्न । त्यसको अर्थ उनी उही पदमा दोहोरिनुपर्छ भन्ने होइन । उनीहरुलाई अझ गहन जिम्मेवारी दिनुपर्छ । त्योभन्दा माथिल्लो जिम्मेवारी दिनुपर्छ । तर सरकार त्यसो गर्न तयार छैन ।

भदौ मसान्तको विहानै भूकम्पको कडा झड्काले मन हल्लाएपनि कान्तिपुरको अनलाइन संस्करणमा एउटा आशालाग्दो समाचार पढ्न पाईएको थियो । ‘गौतमको बाटो अझैं खुलेन’ शीर्षकको समाचारले मनमा आशाको तरंग दिएपनि त्यसको भोलीपल्ट उनको सिफारिश, नियुक्ती र सपथका कार्यक्रम फटाफट सकिए । गौतम २०७४ सालमा भएको प्रतिनिधि सभाको चुनावमा बर्दिया क्षेत्र नम्बर १ बाट पराजित भए । उनी यो पराजय स्वीकार्न पटक्कै तयार भएनन् । पराजित भएलगत्तै राजीनामा गराउने पात्र देशैभर खोजिरहे । डोल्पादेखि काठमाडौंसम्म त्यस्ता पात्र खोजे । निर्वाचित सांसदलाई राजीनामा गराएर आफू उठ्ने र प्रतिनिधिसभामा जाने रहर गरिरहे । उनको यो रहरले मूर्तरुप लिएन । अन्तमा उनी मनोनित कोटाबाट राष्ट्रिय सभामा जान तयार भए । उनको रहरलाई पार्टीभित्रको संघर्षले मलजल ग¥यो । प्रतिनिधि सभाको चुनाव हारेको, पार्टीको उपाधक्ष्य पदमा रहेको ब्यक्तिलाई राष्ट्रिय जीवनमा ख्यातिप्राप्त विषय विज्ञको रुपमा लैजाने रहर गर्नु जनमतको अपमान हो । राष्ट्रपतिबाट मनोनित हुने राष्ट्रिय सभाको रिक्त सदस्य पदमा यतिबेला सबैभन्दा उपर्युक्त पात्र त कुलमान घिसिङ थिए । उनी हुँदा त्यो सभाको गरिमा बढ्थ्यो । उनको विज्ञता राष्ट्रलाई काम लाग्थ्यो । सरकारले यतातिर सोच्दै सोचेन । सरकार जनमनको भाषा पढ्न चाहन्न भन्ने कुरा बारम्बार पुष्टि गरिरहेको छ ।

सरकार पद्दति र संस्थालाई ध्वस्त बनाउन असाध्यै सिपालु छ । प्रधानमन्त्री आफैंलाई सबै विषयको विज्ञ भन्ठान्छन् । विज्ञान र विज्ञताको बारम्बार अपमान गर्छन् । आफ्नो कार्यकालमा आफूबाहेक अरुले नाम कमाउनु हुन्न, जनताले अरुलाई मन पराउनु हुन्न भन्ठान्छन् । कसैले राम्रो काम गरिरहँदास्वतस्फूर्त भएको चर्चालाई प्रचार गरायो भनेर आरोप लगाउछन् । आफ्नो यो शैली जति आलोचित हुँदापनि सच्चिन तयार हुन्नन् । विधुत प्राधिकरणको कार्यकारी निर्देशकको रुपमा कुलमानलाई नरुचाएका ओलीले उनलाई राष्ट्रिय सभामा किन लैजान्थे ?

प्रतिनिधिसभाको चुनावमा पराजित तथा सत्तारुढ दलको उपाधक्ष्यलाई राष्ट्रिय जीवनको ख्यातिप्राप्त ब्यक्ति तथा विज्ञहरुका लागी छुट्याईएको कोटामा राष्टिय सभामा नियुक्ती दिने अवस्था आउला कि भनेर राष्ट्रपतिलाई पनि अप्ठेरो लाग्नुपर्ने थियो । नेकपाको आन्तरिक राजनीतिमा चासो राखेको भनेर आलोचित राष्ट्रपतिले पनि यस्तो विषयमा आफ्ना सल्लाहकारमार्फत अलिकति चासो राखेर आफ्नो छवि सुधार्न रहर गर्नुपर्ने हो । राष्ट्रपतिका सल्लाहकारहरु पनि यस्तो कुरामा अलिकति सचेत हुनुपर्ने हो । तर त्यसो गरेको पाईएन । संविधानमा उक्त नियुक्ति पाउने ब्यक्तिको योग्यताका बारेमा केही नलेखिएकोले कानूनी हिसाबले उचितै होला । तर नैतिक दृष्टिकोणबाट यो काम उचित होइन । पद दिने र लिने सबैले बुझेकै छन् । ‘हारेको मान्छे विज्ञको भाग खोसेर गयो’ भन्ने आलोचना सुन्नुभन्दा कुलमान घिसिङजस्ता ब्यक्तिलाई सिफारिश गर्न सकेको भए वामदेवले ईज्जत पाउने थिए । बारम्बार पद कमाउन रहर गर्नेले कहिलेकाही त ईज्जत कमाउनपनि रहर हुने हो । तर, त्यस्तो रहर गरेको पाईएन ।

कुलमान घिसिङलाई राष्ट्रिय सभामा लैजान सकेको भए त्यसको फाईदा सरकारलाई नै हुन्थ्यो । विभिन्न नीतिगत निर्णय गर्दा राज्यले उनको विज्ञताको फाईदा उठाउन पाउथ्यो । विजुली नेपालको असाध्यै ठूलो सम्पत्ती हो । सेतो सुन हो । विजुली विज्ञ राष्ट्रिय सभामा हुनु त्यो सभाका लागी गर्वको कुरा हुन्थ्यो । आम नजरमा गलत ठहरिएका पात्र सिंगारिरहेको सरकारले आफ्नो धूमिल छवि अलिकति भएपनि सुधार्न पाउथ्यो । यो भूलसुधारको एउटा राम्रो मौका थियो । सरकारले त्यो रहर गरेन । राष्ट्रिय सभालाई विद्धतसभा बनाउन रहर नगर्नु जनमन र जनमत दुबैको अपमान हो ।

(२०७७ साल असोज १ गते बिहिबार)

सर्प पाल्ने कि चुल्हो बाल्ने ?

कोरोना कहरका कारण लामो समयदेखि लागु भएको निषेधाज्ञा अलिकति खुकुलो भएपनि जीविकोपार्जनका बाटाहरु राम्ररी खुलेका छैन्न । कामको दायरा खुम्चिएकोले दैनिक रुपमा ज्याला—मजदुरी गरेर गुजारा चलाउने नागरिकहरु सबैभन्दा बढी मर्कामा परेका छन् । निषेधाज्ञामा ठेलामा तरकारी—फलफूल बेच्ने काममा समेत रोक लगाईएको थियो । अहिले व्यापार गर्न दिइएपनि मझौला ब्यवसायीले ठेलाको व्यापारमा रोक लगाउनुपर्ने आवाज उठाएका छन् । सो कुरालाई महानगरपालिकाले पनि साथ दिएको छ तर उनीहरुको चुल्हो कसरी बल्छ भनेर सोचविचार गरिएको छैन । ठेला व्यवसायीलाई निश्चित ठाउँ तोकेर ब्यापार गर्न सहज बनाउने, उनीहरुको रेकर्ड राख्ने, स्थानीय स्तरमा संक्रमण देखिएमा सहजताका लागी सम्पर्क नम्बर राख्ने, स्वास्थ्य परिक्षण गराउने योजना छैन । महानगरसंग राहत दिने योजना छैन । मास्क, स्यानिटाइजर, अनुहार छोप्ने सामाग्री दिएर सुरक्षित तरिकाले व्यवसाय गर्न सघाउने योजना छैन । सचेतना बाड्ने योजना छैन । गरिखाने बर्गलाई रोक्ने योजनामात्र छ ।

अप्ठेरोमा परेका नागरिकको जीवन कसरी सहज बनाउने भन्ने ठोस योजना संघीय सरकारसंग पनि छैन । सिडियोमार्फत कहिले कडा कहिले खुकुलो निषेधाज्ञाको आदेश सुनाएर ढुक्कले बसिरहेछ । बन्दाबन्दीको प्रारम्भिक कालमा अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई राहत बाडिएपनि आजकाल सरकारी निकायबाट राहत बाड्ने काम लगभग ठप्पजस्तै छ । राहत बाड्ने शैलीपनि चित्तबुझ्दो छैन । राहत पाउने नागरिकलाई अपमानित शैलीमा दुईचार छाकपनि नचल्ने गरी खाद्यान्न बाड्ने गरिएको छ । कतिपय ठाउँमा राहत सामाग्री गोदाममै सडेको समाचारपनि आएको छ ।

