रातो पासपोर्टमा ढकालको ‘कालो मसी’

मिलन बगाले
milanbagale@yahoo.com

नेपाली साहित्यका ‘सिद्धहस्त साहित्यकार’ मानिएका प्रमुख अध्यागमन अधिकृत खडानन्द ढकाल उर्फ प्रतिक ढकाल यतिबेला पत्रकारको भाषामा ‘फरार’ छन । मैले २०५५ सालको आसपास मधुपर्कमा उनले लेखेको ‘नेपाली हुलाक टिकटमा प्रकाशित ब्यक्तित्वहरु’ या यस्तै केही शीर्षकको आलेख उनको प्रथम रचनाको रुपमा पढने मौका पाएको थिए । त्यतिबेला म तेह्र – चौध बर्षको हुदो हु । मैले भर्खर हुलाक टिकट संग्रह गर्न थालेको बखत उनको आलेख पढेपछि खोजीखोजी साहित्यीक  र अन्य ब्यक्तित्वको टिकट संग्रह गरेको थिए । 

साहित्यकारको एउटा टिकट पाउनलाई अन्य १० थान टिकट साथीभाईलाई सट्टामा दिएको मलाई अझै याद छ  । त्यतिबेलादेखि आजसम्म प्रतिक ढकाल मेरा लागी धेरथोर ‘प्रिय’  छन । उनको ‘काली पनि सेती पनि’ र ‘हिमालपारी पुगेपछि’ लगायतका किताब पढेपछि यात्रा गर्दाका कुरा लेख्ने शैली अलिकती सिकेको छु । तर पनि उनको किताबको ‘बेस्ट सेलर’ को उपाधीलाई भने मैले उहिलेदेखि नै ‘खुरापाती’ को संज्ञा दिएको छु । यात्रा साहित्य बेस्ट सेलर मा पर्ला भन्ने मलाई कहिल्यै लागेन । ‘बजारमा राखे फलानाको किताब एउटै बिक्दैन प्रदशनीमा राखे कोल्ले हो डोकै उठाएर लैजान्छ अनि बेस्ट सेलर!’, एकजना पुस्तक ब्यवसायीले गतसाल मलाई अलिकति कुरो चुहाएका थिए । तर पनि मैले उनको कुरोमा मतलब राखिन र ढकालका किताब किनेर घरमा ल्याए ।  स्वादले पढे । म पनि अलिअलि डुलेर अलिकति लेख्ने डुलुवा केटो भएकोले  ढंगले लेख्ने धेरथोर तरिका सिक्न पाएकोमा लेखक र किताब दुबैलाई मनमनै मजैले धन्यबाद दिएथे । 

अलि दिनअघि रातो पासपोर्ट खाने ‘कालो मान्छे’ को सूचीमा खडानन्द ढकालको नाम पनि छापाले छापिहाल्यो ।’हुलाकका जागीरे’ प्रतिक ढकालको नामलाई कुनचाहि ‘खडानन्द’ ले मोसो दल्यो होला ?यस्तै सोचेर आनन्दले बसिराथे म त । समयले पर्दा उघार्दै लग्यो ।  रातो पासपोर्टमा कालो मसी दल्ने आरोपीत मान्छे त लेखक प्रतिक नै पो रैछन । त्यसपछि मैले १० पटक उनका किताब पल्टाए । अह ,भ्रष्टाचार कतै गन्हाएन । चिरिच्याट्ट लेखाई बाहेक दायाबाया केही गन्हाएन । तर पात नहल्लिएनी अलिअलि हावा चलेको छनक भने आयो । महोदयले लेखाईलाई भ्रष्टाचार ओत्ने ,पराले छानो, त बनाएनन ?मेरो मनमा हुरी चाहि चलेकै छ । अदालतले भ्रष्ट प्रमाणित गर्यो भने लेखक ढकाललाई म पनि स्यानोतिनो भाटे कारबाही गर्नेछु ।

 उनका सबै किताब पानी परेको रात पीढीको डिलमा ल्याएर थुपार्नेछु । बाकी न्याय ‘बर्खे भेल’ आफैले गर्नेछ । उनको साहित्यीक नामको हविगत पनि त्यै हनेछ । गलत काम गरेको आरोप लाग्नासाथ मान्छेलाई भित्तामा पुर्याउने र जिउदो लाश बनाउने सढेगलेको चलन नेपाली समाजमा छदैछ । त्यो कुरौटे बानी छापामा पनि अलिअलि पोखिने गरेकै छ  । कथम कदाचित भोली न्याय पाईयो भने पनि उठनै नसक्ने गरी मेरुदण्ड भाचेर थला पार्नु भ्रष्टाचार गर्नुभन्दा बडेमाको अपराध हो । लेखक ढकाल लगायत कसैमाथी यो अन्याय नभैदिए राम्रो हुन्थ्यो । बाकी हिसाब फैसलापछि । भ्रष्टाचार नगरेको भए लेखक ढकालको जय होस । नत्र पाठकका नाताले गर्ने भाटे कारबाही त छदैछ । सर बिद्धान छन ,तर जडयाहा परे,त्यसैले यिनले पढाएको नैतिक शिक्षा पढ्दिन भन्नुमा म त केही दोष देख्दिन ।  
 

सुनसान वीपी संग्रहालय

मिलन बगाले 
संग्रहालय परिसर (तस्वीर— मिलन बगाले)



‘आज मैले मेलमिलापको ढोका खोलें। सुन्दरीजलसग हाम्रो आत्मा जोडिएको छ । 

वी पी संग्रहालयको शुभारम्भ गर्दै २०६१ भाद्व  २४ गते स्व.गिरिजाप्रसाद कोईरालाले उक्त संग्रहालयलाई मेलमिलापको ढोकाको उपमा दिनुभएको थियो । वीपीले सात बर्ष जेलजीवन विताउनुभएको सुन्दरीजल बन्दीगृह वीपी संग्रहालय बनेको पनि सातै बर्ष पुरा हुन लाग्यो । शुरुवाती बर्षमा निकै चर्चामा रहेको यो संग्रहालय आजकाल ओझेलमा परेको छ । निकै थोरै मानिसहरु त्यो ऐतिहासिक संग्रहालय अवलोकन गर्न आउछन। कोईराला परिवार र अन्य कांग्रेसी जनको कुरै छोडौ, वीपी पुत्री चेतनासमेत यहा आएकी छैनन । चेतनाकी छोरी र श्रीमानले भने संग्रहालय अवलोकन गरेका छन । 

संग्रहालयका अधक्ष्य परशुराम पोखरेलको अग्रसरतामा  संग्रहालय पूर्वाधार समितिले लामो समयको प्रयासपछि नेपाली सेनाबाट उक्त बन्दीगृह २०६१ साल भाद्व २२ गते किन्न सफल भएको थियो । त्यसको पर्सिपल्ट नै संग्रहालयको शुभारम्भ गरिएको संग्रहालयका कार्यालय सचिव सुशील पोखरेलले जानकारी दिनुभयो । उहाका अनुसार सेनाले हस्तारन्तरण गर्दा असाध्यै जीर्ण भवन र  वीपीले बन्दी जीवन बिताउदा प्रयोग गर्नुभएको पलङबाहेक केही सामाग्री बचेको थिएन । पछि संग्रहालयमा संग्रहित सामाग्रीहरु परशुराम पोखरेलकै अग्रसरतामा वीपी र उहाका सहयोद्धाहरुका परिवार र शुभचिन्तकहरुबाट संग्रह गरिएको हो । संग्रहालय भवन र परिसर  नेपाली सेनाबाट हात पार्न  पोखरेल र स्थानीयबासीले लामो समय संघर्ष गरेका थिए । नेपाली सेनाका तत्कालीन सेनापति प्रज्वल शम्शेर जवराले वीपी र उनका सहकर्मीहरुले बन्दी जीवन बिताएको उक्त भवन भत्काउन पाउँ भनी दरबारमा निवेदन समेत दिएका थिए । तर राजा बीरेन्द्वले उक्त भवन भत्काउने अनुमति दिएनन । यसबाट राजा बीरेन्द्वको महानता र दूरदर्षिता  झल्किन्छ । 
२०६८ साल बैशाख २२ गते विहीवार दिउसो २ वजे म  सुन्दरीजलस्थित उक्त संग्रहालयमा पुग्दा परिसर सुनसान थियो ।  त्यहाका सुरक्षागार्ड उद्धव कुईकेल वीपीको पूर्णकदको सालिक रहेको बगैचानेर घास उखेल्दै थिए ।  कामदार चन्द्व तामाङ चाहि अग्लो पर्खालमा सुर्की दल्दै थिए । ‘आज कोही आएका छैनन । यसो फाट्टफुट्ट मान्छे आउछन । कहिले त्यो पनि हुन्न’ कुईकेलले भने । स्कुलका बिधार्थीहरु भने बेलाबेलामा शैक्षिक भ्रमणमा आउने गरेको उनले बताए । 

वीपीसगै जेलजीवन बिताउनुभएका गणेशमान सिङ ,कृष्णप्रसाद भट्टराई , रामानारायण मिश्र, योगेन्द्वमान शेरचन , दिवानसिङ राई  र प्रेमराज आङदम्बे सग सम्बन्धित तस्वीर पत्र र अन्य सामाग्री हरु संग्रहालयमा संग्रहीत गरिएका छन । वीपीले प्रयोग गर्नुभएको वेतको कुर्सी  र टेबुल संग्रहालयको भेटघाट कक्षमा सजाएर राखिएको छ । भान्छा कोठामा वीपीले प्रयोग गर्नुभएको स्टोभ, चुलेसी,  मैनबत्ती स्टाण्ड  र स्टीलको डेक्ची राखिएको छ ।  वीपीले बन्दी जीवन बिताउदा प्रयोग गर्नुभएको पलङ , उहा प्रधानमन्त्री हुदा प्रयोग गनु भएको टेलिफोन, वीपीको अस्तु धातु  पाखी,  तन्ना, सिमलको तकिया ,कलम, कोट उहा सुत्ने गर्नुभएको कोठा र त्यसैसग जोडिएको अर्को कोठामा राखिएको छ । वीपीले लेख्नुभएका पुस्तक र उहालाई प्रदान गरिएका सम्मान पत्रहरु पनि संग्रहालयमा राखिएका छन ।


गणेशमान सिङले सुत्न प्रयोग गर्नुभएको कोठामा उहा र रामनारायण मिश्रका केही कपडा र जुत्ता राखिएको छ । कृष्णप्रसाद भट्टराईको कोठामा उहाले २०६४ साल असोज ९ गते पार्टी परित्याग गर्दै तत्कालिन काग्रेस सभापति गिरिजाप्रसाद कोईरालाई लेख्नुभएको पत्र पनि राखिएको छ ।