अलपत्र परेका नागरिकलाई मनकारी दाताले चन्दा उठाएर दैनिक रुपमा खाना खुवाईरहेका छन् । सडकछेउ लस्करै बसेर दाताको सहयोगमा खाना खाईरहेका आम सर्वसाधारणको तस्वीरले सरकार झस्किएको छैन । बरु ठाउँठाउँमा नागरिक स्तरमा ‘हुनेले दिएर जाऔं, नहुनेले लिएर जाऔं’ भन्ने भावनाले खोलिएका खाद्यान्न बैंकमा हस्तक्षेप गरी प्रशासनले दुख दिएको छ । ललितपुर क्षेत्र नम्बर १ मा खोलिएको एक खाद्यान्न बैंक स्थानीय प्रशासनले बन्द गरिदिएको छ ।

आम नागरिक दाताको भरमा सडकमा बाच्न विवश भैरहँदा सरकार करोडौं खर्चेर सर्प पाल्ने तरखरमा छ । नेकपाकै नेता झलनाथ खनालको नाममा खोलिएको ‘झलनाथ खनाल स्वास्थ्य बिज्ञान प्रतिष्ठान’ले सर्लाहीको लालबन्दीमा सर्प पाल्नका लागी तीनै तहका सरकारको स्वीकृतिसंगै पहिलो किस्ताको रकमसमेत पाएको छ । प्रतिष्ठानका अध्यक्षले नै एपीवान टेलिभिजनसंगको अन्तरवार्तामा लालबन्दी नगरपालिकाले बार्षिक १ करोड र बाकी रकम केन्द्र र प्रदेशले दिने बहुबर्षीय योजना स्वीकृति भई पहिलो किस्ताको रकम पाएको जानकारी दिएका छन् । प्रतिष्ठानले सर्पको विष उत्पादन गरेर भारतमा बेच्ने परियोजनाका लागी ७२ करोडको योजना स्वीकृत भएको खबर छ । भन्नलाई नेपालमा सधैं हाहाकार हुने एन्टि स्नेक भेनम नेपालमै उत्पादन गर्नका लागी ८ बिघा जग्गामा विषालु सर्प पाल्न लागिएको र पछि नेपालमै ल्याब बनाएर भेनम बनाउने भनिएको छ । तर, तीन तहकै सरकारबाट यो परियोजना स्वीकृत हुनु र ठूलो रकम हात पर्नुको एकमात्र कारण ठूला नेताको नाममा खोलिएको प्रतिष्ठान भएकोले नै हो । अरुले यस्तो प्रस्ताव लगेको भए सबै तहका सरकारले लत्याउने थिए ।

एन्टि स्नेक भेनम उत्पादन गर्ने संघीय वा प्रदेश सरकारको योजना हो भने त ईच्छुक संस्थाहरुलाई आव्हान गरी खुल्ला प्रतिस्प्रर्धा पो गराउनु पर्दथ्यो । राज्यको ढुकटीलाई निजी ढुकुटीसरह सोचेर सर्प पालन परियोजना बनाईएको छ । काम खोसिएर अलपत्र नागरिकको चुल्हो बाल्न उदासिन सरकार नेताका प्रतिष्ठानलाई सर्प पाल्ने बजेट छुट्याइरहेछ । लोकतन्त्रको योभन्दा बिद्रुप नमुना अन्त कतै भेटिएला ?

स्केच साभार — हिमालखबर डटकम

आपतविपदमा परेका नागरिकलाई सघाउन अनेक नामका राहत कोष खडा गरिएका छन् । संघीय सरकारले २०७६ साल चैत ९ मै ५० करोड रुपैंया राखेर ‘कोरोना भाइरस संक्रमण रोकथाम,नियन्त्रण तथा उपचार कोष’ बनाएको छ । त्यस लगत्तै प्रदेश सरकार र स्थानीय तहले पनि राहत कोष स्थापना गरे । यो कोषबाहेक उहिल्यैदेखि अनेक नाममा सरकारी कोषहरु सञ्चालित छन् । धेरै ठूलो धनराशी ती कोषहरुमा थुप्रिएको छ । प्रधानमन्त्री दैबी उद्दार कोष, केन्द्रिय विपद् ब्यवस्थापन कोषदेखि पदयात्रा मजदुर कल्याणकारी कोष (पर्यटन मजदुरका लागी), दुर्गम क्षेत्र हवाई सेवा कोषसम्म सञ्चालित छन् । अरुपनि धेरै कोषहरु सञ्चालित छन् ।

राहत कोषमा धेरै ठूलो धनराशी जम्मा भएको खबर बारम्बार सुनिन्छ तर मुठी फुकाएर नागरिकलाई सहयोग गरेको खबर सुन्न पाईदैन । स्थानीय स्तरमा त बन्दाबन्दीको शुरुवाती चरणमा वडा कार्यालयले नै एकडाडु तेल, एककिलो दाल राहत बाडेकोपनि देख्नुप¥यो । यो नागरिकमाथीको अपमान हो । अन्याय हो । २—३ हप्ता लामो बन्दाबन्दी घोषणा गर्ने, तरकारी बेचेर खानपनि नदिने अनि २—४ छाकपनि नचल्ने गरी ‘राहत’ बाड्ने ?

काम खोसिएर आहत भएका नागरिकमाथी राहतको राजनीति गर्नु हुँदैन । अप्ठेरोमा परेका नागरिकको ब्यवस्थित तथ्यांक संकलन गरी सरकारले पुग्दो मात्रामा खाद्यान्न र अन्य अत्यावश्यक सामाग्री उपलब्ध गराउनुपर्छ । कोषमा पैसा थुपारीराख्ने काम गर्नु हुँदैन । कोषलाई पोखरी बनाउनु हुँदैन । नदीजस्तै बनाउनुपर्छ । पारदर्शी तरिकाले खर्च गर्दै जाने र थप्दै पनि जाने गर्नुपर्छ । राहत कोषको पैसा निख्रिए जनतालाई सहयोगका लागी आव्हान गर्न सकिन्छ । आफूले दिएको पैसा अप्ठेरोमा परेका नागरिकको भलाईका लागी खर्च हुन्छ भन्ने महसुस सरकारले गराउन सक्यो र बेलाबेलामा हिसाब देखाउन सक्यो भने नागरिकले यस्तरी दुख पाउनै पर्दैन । सरकारले कोषको रकम खर्च गर्ने नियमकानून सहज बनाउनु पर्दछ । थैली भरेर राख्ने, खोल्नै नमिल्ने बनाउनु हुँदैन । आपत परेको बेलामा यस्ता थैली सहजै खुल्नु पर्दछ । हिसाबकिताब पारदर्शी हुनुपर्छ । पारदर्शी भएन भने नागरिकले सहयोग गर्दैनन् ।

अप्ठेरोमा परेको बेलामा सरकारबाट राहत पाउनु नागरिकको अधिकार हो । राहत कोष तथा अन्य सरकारी ढुकुटी नेता र कर्मचारीको पेवा होइन । त्यो त सबै नागरिक मिलेर भरेको ठूलो कन्तुर हो । अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई भरपर्दो सुविधा र सहयोग दिलाउनु सरकारको कर्तव्य हो । दाताले खुवाएका छन्, दिएका छन् भनेर सञ्चो मानेर बस्न पाईदैन । पाउनुपर्नेहरु नछुटुन् र अरुले गलत तरिकाले यसको फाइदा लिन नसकून् भनेरपनि चनाखो हुनुपर्छ । कसैले गलत फाइला लेला भन्दै मुठी कसेर बस्न पाईदैन । २—४ किलो दालचामल बाडेर कर्तव्य पूरा भयो भन्ठान्नु हुँदैन । कमसेकम एकपटक राहत बाड्दा महिनाभरलाई पुग्ने चामल, दाल, नुन, तेल, खाजा र अत्यावश्यक औषधी किन्नु छ भने त्यसका लागी केही नगदपनि दिनुपर्छ ।

कतिपय स्थानीय तहले अप्ठेरोमा परेका नागरिकलाई काम दिएर सोवापत नगद दिए । यो शैली उदाहरणीय छ । विकास निर्माणका काम अलपत्र भएका ठाउँमा यसलाई निरन्तरता पनि दिन सकिन्छ । सबैठाउँमा यसो सम्भव नहोला । जेजे सम्भव हुन्छ, सो उपाय अपनाएर काममा फर्कन नसकेको दिनसम्म चुल्हो बाल्न सघाउनुपर्छ । कोष पोसिएर बस्ने, नागरिक भोकै पर्ने र सडकमा दाताको भर पर्नुपर्ने अवस्था आउनु राज्यको असफलता हो । सरकारको ध्यान नेताको नाममा सर्प पाल्न होइन, नागरिकको चुल्हो बाल्नतर्फ केन्द्रित हुनुपर्छ ।

सबै नागरिककोे चुल्होबाट धूँवा आएपछि मात्र खाना खाने दयालु राजा महिन्द्र मल्लको इतिहास देश चलाउनेहरुले पढेकै होलान् । गणतन्त्रमा राजाहरुबाट सिक्नु हुन्न भन्ने दम्भ होला । त्यस्तै दम्भले नै यो संकटमा करोडौं खर्चेर सर्प पाल्ने उपाय फुरेको होला । सर्प पाल्न छुट्याईएको बजेट राहत कोषमा फिर्ता ल्याउन सकियो भने धेरै नागरिकलाई केही हप्ता राहत दिन सकिन्छ । सरकारले नागरिकलाई थप आहत नबनाओस् । राहत अधिकार हो । राजनीतिक हतियार होइन । राज्यले अप्ठेरोमा परेका नागरिकका लागी भरपर्दो राहत प्याकेज दिन कन्जुस्याई गर्नु हुँदैन, पाईंदैन ।

(२०७७ साल भदौ २३ गते हिमालखबर डटकममा छापिएको लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको)

मैलो मनको उपचार

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले २०७६ साल भदौ १६ गते स्वयंसेवक भइ कामकाज गर्न ईच्छुक चिकित्सक, नर्स, प्यारामेडिक्स लगायतलाई आवेदन दिन आव्हान गरेको छ । स्वयंसेवी स्वास्थ्यकर्मी चाहियो भनेर सूचना निकालिरहेकै बेला जनताको सेवा गर्न कयौं दिन हिडेर आफ्नै खर्चमा देशको दूरदराजमा पुगेका ‘डाक्टरका पनि डाक्टर’ लाई खेद्ने, निषेध गर्ने, अपमान गर्ने काम भैरहेको छ । विकट गाउँहरुमा स्वयंसेवी बनेर उपचार गर्न पुगेका डाक्टर गोविन्द केसीलाई बारम्बार अपमानित गरिएको नमिठो खबरले पत्रपत्रिका र डिजिटल पत्रिकाहरु भरिएका छन् । विभिन्न शक्तिकेन्द्रको आदेश र दबावमा स्थानीय जनप्रतिनिधिले नै उनलाई निषेध गरेको खबर आईरहेको छ । अवरोध गरिंदा उनको चित्तमा चोट त लागेको छ नै, दूरदराजका नागरिकहरु विशेषज्ञ सेवाबाट बञ्चित भएका छन् ।

जाजरकोटको ढिमे–२ मा उपचार गर्दै डा.गोविन्द केसी (तस्वीर साभार—हिमालखबर डटकम)

नागरिकको उपचार गर्न नदिईएको, होटलमा घेराबन्दीमा पारिएकोे, स्वास्थ्य शिविर सञ्चालनका लागी आवश्यक औषधी समेत किन्न नदिइएको खबरले देशमा अराजकताको विकेन्द्रीकरण भएको महसुस हुन्छ । डाक्टर केसीले कयौं ठाउँमा नागरिक र जनप्रतिनिधिको न्यानो माया पनि पाएका छन् । धेरैको सफल उपचार गरेका छन् । नयाँ जीवन दिएका छन् । तर पूर्वाग्रहको बिकेन्द्रीकरणसंगै उनलाई रोकेर बहादुरी देखाउने र माथी रिपोर्ट बुझाएर स्याबासी बटुल्ने अराजक खेल शुरु भएको महसुस हुन्छ ।

अनकन्टार भूगोलसंग जुध्दै कयौं दिन हिडेर घरघरमा उपचार गर्न पुगेका देशकै एक प्रबुद्ध डाक्टरलाई उपचारमा रोकिएको खबर यो समयको सबैभन्दा कुरुप चित्र हो । यो चित्र कोरोनाजत्तिकै कुरुप र घातक छ । कोरोनाको चित्रमा काँडैकाँडा देख्न सकिन्छ । जता डाक्टर, उता अवरोधको खबर पनि त्यही कोरोनाको काँडाजस्तै महसुस हुन्छ । जनताले घरदैलोमा पाएको निशुल्क सेवा थुनेर कसको सेवा गर्न खोजिएको ? कसलाई खुशी बनाउन खोजिएको ? जनतालाई उपचारबाटै बञ्चित गर्ने राजनीति नेपालमा मात्र चलिरहेको होला कि अन्त पनि यस्तो उदाहरण भेटिएला ? असहिष्णुताको यो उचाई घातक छ ।

गोविन्द केसीको छवि सबैसामु सार्वजनिक छ । उनको सीप, निष्ठा, लगन, ईमान्दारिता, विज्ञता, सादा जीवन र प्राज्ञिक क्षमतामाथी प्रश्न उठाउने हैसियत उनकै सदाबहार बिरोधीहरुले पनि बनाएका छैनन् । केसीले गान्धीकै झल्को मेटाउछन् । कसैले श्रद्धापूर्वक दिएको एककप चियासमेत खान्न भन्ने सक्ने स्वाभिमानी हत्पति भेटिंदैन । तर डाक्टर केसी त्यसो गर्ने हैसियत राख्छन् । निष्ठाको यो जीवन राज्यका लागी आतंकसमान भएको छ । सर्वसाधारणले सहज उपचार पाउनुपर्छ भन्ने उनको अडान आमरण अनशनमार्फत प्रकट हुन्छ । स्वयंसेवी यात्रामार्फत प्रकट हुन्छ । पिढी र अगेनाको छेउमा निशुल्क चल्ने ‘निजी क्लिनिक’ मार्फत प्रकट हुन्छ । कतै आपतविपद् आउनसाथ उनी औषधीको भारी बोकेर पुग्छन् । केही बर्ष पहिला जाजरकोटमा ‘हेलिकोप्टर हैजा पर्यटन’ चलिरहदा खच्चडको ढाँडमा औषधीको भारी बोकेर उकालो उक्लिरहेका डा. केसीको चित्र नेपालीको मनमनमा श्रद्धापूर्वक बसेको छ ।

आफ्नै पैसाले औषधी किनेर देश—परदेश पुग्ने एउटा डाक्टरको चित्र देश चलाउनेहरुको लागी काँडाजस्तो किन बन्छ ? किन उपचार यात्रामा अवरोध गरिन्छ ? किन विरामीले उनलाई र उनले विरामीलाई टुलुटुलु हेर्नुपर्ने अवस्था आउँछ ? आफ्नो स्वास्थ्यचौकीमा आएका विशिष्ठ विशेषज्ञबाट केही कुरा सिक्न स्वास्थ्यकर्मी किन बञ्चित हुन्छन् ? दूरदराजको केही दिनको बसाईमा त्यहाँका स्वास्थ्यकर्मीले हाडजोर्नी उपचारबारे उनीबाट केही कुरा सिक्न पाउछन् । सीपको त्यो उज्यालोले पछिसम्म धेरैको जीवनमा चहक थप्छ । उनलाई खेद्न खोज्नेको हातखुट्टा केही भैहाले जोडिने ग्यारेन्टी पनि उनको उपस्थितिले गर्छ । तरपनि खेद्न किन मरिहत्ते गरिरहेछन् स्थानीय जनप्रतिनिधि ? खेद्नु भन्नेहरुलाई सक्दिन भन्न किन सक्दैनन् ? औषधी उपचारका नाममा गलत राजनीति गर्नेहरुलाई यसो गर्दा कानून नलागेपनि पाप लाग्छ भन्ने लाग्दैन ?