वीपीले रोप्नुभएको कपुरको रुख (तस्वीर— मिलन बगाले)

दुर्लभ फोटाहरु संग्रह गर्न सकिएपनि अरु सामाग्रीहरु धेरै संग्रह गर्न नसकिएको कार्यालय सचिव सुशील पोखरेलले जानकारी दिनुभयो । २४ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको उक्त संग्रहालयको चार बुर्जामा सुरक्षा पोष्ट रहेका छन । पाच नेपाल प्रहरी र सातजना कर्मचारी त्यहा कार्यरत छन । संग्रहालयको प्रवेशद्धारनेर वीपीले रोप्नुभएको दुईवटा कपुरका बोट छन । संग्रहालय परिसरमा वीपी र गणेशमान सिङको पूर्णकदको सालिक बनाईएको छ । 
कृष्णप्रसाद भट्टराई, रामनारायण मिश्र, दिवानसिङ राई र योगेन्द्वमान शेरचनको सालिक निर्माण गर्ने योजना बनाईएपनि आर्थिक अभावले काम छिटो हुन नसकेको  सचिव पोखरेलले बताउनुभयो । संग्रहालयले वीपी र उहाका उहाका सहयोद्धाहरु सग सम्बन्धीत सामाग्री समेटिएका पुस्तक र पत्रपत्रिका स्रगह गरि पुस्तकालय बनाउने योजना पनि बनाएको छ । यो बर्ष संग्रहालयलाई सरकारले १० लाख रुपैया बजेट छुट्टयाएको पोखरेलले बताउनुभयो । नयापाटी गाविसले भने कुनै सहयोग नगरेको उहाको गुनासो छ । ‘काग्रेसको भन्दा पनि देशैकै सम्पतीको रुपमा यसलाई  सबैले लिईदिए हुन्थ्यो’ उहाले भन्नुभयो । बार्षिक लाखौको बजेट पाउने गाविसले घरआगनकै ऐतिहासिक र अन्तराष्ट्रिय महत्वको सम्पदालाई कुनै सहयोग नगरेर अन्याय गरेको स्थानीयबासीको पनि मत छ । 

काठमाडौको नयापाटी गाविसमा रहेका उक्त संग्रहालय रत्नपार्कबाट करिब १२ किलोमिटर उत्तर पूर्वमा छ । गैडागस्ती नामले पनि चिनिने उक्त भवन १०० बर्ष पुरानो हो । संग्रहालयलाई हस्तान्तरण गर्नुपूर्व सो भवन नेपाली सेनाले विस्फोटक पदार्थ भण्डारका लागि प्रयोगमा ल्याएको थियो । पूर्व प्रधानमन्त्री हरु पुष्पकमल दहाल र माधव नेपालले प्रधानमन्त्री भएको केही दिनमै संग्रहालयको भम्रण गरेपछि यसको चर्चा अझ बढेको थियो । पुष्पकमल दहालले वीपीको कोट ओलटाईपोल्टाई हेनुभएको खबरले त्यतिबेला निर्क चर्चा पाएको थियो। बर्तमान प्रधानमन्त्री झलनाथ खनाललाई स्वागत गर्न संग्रहालय प्रतिक्षरत रहेको सचिव पोखरेलले बताउनुभयो । संग्रहालयको प्रवेशद्धार (  वीपीले जेल जर्नलमा प्रवेशद्धारलाई कालो फाटक नाम दिनुभएको छ ) भन्दा भित्रको दृश्य खिच्न मनाही गरिएको छ ।

कालो फाटक (तस्वीर— मिलन बगाले)



राजधानीभित्रको यात्रा : पाईला -पाईलामा धराप

– मिलन बगाले

साझको ६ बज्न खोज्दै छ । बिकास र चेतनाको गति शताब्दियौदेखि बेसोमति पाराले जहाको त्यही ठिङग उभिएपनि समयको गति भने कत्ति रोकिएको छैन । वीरशमशेर महाराजको घडीको लङगुर् त्यै भाकामा अझै हल्लिरहेछ । चारो खोज्न हिडेका चराका हुलदेखि मानो पकाउन र काचो मानो खोज्न हिडेका मान्छेका जुलुस यत्रतत्र हिडिरहेछन ।  नेतृत्वहीन भीडझै । सबैको साझा लक्ष्य छिटोछिटो बासतिर पुगौ भन्ने छ । कति अघिनै पुगिसके । दृश्य निकै महिना ठगिएर बल्लतल्ल आफ्नो रुप भेट्टाएका गणेशमानजीको दैलाठेला अगाडीको हो । हेमानको बृद्र ज्यानलाई हत्केला भन्दा साना खुट्टाले सकीनसकी बोकेर उभिएका गणेशमानजीको सास्ती आजकाल सकिएको छ । उनको बिरुप मूर्ति हटेर नया चिटिक्कको आएपछि उनको दिनचर्या फेरिएको हो । तर उनको आगन अगाडीको  भद्रगोल गतिबिधि भने जस्ताको त्यस्तै छ ।