गोविन्द केसीको दुर्गम यात्रासंगै राज्यको असफलताका कैयन चित्रहरु बाहिर आउँछन् । गोविन्द केसीको फैलिएको ब्यक्तित्वसंग उपचार नपाएका नागरिकका कथा बाहिर आउँछन् । स्वास्थ्य संस्थाको जराजीर्ण अवस्था बाहिर आउँछ । राज्य त्यो चित्र हेर्ने रहर गर्दैन । उनले स्वास्थ्य क्षेत्रको बेथीतिबारे बारम्बार औला उठाएका छन् । त्यो औलोसंग सरकार तर्सिन्छ । उनले गर्ने प्रश्नको लस्करसंगै जोडिन्छ कमिसनमुखी राज्यसत्तासंग उनले भोकभोकै बसेर जुधाएका आँखा । उनी भोकै बसेर आँखी बनेका छन् । उपचार गरेर आँखी बनेका छन् ।

आम सर्वसाधारणको उपचारको पहुँचका लागी राज्यसंग प्रश्न गर्दा राज्य उनीसंग डराएको छ । डराएपनि नडराएको अभिनय गरिरहँदा त्यो कायरता अवरोध बनेर गाउँ—गाउँमा पोखिएको छ । केन्द्रको अराजकता बिकेन्द्रीत हुँदा दूरदराजका वडाधक्ष्यदेखि गाउँपालिकाका अध्यक्षहरु उनलाई लखेट्ने क्रान्तिकारितामा रमाउन पुगेका छन् । स्थानीय स्वास्थ्य संस्थाका प्रतिनिधिहरु निरीह बनेका छन् ।

स्वास्थ्य मन्त्रालयको आव्हान

नेपाली समाज पाप र धर्मको खुबै हिसाबकिताब राख्छ । औषधोपचार एकादेशको कथा बनेको विकट भूगोलमा एउटा प्रबुद्ध डाक्टरलाई अपमानित गर्दा कस्तो धर्म कमाईन्छ कुन्नि ? जता पुग्यो त्यतै रोक्ने, होटल घेर्ने, विरामी जाँच्न नदिनेजस्ता हर्कत गरिरहँदा यो काम सञ्चार माध्यमबाट लुक्दैन भन्नेपनि डर छैन । कति बलिया बनेका ? यस्तो काम गरेपछि समाजसंग कसरी मुख देखाउने ? अस्पताल बनाउँछौं, डाक्टर ल्याउँछौं, उपचार गर्छौं भनेर भोट कसरी माग्ने ?

डा. केसी कुनै पार्टीको विरोध वा समर्थन गरिरहेका छैनन् । उनको प्रश्नसंग भुइँमान्छेको स्वास्थ्यको पहुँच जोडिएको छ । थीति बसाउनका लागी सबैसंग प्रश्न गरिरहेका छन् । कहिले भोकै बसेर । कहिले देश दर्शन गरेर । केन्द्रलाई खुशी पार्ने नाममा उपचारमा अवरोध पु¥याउनु निन्दनीय छ । जनप्रतिनिधिले आफ्नो मनभित्रको यो अवरोधको मनमनै उपचार गर्नुपर्छ । स्वयमसेवी डाक्टरलाई निर्वाध रुपमा सेवा गर्ने मौका दिए, स्थानीय स्वास्थ्यकर्मीलाई उनीबाट सिक्ने मौका दिएमात्र मनभित्रको त्यो पूर्वाग्रही अवरोधले उपचार पाउँछ । स्थानीय जनप्रतिनिधिले आत्ममन्थन गरी मनको मैलो पखाल्नु जरुरी छ । मैलो मन लिएर राजनीति गर्न सकिंदैन । केन्द्रले गलत आदेश दिएमा नाई भन्नसक्ने हैसियत बनाउनुपर्छ । मनको मैलो पखाल्न रहर गर्ने स्थानीय जनप्रतिनिधिको जय होस् ।

(२०७७ साल भदौ १७ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको )

सदा सम्झन्छ नेपाली…

गाउँछ गीत नेपाली
ज्योतिको पंख उचाली ।
जय जय जय नेपाल
सुन्दर शान्त विशाल ।
देशलाई कसरी सम्झनुपर्छ ? देशलाई कसरी माया गर्नुपर्छ ? देश भनेको के हो ? कलिलो दिमागले यस्तो कुरा कसरी सक्ने ? कविवर माधव घिमिरे छडी बोकेर कक्षाकोठामा पस्नुभएन । मायालु शब्द बोकेर पस्नुभयो । पाठ्यपुस्तकको बाहिरी कभरमा राखिने कक्षागत गीतमार्फत ‘ज्योतिको पंख उचाल्नु’ भन्दै सम्झाउन आउनुभयो । यी हरफ कसका हुन् ? हामीलाई मेसो थिएन । भाका फिराईफिराई गाउनुपर्छ भन्ने मेसोमात्र थियो । अर्थपनि थाहा थिएन । उहाँले देश खोज्न मात्र होइन, सियो खोज्नसमेत सिकाउनुभयो । सियो खोइ सियो भन्दै खोज्न सिकाउने कवि नेपाली साहित्यकै मियो होलान् भनेर कल्पना गरिएको थिएन । मियो बनेर साहित्य सेवा गर्नुभएका स्रष्टाले जीवन बिसाउनुभएको ननिको खबर भदौ २ गते शुक्रबार साँझ गोरखापत्रको अनलाइन संस्करणमा देखियो । लगत्तै सबै डिजिटल पत्रिका र सामाजिक सञ्जाल उहाँको भौतिक अवसानको खबरले भरिए । कोरोना कहरमा अर्को नमिठो खबर । कविवर गम्भीर रुपले विरामी पर्नुभएको खबर कतै आएको थिएन । अचानकै निधनको खबर आयो । १०१ बर्ष बाँचेर संसार ठप्प रोकिएको समयको एउटा साक्षीसमेत बनेर उहाँले जीवन बिसाउनुभयो ।

कविवर घिमिरेले असाध्यै लोभलाग्दो जीवन बाँच्नुभो । उहाँको सजनात्मक जीवनपनि उस्तै रह्यो । सृजना यात्रा अविरल चलिरह्यो । ऋतम्भरा महाकाव्य नसिध्याई जान्न भन्नुहुने महाकविले त्यो काम सम्पन्न गर्नुभएको रहेछ । सो कुरा निधनलगत्तै थाहा पाईयो । हाम्रालागी उहाँको त्यो अन्तिम नासो हो ।

चित्र साभार— भानु भट्टराई, हिमालखबर डटकम

कविवरले प्रकृति र राष्ट्रप्रेमको धार समातेर अमर कयौं सृजना देशलाई दिनुभयो । बालबालिकाका लागी कयौं मिठा सृजनाहरु उपहार दिनुभो । कस्तो अविरल र अविचलित यात्रा । जीवनको एउटा क्षणमा धेरै मानिस कवि बन्छन् । धेरैको कवि जीवन असाध्यै अल्पायुको हुन्छ । उनीहरुभित्रै हराएर जान्छ त्यो जीवन । कविको रुपमा सामाजिक पहिचान भएका धेरैका झोलामा पुराना सृजना र ती सृजनाप्रतिको गौरवमात्र बाकी रहन्छ । कविवरको झोला त्यस्तो थिएन । उहाँका झोला नयाँ—नयाँ सृजनाले भरिभराउ भैराख्यो । पुराना सृजनाको ब्याज खाने रहर उहाँले गर्नु भएन । कविवर नेपालको अस्तित्व रहेसम्मै कवि बनेर बाँच्नुहुनेछ

हरेक कवि/लेखकका सबै सृजना जीवन्त हुँदैनन् । सबै रचनाले धेरैका मन छुँदैनन् । मन न हो । लेखकलाई मात्र मन परेर हुँदैन । ‘गाउँछ गीत नेपाली’ सम्भवत सबैभन्दा धेरैलाई मन छोएको सृजना हुनुपर्छ । पुरानो राष्ट्रिय गानको औचित्य सकिएर नयाँ राष्ट्रिय गान नआएसम्म अनौपचारिक रुपमा कयौं विद्यालयमा यो गीत गाउने गरिएको पनि थियो । गौरी, मालती मंगले, राष्ट्र निर्माता, किन्नर किन्नरी, चारु चर्चा र कैयन जीवन्त सृजनाहरु मार्फत उहाँ नेपाली मनमनमा बस्नुभएको छ ।

२०६० साल असोज ९ गते उहाँलाई सरकारले राष्ट्रकवि बनायो । उहाँलाई राष्ट्रकवि बनाईएको समय देश अनेक अप्ठेरोसंग जुध्दै थियो । कविवरका हिसाबले पाठकका दिलमा बसिसक्नु भएकोले त्यो राजकीय पदभन्दा कविवरको कद नै मलाई धेरै उचो लाग्छ । राज्यले उहाँप्रति दिएको सम्मान र सुविधाको आफ्नै महत्व छ । चोला विसाएपछि बल्ल पाठकसम्म पुग्ने, सिंगो जीवन गुमनाम भएर बित्ने, गुजारा चलाउन, उपचार पाउन नसकेर कष्टकर जीवन झेल्नुपर्ने अवस्था उहाँलाई परेन । यो कुरामा घिमिरे भाग्यमानी हुनुहुन्थ्यो । राष्ट्रप्रेमलाई केन्द्रमा राखेर साहित्य सेवा गर्नु भएकोले जति ब्यवस्था फेरिएपनि उहाँ सबैको प्रिय हुनुभयो । उहाँको कलमले कहिल्यै कसैप्रति घृणा रोपेन । उहाँले मानव, राष्ट्र र प्रकृतिप्रेमको बाटो अंगाल्नुभयो । यो बाटोमा अनवरत हिडिरहनुभयो । त्यसैले त उहाँका हरेक शब्द मोतीका दानाजस्ता छन् । उहाँ धेरै विधामा फिजिनुपनि भएन । धेरैथरी विचार बोकेर पनि हिड्नु भएन । त्यसकारण उहाँ छरिनु भएन । सग्लो र अग्लो कविको छवि बनाईरहनुभयो ।