बागबजार र रत्नपार्क  जोडने आकाशे पुल भनाउदो सिमेन्टीको सुरुङ मुन्तिरबाट ग्यासको एउटा हरियो ढुम्रो  बिस्तारै रत्नपार्कतिर गुडदै आईरहेछ । काटीकुटी हिटलरकै ग्यास च्याम्बरको झल्को मेटाउने यो ढुम्रो कमलपोखरी, मैतीदेवी, पुरानोबानेश्वरको भाका उरालीरहेछ । सिङ्गो रत्नपार्कको मनस्थिति हेर्दा लाग्छ – यो सेरोफेरो सबै यसैभित्र कोचिन उद्दत छ । र यो ? यो  सुरुङ आफ्नो साईज बिर्सिएर सबैलाई भाग पुर्याउन तयार छ । काठका मुढा चाङ लगाएझै मान्छे कोच्दा पनि १२ –  १५ वटा भन्दा बढी मान्छे नअटेपछि केही बलिष्ठ हातहरु ढोकातिर झुण्डिछन र कोही झ्यालतिर मुन्टिन्छन् । राक्षसी पेटझै मान्छे खाएर अघाएको यो ग्यासको ढुम्रो (माईक्रो बस ) जडयाहा तालले हल्लिदै अघि बढ्छ ।  फेरि अर्को हुल गिद्र र चीलले सिनो झम्टिएझै पछि आईरहेको ढुम्रोलाई झम्टिन्छन । एक घन्टाको भिडन्तपछि पनि हातलागी शुन्य भएपछि आजीत मेरो मनले खुट्टाको चप्पल घिसा्रन थाल्छ र बागबजारतिर लम्किन थाल्छ – मैतिदेवी सम्मको बाटो नाप्नको लागी ।

गंगबु – राजधानीको सुदुरपश्चिम

कागजमा गंगबु बसपार्क एशियाकै नमुना बनेको थियो । त्यो कागजी घोडा कागजमै सिमीत रहयो र बन्यो भद्रगोलको उत्कृष्ठ नमुना। यो बसपार्क नानाथरी सपनाको साईज साईज र टाईप टाईपको पोको बोकेर देशैभरीबाट राजधानी भित्रिनेहरुको प्रमुख नाका हो । पचासथरी राज्य कथित मा सयथरी बन्द र नाराजुलुसको मारले ठाउ कुठाउ थलिएर दिउसै भित्रिनुपर्ने बस रातीतिर काठमाडौ आईपुग्छ ।

बसपार्कबाट काठमाडौको सिरिखुरी सेरोफेरो भनेको बढीमा त्यै २० -२५ किलोमिटर हो । तर ७ बज्दा नबज्दै सबै बस र माईक्रो थान्को लागीसक्छन । एकाध टेम्पो बाहेक । गन्तब्यमा पुग्न नपाएर बिच सडकमा थलिएका यात्रुलाई ठग्न हाजिर भईहाल्छन ट्याक्सी र बसपार्कतिरका लज । झापाबाट काठमाडौको ८०० किलोमिटर ७०० रुपैयामा छिचोलेको एउटा यात्रु पाटनको मगलबजार या भक्तपुरको लोकन्थलीसम्मको १२-१५ किलोमिटरको बाटोलाई छ हजार बाह्र सय तिर्न बिबश हुन्छ । गाडी नपाएर । महानगर भनाउदोको  यातायात ब्यबस्थाको यो बेथिति ललीतपुरको यातायात ब्यबस्था कार्यालयको भन्दा गएगुज्रेको छ । त्यै लुटाहा ट्याक्सीसमेत नपाएर ८ बजे तनहु  बाट गंगबु आईपुगेको म मैतिदेबी पुग्न नपाएर ५०० रुपिया तिरेर गगबुको लजमा सुतेको  नमिठो सम्झना मनमा ताजै छ ।

राजधानी काठमाडौमा रात्रीकालीन बस सेवा महानगरले नै चलाएर  यातायातको यस्तो ‘हरीप’ चालाको छिट्टै अन्त्य गर्ने महत्वाकाक्षी सपना केही बर्षअघि तत्कालीन मनोनित मेयर केशव स्थापितले सुनाएका थिए । माओवादीले आफ्नो अभिष्ट पुरा गर्न स्थानीय निकाय खर्लप्पै खाली गरेपछि मेयरसापको यो महत्वाकाक्षी सपना  आजसम्म पनि टर्रो विपनामा परिणत हुन पुगेको छ । र त गंगबुबाट शहर पस्नु सुदुरपश्चिमबाट शहर छिरेजस्तै छ अझै ।

एम्बुसको त्रास र त्रिशुलीमा हेलिएजस्तो सडक यात्रा


पेडेस्ट्रियन राईटछुट्टै साईकलको लेन र संरक्षीत बिश्व सम्पदा क्षेत्रभित्र यातायात साधन प्रवेश निषेधका कुरा बिगतमा धेरै भए । तर कुनै ‘बरिष्ठ’ ले पनि यसलाई गर्नुपर्ने कामको सुचीमा नै राखेनन । फुटपाथ र साईकल लेनको अभावमा अभागी दुनिया त्रिशुली हेलिएर तर्नेहरुको जस्तो जात्रा भोग्दैछ राजधानीका सडकमा ।  टाउकोमाथि खस्न ठिक्क परेका बडाबडा होर्डिङ बोर्ड र बाटोमा बेन्चटेबुल नै राखेर ब्यापार गर्नेहरुकॊ भने ट्राफिक प्रहरीले यदाकदा खेदो खन्ने गर्छ । तर जेब्रा क्रसिङ सुधारमा भने उसले फिटिक्कै ध्यान दिएको छैन । खरबारीबाट लखेटिएका बादरले कान्लाकान्ला नाघेर हाम्फालेझै  राजधानीमा बाटो काटनुपर्ने स्थिति साच्चिकै डरलाग्दो छ ।  दुई चार बट्टा सेतो रङ पोतेर ठाउ ठाउमा राम्ररी जेब्रा क्रसिड बनाईदिए  र सबैले सभ्य भएर त्रिशुलीमा हेलिएर नदी तरेझै  अन्धाधुन्ध सडकमा नहाम्फाल्दिए पाईला  पाईलाको एम्बुसको त्रास अलि कम हुन्थ्यो कि  थामिनसक्नुको मान्छे र गनीनसक्नु  मोटरको हुल कमल थापाकालीन कर्‍फ्यु  ब्रेकको त्रासद झल्कोजस्तो लाग्छ ।

मान्छे खसाल्ने बसको कथा


नेपाल देशको नाम सग मात्र होईन काम गराईको पारा सग पनि ठयाम्मै मेल खाने एउटा यातायात बर्षौदेखि  राजधानीको सडकमा गुडिरहेको छ । कोटेश्वरबाट बानेश्वर थापागाउ पुतलीसडक हुदै महाराजगज पुग्ने यो यातायात त्यो बाटाकॊ एक्लो महारथी हो ।  धिरोधत्त नायकजस्तो । चानचुन १७ – १८ फिट लामो यो मोटर मिनभवनतिर रित्तै भेटिएपनि बानेश्वर सम्मेलन केन्द्र कटेपछि  सिङ्गो बानेश्वर यसैभित्र पसेझै लाग्छ । दोस्रो भन्दा पछाडितिरका सिटहरु दुरदराजका अनकन्टार बस्तीझै प्रतीत हुन्छन । प्रतिस्प्रर्धी नआउदा चिप्ले किराझै घसि्रने र ढसमस्स बस्याबस्यै गर्ने  यो ठाडोलाई पछाडिबाट अर्कोले खेदयो भने यसको हाल बुर्कुसी मार्दै हिडने हरुवा खरायोको जस्तो हुन्छ । चढाउने बेला ठाउ कुठाउ रोक्दै हिडनु र ओराल्ने बेला राम्ररी नरोकी यात्रुलाई  खसाल्दै हिडनु यसको सामान्य दिनचर्या नै भईहाल्यो । खलासी भनाउदोको नमिठो बोली  ब्यबहार त  सदाबहार  बिशेषता नै भईहाल्यो ।

नरक यात्राको झल्को 


केशवराज पिडालीको ‘शुर विरहरुको नरक यात्रा’ नामक निबन्धको झल्को मेटाउने गरी हरेक दिन पटक  पटक  गरिने राजधानीभित्रको यात्रा तपाईलाई कस्तो लाग्छ  ? पाईला पाईलाको धरापबाट बाचेर घर फिरेको पेन्सनवाला लाहुरेको जस्तो अनुहारको चमक भोलीपल्ट बिहानै गर्नुपर्ने नरक यात्राको सम्झनाले मेरो मन त अघिल्लो साझै  भरङग  हुन्छ । राको नझोसुन्जेल र सेटीपीन नझिकुन्जेल बम नपडकिएर नाफाको जिन्दगी जिईरहेको आत्मघाती जत्थाको जस्तो जिन्दगी हामीले कहिलेसम्म जिईरहने राजधानीमा  ?

मास्सिदै माटोका दलाल

– मिलन बगाले

‘जग्गामा काम गर्छु । तरकारी र च्याउखेती गर्छु । धान चाहि धेरै फल्दैन । भात खानसम्म पुग्छ । तरकारी खेतीले जसोतसो गुजारा चलेको छ । जग्गामा काम गरेर बाच्न गाह्रो भो सर ।’

‘जग्गाको काम गर्छु । पहिला  मार्केटिङको काम गर्थे । पसल पसलमा सामान पुर्याउने काम । सात हजार तलब थियो । खानै मुस्किल । एउटा साथीले जग्गाको काम गर्ने आईडिया झिक्यो  । अनि त मालामाल । आज पाचलाख आनामा किन्यो । भोलिपल्टै आठ लाख । १०महिनामा मैले साढे तीन करोड कमाए । १ रोपनी जग्गा र ४ तले घर जोडे । एउटा गाडी र ८० लाख रकम बचत छ । अब यो बौलाहा पेशा छोडिदिन्छु । नत्र अलि दिनमै म सखाप पुग्छु । ‘

बिना अर्थ बहुलाएको काठमाडौको घरजग्गाको दलाली ब्यापार आजकाल अलि थामिएको छ । यो खबर सुन्दै गर्दा मैले एक बर्ष अघि भेटेका दुई पात्रको धमिलो याद आयो । आफ्नै जग्गामा खेतीपातीको काम गर्ने काठमाडौका रैथाने नेवार र अर्काको जग्गालाई काक्रोझै चिरेर सुनका टुक्रोको भाउमा बेच्ने राजधानी बाहिरको एक पहाडी जिल्लाका युवक । एउटा दिनरात माटोको पूजा गर्ने अर्का माटोलाई  काटने र चिर्ने । जग्गामा काम गर्नेलाई गासकै समस्या थियो भने जग्गाको काम गर्नेको हुलिया रातारात नवधनी बर्गमा फेरिएको थियो ।