नेपाली साहित्यमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा र लेखनाथ पौडेलको स्थान निकै उचो छ । उहाँहरु कस्ता हुनुहुन्थ्यो होला भनेर म बेलाबेलामा कल्पन्छु । हामीपछिको पुस्ताले माधव घिमिरे कस्ता थिए होलान् भनेर कल्पना गर्नेछन् । देवकोटाबारे धेरै भ्रम फिजिए । अनेक मिथकहरु बने । सधैं उहाँलाई कठैबरा बनाईयो । प्रविधिको यो युगले घिमिरेलाई चाहि मिथक बनाउने छैन । अनेक भ्रमका कथा बुन्ने छैन । देवकोटा र पौडेल अँध्यारो युगमा बत्ती बनेर जन्मिनुभयो । उहाँहरु बितेपछि फेरि अँध्यारोले अनेक कथा बनायो र हामीले अनेक मिथक सुन्नुप¥यो । घिमिरे उज्यालो युगमा लामो समयसम्म जिउन पाउनुभयो । आफैंले प्रशस्त उज्यालो पनि बाड्नुभयो । घिमिरेले नेपाली साहित्यमा छर्नुभएको उज्यालो नेपालको अस्तित्व रहेसम्म मेटिने छैन

कोरोना कहरले जिन्दगी घरभित्रै खुम्चिएको छ । कविवरले खुम्चिएको र थुनिएको संसार पनि महसुस गर्नुभयो । कमजोर स्वास्थ्यका कारण थुनिएको संसारबारे केही रचना लेख्नचाहि सायद सक्नुभएन कि ? संसार थुनिएको समयमा उहाँले चोला बिसाउनु भएकोले अन्तिम दर्शन गर्न त सम्भव भएन । कविवरलाई मनमनै हार्दिक प्रणाम । उहाँले चोला बिसाउनुभएको घर नेपाली साहित्यको तीर्थस्थल हो । साहित्यप्रेमीमीका लागी त्यो दैलो सधैं खुल्ला छँदै थियो । नेपाली साहित्यको भर हो त्यो घर । त्यो तीर्थस्थललाई उहाँको परिवारले जीवन्त तरिकाले दीर्घकालसम्म जोगाएर राखिदिनेछ । उहाँका प्रकशित र अप्रकाशित कृति मात्र होइन, उहाँसंग सम्झना जोडिएका अरु सामान पनि परिवारले जोगाएर राख्नेछ । राज्यले उहाँको परिवारसंग हातेमालो गरेर कविवरको सम्झनालाई चीरस्थायी बनाउनेछ भन्ने कामना गरौं।

शब्दको सृजनात्मक शक्ति के हो, कविवरले राम्ररी बुझाईदिनुभएको छ । शब्दलाई मोती बनाएर उन्न सिकाउनुभएको छ । धरतीलाई माया गर्न सिकाउनुभएको छ । आफ्ना जीवन्त रचनामार्फत कहिल्यै नमर्ने गरी यो धरतीबाट विदा हुनुभएका कविवरको आत्मा सधैं सुखी रहोस् । ज्योतिको पंख उचाल्न सिकेको नेपाली कविवरलाई सदा सम्झन्छ ।

(२०७७ साल भदौ ३ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित)

मचाहि सञ्चै छु (कविता)

सरकार चिन्न नसकेर
देश रोगाएको छ ।
कसैलाई मोतीबिन्दु भएको छ ।
कसैको मति बिग्रेको छ ।
के के मात्र सुन्नु मैले
निरन्तर बेसुरा गीत बजिरहेछन् ।
कतै मास्क मागेर ।
कतै भेन्टिलेटर मागेर ।
कतै पीपीइ मागेर ।
कतै आइसोलेसन मागेर ।
रेल माग्नु छैन ।
खेल माग्नु छैन ।
पानीजहाज माग्नु छैन ।
मन्दिर माग्नु छैन ।
दवाईको सवाई गाएर बस्ने
यो देश वेश छैन ।
धन्न देशको मन्त्री
आजसम्म सन्चै छु ।
र त दवाई नखाएरै
देश बाँचेको छ ।
(२०७७ साल साउन २९ गते )

घाटमा हराएको मानवता

कोरोना संक्रमणको जोखिम बढ्दै जाँदा समाजका विभिन्न चित्र र चरित्र बाहिर आएका छन् । संक्रमितसंगै मृतकको संख्या पनि बढ्दो छ । २०७७ साल साउन २ गतेसम्ममा ४० जनाले ज्यान गुमाएका छन् । ज्यान गुमाउनेको संख्या बढ्दै जाँदा शव व्यवस्थापनमा समस्या देखिन थालेको छ । जेठ २६ र असार ११ गते पोखरामा शव ब्यवस्थापनमा देखिएको समस्या गोरखामा पनि देखिएको छ । कोरोना संक्रमणका कारण ज्यान गुमाएका स्याङ्जाका एकजना बृद्धको शव व्यवस्थापनमा स्थानीय वडाधक्ष्यदेखि प्रदेश सांसदसम्म सम्मिलित समूहले अवरोध गर्दा १९ घण्टासम्म शव अलपत्र परेको थियो । प्लाष्टिकले पोको पारेर लगिंदै गरेको शवलाई एम्बुलेन्सभित्र बसेर मृतककी श्रीमती र छोरीले हेरिरहेको दृश्य ह्रदयविदारिक थियो । लामो रस्साकस्सीपछि जेसीभीले खाल्डो खनेर सेतीनदीको रिठ्ठे घाटमा उनको शव गाडिएको थियो । असार ११ गते पोखरा महानगरपालिका वडा नम्बर ३२ मा उस्तै समस्या दोहोरियो । सेती नदी किनारमा शव व्यवस्थापन गर्ने क्रममा स्थानीयले अवरोध गरी टायर बाले । त्यहाँ पनि झडप भयो । कतारबाट कोरोनाग्रस्त भई गृहजिल्ला फर्किएका पालुङटार निवासी एक ४४ बर्षीय ब्यक्तिको गोरखा जिल्ला अस्पतालमा असार २० गते निधन भएपछि दरौदी र लुदीखोलाको दोभानमा अत्तेष्टी गर्ने निर्णय भयो । त्यसपछि सो आसपासको अबुवा क्षेत्र तनावग्रस्त बन्यो । स्थानीयले लामो समय अवरोध गरे । प्रहरीले लाठीचार्ज र अश्रुग्यास प्रहार गरी भीड हटायो । मृत्यु भएको १२ घण्टापछि बल्ल शव गाडेर अन्तिम संस्कार गरियो । सेनाले शवलाई सलामी दिएर सम्मान गरेको तस्वीर गोरखाकै दरौदी डटकममा हेर्दै गर्दा मेरो मनमा धेरै प्रश्नहरु उब्जिए । सेना नागरिकको शवलाई जोखिम मोलेर अन्येष्टी गरिरहेछ, सलामी दिइरहेछ । मलामी बन्नुपर्ने हातहरु अवरोधका लागी उठिरहेछन् । मान्छेसंगै मानवता पनि मर्ने रहर किन गरिरहेछ ?