काठमाडौको जग्गालाई गत सालसम्म अचम्मको मात लागेको थियो । च्याउ झै खुलेका बैकफाईनान्स र सहकारीले बेस्सरी भाङ धतुरो खुवाईदिएका थिए तेसलाई । बिदेशबाट दुखसाथ कमाएर ल्याएका नेपालीले २ – ४ मुठी माटोमा भएभरको पैसो सबै खन्याए । अनुत्पादक क्षेत्रमा यसरी धन ओईरिएपछि अन्य क्षेत्रको आर्कषण नराम्ररी घटयो र सब दलाली बन्न तम्सिए । नसक्नेहरुले आफूलाई धिक्कारे पनि । ४ पाथी धान नफल्ने र गतिलो ३ कोठे घर नबन्ने जग्गाको दाम एक करोडसम्म पुग्यो । भौतिक पूर्वाधारको कुरो नगरौ । ढल पानी न बत्ती । लुटने लुटिने र लुटाउने तीनैथरि खुशी भएको बिरुप दृश्य हेर्नुसम्म हेरियो । राजधानीको तीन आना माटोको लागि दुनियाले सय मुरी धान फल्ने गैरीखेत मासे । ईरान र अफगानिस्तानका ज्यान हत्केलामा राखेर कमाएको पैसाले दलाल र बैक मोटाए । पोखरा हेटौडा र चितवनमा घर हुनेले समेत काठमाडैमा घरघडेरी जोडन मरिहते गरे । हावा खान नपाईने पानी खान नपाईने र बती बाल्न नपाईने काठमाडौ दुनियाको मेल्टि पट र लाईमलाईट बन्यो । अहिले धानिनसक्नु भएको छ ।

डा बिश्बम्भर प्याकुरेलले काठमाडौंलाई ‘भारी बोक्न नसकेर थला परेको गधा’ को उपमा दिनुभएको छ । प्लटिङ गरि बसाईएका नया बस्तीमा समेत  दमकल परै जाओस दुईटा साईकल बारपार गर्न नसक्ने नाम मात्रका बाटा बनाईएका छन । ती बस्ती सयौ बर्ष पुराना असन जस्ता भईसके । असन गाडी गुडन बनाईएको थिएन । गाडा गुडन बनाईएको थियो । नया असनले आगलागी र अन्य प्राकृतिक प्रकोपमा ठुलै समस्या निम्त्याउनेछन । बिग्रदो सहरी सौन्दर्यलाई चाहि धेरैले समस्या ठानेका छैनन । घरको डिजाईन र उचाईको एकरुपता नहुदा काठमाडौका घरहरु चिडियाखानामा थुपारिएका जनावरजस्ता भएका छन । अफि्रकाबाट ल्याईएको जंगली मान्छेदेखि चितवनको गैडासम्म एउटै  छानोमुनी । साईबेरियाको हासदेखि काठमाडौको बकुल्लोसम्म । हाउजिङ कम्पनीले स्यानै मात्रामा भएपनि बान्की परेका केही ब्यबस्थीत घरबस्ती बनाईदिएका छन । सहरी सौन्दर्यको महत्व त्यो वर्गले राम्रै बुझेको छ र सकेको योगदान पनि दिएको छ ।

राष्ट बैकले घरजग्गामाको कारोबारमा कडाई गरेर कालोबजारी नियन्त्रणको प्रयास गरेपछि एउटा स्यानो बर्ग र ब्यबसायीको लुटको स्वर्ग सकिएको छ। अर्काको भात खाने टपरी खोसेर सुनको थालमा खान पल्केकाहरु बैकको किस्ता तिर्न नसकेर हैरान छन । तेज महलहरु लिलामीमा चढेका छन । महगा गाडीहरु चार दिवारको कैदी बनेका छन । करनतिरेको प्रमाण रातदिन भेटिदो छ र तिनका नाम कालो सुचीमा चढ्ने क्रम सुरु भईसकेको छ ।  बैक र फाईनान्सहरु मणी हराएको सर्प जस्ता भएका छन । तिनको स्बभाविक मृत्यु भईसकेको छ । हाटहुट गरेर खोल्ने र लाटलुट गरेर फर्किने धेय राखेकाहरुले किसानलाई उधमीलाई र देश बिकासमा लगानी गर्न खोज्ने हरुलाई गेटबाट छिर्न दिएनन । अहिले तिनका दिन समग्रमा सकिएका छन ।

तत्काल धेरै सन्तोष मानिहाल्नुपर्ने ठाउ पनि छैन । अझै पनि एउटा स्यानो ओत बनाउन जिन्दगीभरिको कमाई खन्याउनुपर्ने बाध्यता सकिएको छैन । कम मुल्यमा घर बनाउने प्रबिधिको बिकास भएपनि त्यसले ब्यापकता पाएको छैन । बिदेशी एनजिओका पाईलट प्रोजेक्टमै सिमित छन लो  कस्ट हाउजिङ परियोजनाहरु । माटोको दलाली पेशा पूर्ण रुपमा मास्सीएपछि एकाध बैकले यतातिर पनि लगानी गर्ने आस अझै बाकी छ । आफनै छानोमुनी बास बस्ने सपना पालेका लगभग पचास  लाखभन्दा बढी शहरी गरिबहरुको  ढिलोचाडो जय होस ।

घुम्नैपर्ने घलेगाउ

– मिलन बगाले


लमजुङ जिल्लाको उत्तरकन्या गाविसमा पर्ने घलेगाउ ग्रामीण पर्यटनका लागि आर्कषक गन्तब्यको रुपमा परिचित छ । गुरुङ जातिको बाहुल्यता रहेको यो गाउमा ११२ घर छन । जस्तापाता स्लेट  काठ र छरले छाईएका बान्की परेका घरको दृश्यले सबैको मन लोभ्याउछ । गुरुङ जातिको परम्परागत घुमाउने घर यहाको प्रमुख आर्कषण हो । पर्यटकहरु यो घर अगाडी उभिएर फोटो खिच्न छुटाउदैनन । घुमाउने घर यतिबेला तीन वटा मात्र बाकी छन ।

काठमाडौबाट करिब २२० किलोमिटर र पोखराबाट करिब १३५ किलोमिटर टाढा रहेको यो गाउमा  मोटरसमेत पुग्न थालेपछि पर्यटकको संख्यामा अझ बृद्धि भएको छ ।  समुन्७३घण्छसी सतहबाट दुई हजार सोह्र मिटर उचाईमा रहेको घलेगाउबाट माछापूछ्रे अन्नपूर्ण लमजुङ हिमाल र हिमालचुलीको मनै हर्ने दृश्य देखिन्छ ।  गुरुङ जातिको परम्परागत बास्तुकला सोरठी र घाटु नाच गुरुङ संग्रहालय नमुना चिया बगान उत्तरकन्या देवीको मन्दिर र चराचुरुङगी अवलोकनका लागि यो ठाउ प्रसिद्ध छ ।

अन्नपूर्ण पदयात्रा मार्गमा पर्ने घलेगाउका २९ वटा घरमा होम स्टेको ब्यबस्था छ । सफा र चिटिक्क कोठा बिजुली सफा शौचालय र बाथरुम जस्ता सुबिधा त्यहा उपलब्ध छ  । अन्य पर्यटकीय गाउमा भन्दा यहा खानबस्न सस्तो छ  । लोकल कुखुराको मासु कोदोको ढिडो सेलरोटी मकैको रोटी स्थानीय आलुका बिभिन्न परिकार गुन्द्धुक र सागसब्जी घलेगाउ बस्दा खान पाईन्छ ।   काम्लो  राडीपाखी गुन्द्धुक सिन्की बास र चोयाले बनेका कलात्मक सामान यहा किन्न पाईन्छ ।  नजिकै भुजुङ र घनपोखरा गाउ छन । ती गाउ पनि घलेगाउ जस्तै सुन्दर छन । त्यता पनि पर्यटकहरु निकै जान्छन ।

पर्यटकलाई माला लगाएर गाउ भित्र्याउने चलन रहेको घलेगाउमा यतिबेला घलेगाउ महोत्सव चलिरहेको छ । महोत्सव बैशाख २४ गते शनिवारबाट शुरु भएको हो । महोत्सवमा स्वदेशी र बिदेशी पर्यटकको उत्साहजनक सहभागिता छ । आन्तरिक पर्यटकले नेपालमै सबैभन्दा बढी खातिरदारी आत्मीयता र स्वागत पाउने ठाउ सम्भवत घलेगाउ नै हो ।

झक्कुलाई मन्त्री बनाउ

संविधानसभा चुनावका ‘जायन्ट किलर’ झक्कु सुवेदी दन्त्यकथाको पात्रझै बनेर विगत तीन बर्षदेखि देशको राजधानीमा छन । संविधानसभाको चुनावमा माधव नेपाललाई राम्रै झापड खुवाएका झक्कु स्वयमले तेस्रोपटक वैशाख १९ गते कोटेश्वरका चिया पसले प्रेमराज देवकोटा को झापड खाएका छन । तेस्रो  झापडको पत्रिकामा राम्रै चर्चा चलेपनि पहिलो र दोस्रो झापडले भने खासै चर्चा पाएन ।

पहिलो झापड उनलाई उनकै पार्टी अधक्ष्य प्रचण्डले दुई बर्षजति पहिला हानेका थिए । फराकिलो मत अन्तरले हारेर चार दिवारको कैदी बनेका  माधव नेपाललाई प्रचण्डले सभासद बनाएपछि झक्कुले गालामा थप्पड खाएको तितो अनुभुती पक्कै गरेका थिए । प्रचण्डको हात समातेर जनताले निषेध गरेको वानेश्वर सम्मेलन केन्दको पर्खाल नाघ्न सफल माधव नेपाल  देशको प्रधानमन्त्री बनेर संसदको रोष्ट्रममा उभिएपछि झक्कुले दोस्रो झापड खाए । प्रेमप्रसादको झापड त्यति ठुलो र चर्चायोग्य होईन। झक्कुले पनि यसलाई ठुलो घटना मानेका छैनन । काम गरेन भनेर आफ्नो सभासदलाई यसो झक्झकाएका न हुन देवकोटाले ।

देवकोटाले थप्पड हानेपछि झक्कुका पनि झलनाथको झै ग्रहदशा काटिए हुन्थ्यो । म त झक्कु मन्त्री भएको हेर्न ब्यग्र प्रतिक्षारत छु । माओवादी दुईपटक सरकारमा जादापनि झक्कुजस्ता जनताले छानेका ‘खास मान्छे’ को नाम मन्त्री बन्नेको सुचीमा नदेखिनु लाजमर्दो कुरो हो । झक्कु सायद गुटबन्दी जान्दैनन होला । जमानामै रोल्पाको जिविस उपसभापती मा सान्दार भोट ल्याएर निर्वाचित भएका झक्कलाई घटीमा स्थानीय विकास मन्त्री वा त्यो भाग नपुगे राज्यमन्त्री बनाईदेउ न ए प्रचण्ड प्रभु । हारेको मान्छे प्रधानमनत्री भएको दृश्य २० महिनासम्म टुलुटुलु हेरेका नेपाली मान्छे जितेको र तीन पटक झापड खाएका झक्कु मन्त्री भएको हेर्न रहर गरिरहेछन । आगे माओवादीका नानाथरी गुट र प्रचण्ड प्रभुको जो ईच्छा ।

हल्लाखोरे समाचारमाध्यमको देश

-मिलन बगाले

‘जन्मिएका मान्छे’ भूपी शेरचनलाई नेपाली खबरकागजका खेलाडीहरुले बेलाबेलामा राम्ररी सम्झाईदिन्छन । हामीले उनलाई बिर्सिन्छौ   कि भन्ने भयले होला । छापाले कागको पछि लागेर हाम्रो कान उडाएको सयौ घटना छन । अनुजा बानिया सम्म आईपुग्दाको हल्लाखोरे परम्परालाई टुलुटुलु हेरिबस्दा  मैले एकाध बिगत सम्झे ।

रसेन्द्व भट्टराय संसारकै सबैभन्दा धनीमध्ये एक भन्दै एकताका ठुल्ठुल्ला हल्ला छापेर घरघरै बाडे । टिभिको रंगीन पर्दामा भ्रमको ठुलै झल्झलाकार पोको पनि आखाले देख्न पाएको हो । ‘जर्ज बुस मेरो साथी हो, बिल गेटस भाईजस्तै हो । ५ -७ वटा मेरा  निजि हावाजहाज छन १० -१५ वटा बंगला छन  १०० भन्दा बढी देशमा ठुल्ठुला ब्याबसाय छ ‘, यस्तै ठुल्ठुला प्रलाप उनको मुखबाट सुनेर दङ परिएको थियो । पछि हिस्स परियो । दुई छाक पेटभर खान सक्ने बाहेक अर्थोक हैसियत नभएका भट्टराय हल्लाखल्ला मच्चाएको अलि दिनमै फुस्स मरेपछि समुन्द्वको ज्वारभाटा शान्त भो । काठमाडौमा होटेलमा बस्दाको पैसोसमेत नतिरेको कुरो पछि तिनैले लाज पचाएर छापे ।

डा भक्तमान श्रेष्ठलाई ‘माओबादीले बाग्लुङ पुर् याए ‘ भन्दै २०६७ साल जेठ १८ तिर एउटो छापाले कथा लेख्यो । त्यसको भोलिपल्ट म काम बिशेषले पर्वतको नयापुल पुगेको थिए । मेरी आम्मै पुलिस त भक्तमानलाई खोज्ने नाममा दुनियालाई भुक्तमान बसाउदै थियो । सबैका घरतिर खोतलेर हैरान । गाडी पुरै टक्टकाए । मेरो झोला समेत खोतल्न थालेपछि झोलाभित्र यतैका खगेन्द्व थापा त अटाउदैनन भक्तमान लाई के खोज्नुहुन्छ भन्दै एक राउण्ड डाईलग मारेको थिए । समाचार पढेर कार्टुनिस्ट मित्रले ‘आकाशभरि डम्मै बादल लागेर केही देखिएन’ भन्दै डेढ अक्कले कार्टुन बनाए । बरा बादलले मैले अपहरण गरेको छैन उनी मेरा साथी हुन भन्दै पत्रकार सम्मेलनमा रोईकराई गरे । पत्रिकाले भक्तमानलाई वाग्लुङतिर डुलाईरहदा उनलाई भने अपहरणकारीले सिमा कटाईसकेका थिए । कुरो छर्लङ भएपछि पत्रिका तथा पढेर अनेक अडकलबाजी गर्ने हामी हुस्सु भएका थियौ ।

सुजाता कोईराला का बंगलादेशी ज्वाई रुवेल चौधरीलाई पनि मिडियाले रातारात हिरो बनाए । पारस त मिडियाका लागि सदाबहार गुण्डा भईहाले । फुलबुट्टा  भरेर उभ्याईएका पपेटका कथा पनि एकरातमै बासी भए । पत्रकार दाईदिदिहरुले लेख्या ति कथा गुहु मिल्काउन, मसला र अण्डा पोको पार्न र चना चटपटे खानमै सिमित भए । पछि तिनीमध्येका एकाध असलले कल बाईपास देखि एपीसी खरिदसम्मका काला कथा छापेपछि डा सुजाताका ज्वाई डा रुवेल चौधरी रातारात नेपाल छोडेर भागे । यो कथा सकिएपछि मिडिया अर्को काग खोज्न हिडे ।

गतसाल अग्नी एयरको डोर्नियर जहाज मकवानपुरको शिखरपुरमा दुर्घटना भएपछि त्यो जहाजका क्याप्टेन लक्ष्मणबिक्रम शाह लक्कीलाई ‘तीस बर्ष उडान अनुभव भएको पाईलट’ भन्दै सबैजसोले उडन्ते खबर छाप्याछाप्यै गरे । त्यसो छाप्नेहरुले शाहको जन्म सन् १९६६ मा भएको भनेर छाप्न पनि फिटिक्कै छुटाएनन । निधन भएको दिन ४४ बर्ष