स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले कोरोनाबाट मृत्यु भएकाको शव ब्यवस्थापन कार्यविधि बनाएको छ । त्यसमा परम्परागत रुपमा चलिआएका स्थानमा नै विशेष सावधानी अपनाई अत्येष्टी गर्न सकिने उल्लेख गरिएको छ । मृतकलाई गाड्न वा जलाउन मिल्ने उल्लेख छ । मृत शरीरलाई उठाउनुअघि डेड बडी ब्यागमा बन्द गरी (वा सेतो कपडाले बेरी प्लाष्टिकले बेर्ने) शव बाहन चालक र शव ब्यवस्थापन टिम सदस्यले पीपीइ लगाउनुपर्ने, अन्तिम संस्कारमा सहभागी नातेदार र आफन्तले पन्जा, टोपी, मास्क सहितको पीपीइ लगाउनुपर्ने, १ मिटर टाढाबाट हेर्न पाउने, अस्तुले जोखिम पैदा नहुने हुँदा उठाउन मिल्ने जस्ता कुराहरु उल्लेख गरिएको छ । यति धेरै सावधानी अपनाएर अन्तिम संस्कार गर्दा पनि ढुंगामुढा गरिनुले समाजमा चेतनाभन्दा अफवाह बढी फिजिएको र समस्याप्रति समाज सम्वेदनशील बन्न पटक्कै नखोजेको महसुस हुन्छ । स्थानीय अगुवाहरुले नै समाजलाई सम्हाल्नुपर्नेमा आफै उत्तेजित बनेर अवरोध गर्दै हिड्नु दुखद छ।

स्केच साभार— भानु भट्टराई/हिमालखबर डटकम

हामी कोही पनि अजम्बरी छैनौं । कोरोना भएपनि/नभएपनि मृत्यु शाश्वत सत्य हो । यतिबेला त कोरोनाको नाममा मृत्युको छाया आँखै वरिपरि घुमिरहेको महसुस हुन्छ । कोरोना सिंगो मानव समाजको साझा समस्या बनेको छ । यो बिपत्ती जुनसुकै समयमा जता पनि सल्किन सक्छ । त्यसकारण सुरक्षा निकायले शव व्यवस्थापन सम्बन्धी राष्टिय मापदण्डको पालना गरी तथा आवश्यक सुरक्षात्मक उपाय अपनाई गरिने अन्तिम संस्कारमा अवरोध गर्नु, संवेदनशील काममा खटिएका सुरक्षाकर्मीमाथी दुव्र्यवहार गर्नु, मृतकका परिवारलाई थप पीडा दिनु दुर्भाग्यपूर्ण छ । यस्ता काममा जनप्रतिनिधिले नै अगुवाई गर्नु ठूलो बिडम्बना हो । सुरक्षात्मक उपाय अपनाईएको छ भन्ने बुझ्दाबुझ्दै पनि यति संवेदनशील बिषयमा समस्या निकाल्नु र समाजलाई उत्तेजित बनाउनु जनप्रतिनिधिको धर्मभित्र पर्दैन ।

मृत शरीरले खोक्दैन । थुक्दैन । हाच्छ्यु पनि गर्दैन । न छुन जानु परेको छ, न त बोक्न नै । यो सबै जिम्मेवारी सुरक्षा निकायले आफ्नो काँधमा हालेका छन् । अनि मृत शरीरले कसरी कोरोना सार्छ ? जिउँदा मान्छे काम परेर मात्र होइन, विना काम लखरलखर हिडेकै छन् । भीडभाड गरेकै छन् । हुलका हुल हाहाहाहु गर्दै हिडेका छन् । यो संसारमा कोरोना नै छैन जस्तो गरी भोजभतेर, भेला, मेला, उत्सव, सम्मान, पुरस्कार, आन्दोलन, नाचगान सबै चलेकै छन् । सानादेखि ठूलासम्म सबैलाई मास्क नलगाए पनि चलेकै छ । साबुनपानीले राम्ररी हात नधोए पनि चलेकै छ । यतिधेरै मनपरी गरेर पनि मृत शरीरसंग पनि किन सातो उडेको ? अलक्क अत्येष्टी गरिएको मृत शरीरले कोरोना सार्ने होइन, शव ब्यवस्थापनको विरोध गर्न हुलका हुल बाँधेर जाँदा जिउँदो मान्छेले कोरोना सार्न सक्छ । स्थानीय एफएम र पत्रपत्रिकाहरुमा यसबारे सचेतनामूलक सामाग्रीहरु प्रसारण तथा प्रकाशन भए भ्रम अलिकति चिरिन्थ्यो कि ? सामाजिक सन्जालमा भाइरल हुने अपवाह नै नेपाली समाजको सूचनाको आधिकारिक स्रोत बनेको छ । त्यस्तै अफवाहको पछि लागेर समाज भ्रमित भएको छ । भ्रमको पोको त छँदैछ, आफूलाई कहिल्यै समस्या नै पर्दैन भनेजसरी समाज स्वार्थी पनि बन्दै गएको छ । आफूलाई नपरेसम्म पटक्कै संवेदनशील नहुने रोग झांगिदो छ । हरेक सामाजिक समस्यालाई आफ्नो हैन, सरकारको समस्याको रुपमा बुझ्ने रोग फैलिदो छ । यो रोग पनि कोरोनाजस्तै डरलाग्दो छ । यो नदेखिने रोगले समाजको हार्दिकता हराउँदै गएको छ । भीड लखेट्दै लाठी चार्ज गर्दै अन्तिम संस्कार गर्न बाध्य हुनु असाध्यै दुखद छ । यति धेरै संवेदनाहीन बन्न नेपाली समाजलाई सुहाउँदैन । जिउँदाको जन्ती मर्दाको मलामी, यो उखान होइन । हाम्रो जीवनचक्र हो । जीवनको चक्र नै उखेलिने गरी हामी कति असहिष्णु बन्न थाल्यौ ? अराजकताको नेतृत्व गर्ने अगुवाहरुले आत्ममन्थन गर्नुपर्ने भएको छ ।

कोरोनाबाट बच्न हामीले भौतिक दूरीको पालना गर्नुपर्छ । तर यसलाई सामाजिक दूरी भनियो । त्यो सामाजिक दूरीले छिछि र दूरदूर निम्त्यायो । क्वारेन्टाइन र आइसोलेन सेन्टरहरुमा सामाजिक दूरीले दूरदूर निम्त्यायो । त्यहाँ बसेकाहरु दुव्र्यवहार भोग्न बाध्य भए । त्यही दुव्र्यवहारको निरन्तरता मृतकको शव व्यवस्थापनमा देखियो । समाज यति धेरै असंवेदनशील नबनोस् । हाम्रोमा पनि कोरोना भुसको आगोझै सल्किसकेको हुनसक्छ । सरकारले अड्कली अड्कली कोरोना जाँचेको छ । समुदाय स्तरमा जाँच हुनै सकेको छैन । सरकारको समर्थन र विरोधको नाममा सडकमा तनाव देखिएकै छ । मास्क पनि हामीले सरकारका लागी लगाईदिए जस्तो गरेका छौं । कोरोना सल्कियो भने दुख पाउने सरकारले हैन हामीले नै हो । बिपत्ती जो कोहीलाई आउन सक्छ । अहिले नाराजुलुस गर्दा बहादुरी गरें भन्ने लाग्दो हो । त्यही नाराजुलुसबाट घर फर्किदा शरीरभित्र भाइरस पस्न सक्छ । त्यसले आफूलाई मात्र होइन, परिवार र समाजलाई नै पिर्न सक्छ । अरुलाई सताउन हिड्दा आफू जोखिमको जातोमा पर्न सक्छु र भोली त्यो दुर्दशा आफूलाई आउन सक्छ भन्ने नबिर्सौ । मृत शरीरलाई दुव्र्यवहार गरेर ,मृतकका परिवारलाई थप पीडा दिएर सुरक्षाकर्मीलाई सताएर हामीले केही जित्दैनौं । हामीभित्रको खराब मान्छे चिनाउने कामबाहेक अरु उपलब्धी केही मिल्दैन । कोरोना सरकारको समस्या होइन । सिंगो मानव समुदायको समस्या हो । मानसिक र सामाजिक दूरी होइन, भौतिक दूरीमात्र कायम गरौं । मनको दूरी बढाएर कसैंलाई दुख दिने काम नगरौं । कोरोना रहर हैन, कहर हो । हुलदुंगा गरेर थप कहर नथपौं । अरुलाई कहर थप्न जाँदा आफ्नो शरीरभित्र कोरोनाले पस्ने रहर गर्छ । मानवता जिउँदै राखौं । मृतकसंग हैन, जीवितसंग सजग होऔं । जिउँदाको जन्ती र मर्दाको मलामी लाई उखानमा सीमित नगरौं ।

(२०७७ साल असार २८ गते हिमालखबर डटकममा प्रकाशित लेखलाई परिमार्जनसहित राखिएको)

मर्न मिल्ने बाटो (कविता)

कोरोनाले तर्सिएको सग्लो जिन्दगी
खुट्टाले नापेर देश पस्यो,
क्वारेन्टाइनमा बस्यो ।
कोरोना सल्किएको देशमा
कोरोनाले मर्न मिल्दैन
पखालाले मर्न मिल्छ ।
मिल्ने बाटो समातेपछि
सरकारलाई गाली गर्न मिल्छ ?
सदाको लागी अस्ताएको
राजुको सदाको आत्मालाई सोध्नु,
आत्मा कोरोनामुक्त छ ।

सडकमा भोकै मर्नु
धारो छुन नपाएर नदीतिर झर्नु
क्वारेन्टाइनमा पासो लगाएर मर्नु
कोरोनाको मापदण्ड होइन ।

सके तारिफ गर्नु, नसके खेदो नगर्नु ।
सरकार कोरोना भगाउँदैछ,
लसुन बेसार लगाउँदैछ ।
भोज, भण्डारा लगाउँदैछ ।
भोकै मर्न मिल्छ,
बाटोमा अलपत्र पर्न मिल्छ ।
पखालाले छटपट गर्न मिल्छ ।
सरकारसंग खटपट गर्न मिल्दैन ।
नमिल्ने कुरो नगर्नु ।

(२०७७ साल असार ११ गते बिहिबार)

देश नचलाउनेका नाममा

यतिखेर कोरोनाले संसार चलाईरहेको छ । कोरोनाबाट बच्नु, भोकमरीबाट बच्नु र सकेको छिटो कोरोनालाई भगाउनु नै संसारको साझा एजेण्डा बनेको छ । जनता जोगाउनु नै सबै देशको साझा लक्ष्य भएको छ । घरभित्र हामी लामो समय बस्यौं । अब त जोगिएर घरबाहिर निस्कनुपर्ने समय आएको छ । कोरोना सकिएको बेलामा हैन, सल्किएको बेलामा बन्दाबन्दी खुकुलो पार्नुपर्ने बाध्यता आएको छ । खुकुलिएको पनि छ । डर कसिलो हुँदा बन्दाबन्दी खुकुलो हुनुको कारण हामीले बुझेका छौं । भोकै बसेर कोरोनासंग लड्न सकिन्न । आफ्ना पसल, अफिस, व्यवसाय, खेतीपाती, उद्योगधन्धा अलक्क नखोली अब सुखै छैन ।

कोरोनासंग लड्नका लागी गर्नुपर्ने काम धेरै छ । मास्क/स्यानिटाइजर/भेन्टिलेटरको जोहो, अस्पताल व्यवस्थापन, खोप बनाउन गहन अनुसन्धान, ब्यवस्थित क्वारेन्टाइन, खाद्यान्नको प्रभावकारी वितरण, घरेलु उत्पादन र बजारीकरणमा जोड, खाद्यान्न भण्डारण, अप्ठेरोमा परेका नागरिकको निरन्तर उद्दार, अस्पतालको क्षमता बृद्धि, स्वास्थ्यकर्मी र सुरक्षाकर्मीलाई प्रोत्साहन आदि काममा धेरै देश रातदिन खटेका छन् । नागरिकसंग हातेमालो गरेका छन् । तर नेपाल फरक छ ।

नेपाल कोरोना तह लगाउन जुन बाटोमा हिड्नुपर्ने हो, त्यो बाटोमा हिडिरहेको छैन । पैसा खर्च गर्नमा उ अगाडी छ । अहिलेसम्म १० अर्ब खर्च गरिसक्यो । तर हिसाब सजिलै देखाउँदैन । हिसाब देखाउने आफ्नै विधि र प्रक्रिया हुन्छन् भन्दै हिसाबको प्रश्न पन्छाउँछ । अहिले कोरोनाले मात्र हैन, अव्यवस्थित क्वारेन्टाइनले पनि मान्छे मारिरहेछ । र्यापिड टेस्टको औचित्य नभएको भन्दै विज्ञहरुले रातदिन आवाज उठाइरहँदा पनि सरकारको ध्यान त्यतै छ । पीसीआर परिक्षणको दायरा बढाउनुपर्ने हो । त्यसो भैरहेको छैन । जनता सडकमा भोकै मरिरहँदा प्रधानमन्त्री ‘हाम्रो भान्सामा यो छ, उ छ, नेपालीको रोग प्रतिरोधी क्षमता बलियो छ…’ भन्दै उपहास गरिरहेछन् । नागरिकको भान्सा रित्तो भैसक्यो । प्रधानमन्त्री भान्साको बखान गरिरहेछन् । लसुना, अदुवा, बेसार, टिमुर र मरिचको ब्याख्यामै अल्झिरहेका छन् । प्रधानमन्त्रीलाई यो पृथ्वीभरीका मान्छे पाउरोटी र पानीमात्र खाएर बाँच्छन्, रसिलो, पोसिलो र मिठोमसिनो खाने हामीमात्रै हौं भन्ने भ्रम परेको छ । सिंगो पृथ्वी बालुवाको ढिस्को हो , हरियोपरियो हाम्रोमा मात्र छ भन्ने भ्रम परेको छ । खोलानाला, वनजंगल र तालतलैया प्रकृतिले हाम्रा लागी मात्र बनाईदिएको हो भन्ने भ्रम परेको छ ।

कोरोनाबिरुद्ध सरकारको काम स्वास्थ्य मन्त्रालयका प्रबक्ता मार्फत कोरोनाले कोतरेको रिजल्ट सुनाउनुमै सीमितजस्तो देखिन थालेको छ । बाकी समय नागरिक आवाजको उपहासममै बितेको छ । संसदमा घण्टौं लामो भाषण गरेर विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानलाई उडाउनु नै प्रधानमन्त्रीको दिनचर्या बनेको छ । स्वास्थ्य मन्त्रालय सरुवा, जगेडा र आरडीटीमै अल्झिरहेको छ ।

पार्टी फुटाउने, सांसद उठाउने, चोरबाटोबाट संबैधानिक परिषदमा नियुक्त गर्ने, बेसारपानी खाएर रोग भगाउने, भान्साका लसुनप्याज र रोग प्रतिरोधी भाषणलाई एकछिन बिर्सिएर देश चलाउने कुरा गरौं न । लोकतान्त्रिक गणतन्त्र कसरी चल्नुपर्छ जस्तो लाग्छ ? यस्तो ब्यवस्था चलाउने मान्छे कस्तो हुनुपर्छ जस्तो तपाईंलाई लाग्छ ? असल र स्वाभिमानी हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? स्वस्थ्य, बलियो र फूर्तिलो हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? देश बनाउने/जनता जोगाउने भिजन भएको मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? ब्यक्तिगत लाभहानी र लोभबाट माथी उठ्ने मान्छे चाहिन्छ जस्तो लाग्छ ? नागरिक आवाजलाई उपहास नगर्ने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? विज्ञान र प्रविधिका उपलब्धीलाई सत्तोसराप नगर्ने बरु प्रोत्साहन गर्ने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? नियम कानून पालना गराउन दृढ ब्यक्ति हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?

देश चलाउने मान्छेको संगत कस्तो हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? स्वार्थी व्यापारिक समूह, ठेकेदार, ह्याकर र विचौलियाबाट धेरै पर बस्नेसक्ने खालको चाहिन्छ जस्तो लाग्छ ? लोभ, लाभले विचलित नहुने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? देश चलाउनेले असल मान्छे निष्पक्ष रुपमा छानेर आफ्नो बलियो र विवेकी टिम बनाउनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? कहिलेकाही गल्ती मिसिएको निर्णय गर्दा हप्काउने हैसियत राख्ने अग्लो मान्छे प्रमुख सल्लाहाकार राख्नुपर्छ जस्तो लाग्छ ? कुनै पार्टीको समर्थन नगरी डटेर बोल्ने प्राध्यापक, लेखक, पत्रकार, बिद्धानहरुसंग बहस, छलफल र अन्तरक्रिया गर्नुपर्छ, उनीहरुको कुरो सुन्नुपर्छ र त्यस्तो कुरालाई ग्रहण गर्ने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? जनतालाई नहेप्ने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? मलाई पनि त्यस्तै लाग्छ । तर त्यसो हुनु दुर्लभ छ । जो प्रधानमन्त्री आएपनि स्वार्थी समूहले घेरिएको मात्र महसुस हुन्छ । असाध्यै साँघुरो घेरामा साँघुरा मान्छेबाट घेरिएर देश चलाएको महसुस हुन्छ ।

सरकारी निवासबाट पार्टी चलाउनु हुन्न भन्ने मान्छे लोकतन्त्रको शासक हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ? देश चलाउने ठाउँलाई भोजभतेरको अड्डा बनाउनु हुन्न जस्तो लाग्छ ? सामाजिक सन्जालमा आउने आलोचनात्मक आवाजलाई ट्याउट्याउ सम्झिनु हुन्न जस्तो लाग्छ ? तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ? चाटुकारका भजनभन्दा पर आलोचनात्मक आवाज सुन्ने र आत्मसात गर्न सक्ने मान्छे हुनुपर्छ जस्तो लाग्छ ?

देश कहाँ बसेर चलाउनु पर्छ जस्तो लाग्छ ? सरकारी निवासमा बसेर ? कि सिंहदरबारको कार्यालयमा बसेर ? सिंहदरबारमा जानै सकिन्न भन्ने बुझेपछि जान सक्नेलाई जागीर बुझाउन सक्ने मान्छे चाहिन्छ जस्तो लाग्छ ? तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ? सपथग्रहण गरेको दुइचारपछि सरकार त घरै बसेर चल्न थाल्छ । सरकार फालिने समय आएपछि सिंहदरबारको अफिसमा पुछपाछ शुरु हुन्छ । अनि छोड्ने बेलाको सम्बोधन त्यहीबाट शुरु हुन्छ । प्रधानमन्त्रीको कार्यालय त्यति दिक्कलाग्दो छ ? अफिस जानै मन नलाग्ने कस्तो कार्यालय छ प्रधानमन्त्रीको ? विरामी हुँदा होस् या सन्चो हुँदा, अफिसै नजाने प्रधानमन्त्री हाम्रोमा मात्र हुन्छन् कि अन्त पनि यस्तै हुन्छ ?

देश चलाउने मान्छे असल, उनका सल्लाहकार सबै खराब हुन्छन् जस्तो लाग्छ ? देश चलाउने मान्छे असल छैन भने आसेपासे, सल्लाहकार, सहयोगी, मन्त्री र सचिवपनि त्यस्तै छानीछानी राख्छ । नाबालाक राजकुमार हो र आफू असल, सल्लाहकार खराब भनेर उम्कन ? आफ्नै टिम खराब छ भनेर जाँच्न नजान्ने मान्छेले देशको सन्चोबिसन्चो कसरी हेर्छ ? कसरी चलाउछ देश ? आफ्नो कार्यालय र सानो टिम सम्हाल्न नसक्नेले देशै सम्हाल्न सक्छ जस्तो लाग्छ ? असल टिममा कहिलेकाही खराब मान्छे छिर्न सक्छन् । अथवा असल मान्छे लोभको शिकार भएर खराब बन्न सक्छन् । असल नेता छ भने आफ्नो टिममा कोही खराब मान्छे छिरेछन् भने कारबाही गरेर निकालिहाल्छ नी । खराब काम गर्नेलाई नसियत दिएको कुरा पनि लुकाउदैन असल शासकले । हरेक अपराध र अपराधीको सुरक्षा कवच बन्छ असल शासक ? तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ?

पदमा हुँदा हदैसम्मको बदमासी गरेको मान्छे पद सकिएको भोलीपल्ट थप पद पाउन ठूल्ठूलो कुरा गरेको तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ? नैतिक जग नै नभएको ठूलो कुराले बारम्बार मत र मञ्च पाएको तपाईंलाई कस्तो लाग्छ ? सञ्चो लाग्छ ?

गरिब देशको लोकतान्त्रिक शासक कस्तो हुन्छ ? उसको जीवनशैली कस्तो हुन्छ ? उसको बर्थडेमा ब्यापारीको हेलिकोप्टर केक बोकेर डाँडापाखा उड्छ ? हेलिप्याडमा राजसिंहासनजस्तो कुर्सी पुग्छ ? लकडाउनमा दिनदिनै छतमा मासु भुटेर बस्छु भन्दै अन्तरवार्ता दिन सुहाउँछ गणतन्त्रका सारथीले ? औलाभरी औठी लाएर पद प्राप्तीका लागी तान्त्रिककहाँ धाउनेहरुले गणतन्त्र थाम्न सक्छन् जस्तो लाग्छ ?
लोकतन्त्रको शासक एकतन्त्रको शासकजस्तै निरंकुश हुन्छ कि जनताको असल साथीजस्तो हुन्छ ? मिडियाबाट आउने आलोचनात्मक समाचार र विचारलाई दिमाग खुलेको भनेर मख्ख पर्छ कि सरकारले नदेख्ने तैले देख्ने भन्दै हियाउँछ ? देशकै सबैभन्दा खराब प्रशासक छानेर लोकतन्त्रको शासकले संवैधानिक परिषदको गजुरमा चढाउँछ ? न्याय मर्न नदिन अपहत्त गर्ने न्यायमूर्तिलाई महाअभियोग लगाउछ ? महामारीमा लडिरहेको डाक्टरलाई किन जनता पढाईस् भन्दै हप्काउने आँट गर्छ ? आफ्नो पालामा भएको नकाम अर्कोको पालामा उजागर हुँदा ठूल्ठूला कुरा गर्छ कि आफ्नो भागको गल्ती स्वीकारेर थप गल्ती नगरौं भन्दै आत्मालोचित हुन्छ ?

यो देशलाई धेरैले ‘चलाएँ’ भने । चलाए । अस्पतालको बेडबाटै चलाए । अक्सिजनका सिलिन्डर जोडेर पनि चलाए । बिरामी, बलिया सबैले चलाए । तर भद्रगोल तरिकाले चलाए । भताभुंग तरिकाले चलाए । लथालिंग तरिकाले चलाए । तहसनहस तरिकाले चलाए । तर देश चलाउनुलाई सकारात्मक हिसाबले बुझ्ने हो भने यो देशलाई चलाउनेहरु साह्रै थोरै निस्किए । गतिला पार्टी थोरै निस्किए । चुनाव चिन्ह देउताजस्ता बने । रक्सी, मासु र पैसाले बुथ रंगिए । उनै दोहिरिए । आलोपालो धन्धा चलिरह्यो ।

अहिले पनि देश चलिरहेको छैन । देशलाई बन्धक बनाईएको छ । देशलाई थला पारिएको छ । सांसद उठाउन राजमार्गमा गाडी दौडिन्छन् । अलपत्र नागरिक त्यही बाटोमा ८ दिन लगाएर हिड्छन् । गाउँ पुग्छन् । मिहिनेत गरेर अन्न फलाउँछन् । लगानी नै नउठ्ने गरी विचौलियालाई बुझाउछन् । बिचौलियाको जरो देश चलाउनेहरुको घरघरमा पुगेर ठोकिन्छ । बाहिरबाट अरबौंको तरकारी आउँछ । देशको तरकारीमा बारीमै कुहिन्छ । कृषिमन्त्री र अर्थमन्त्रीको मिठोमसिनो भाषण समाचार माध्यममा गुन्जिइरहन्छ ।

देशमा मान्छे मात्र हैन, जनताको आवाज र अधिकारपनि अपहरण गरिएको छ । अहिलेको कुरा गरिरहेको छैन म । अलि पहिलेको कुरा पनि गरिरहेको छैन म । धेरै पहिलेदेखि नै यस्तै चलिरहेछ । ठूलो पार्टीको कोही नेताले ठूलो र चर्को कुरा बोलिरहेको छ भने बुझे हुन्छ, उ भावनाको व्यापार गरेर देश लुट्ने मौका खोजिरहेको छ । एकपटक परिक्षण भैसकेका पात्रले यसो बोल्नु त कलाबिहिन नाटक जस्तो मात्र देखिन्छ । भोट हाल्ने बेलामा जनताको विवेक भत्किएकोले यस्तो भएको होला

यो देश चलाउनेको मन न भुइँचालोले हल्लिन्छ, न कोरोनाले कोतर्छ । कहिले पाल उठाउँछ । कहिले नक्कली किट ल्याएर पैसा खान्छ । महामारीमा डाक्टर हप्काउँछ, डाक्टरको पीपीईलाई मन्त्रीका पतिले भात पकाउने लुगा सम्झन्छ । भुइँचालोमा इन्जिनियर हप्काउछ । पढेलेखेका मान्छेलाई आफ्नो चरणको दास ठान्छ । चरणका दासहरु छानीछानी तक्मा बाड्छ । छनौट समितिको संयोजकले नै सबैभन्दा ठूलो तक्मा उठाउँछ । मान्छे यति धेरै विवेकहीन किन र कसरी बन्छ ? यति धेरै कठोर, निरंकुश, एकांकी सोच राख्ने दलहरुले लोकतन्त्रको बर्कोचाहि किन ओड्छन् ? देश नचलाउनेहरुलाई प्रश्न सोध्न पनि डराउनुपर्ने अवस्था छ । देश नचलाउनेहरु प्रश्न पनि नचलाउदै खुशी मान्छन् ।

Create your website with WordPress.com
Get started
<span>%d</span> bloggers like this: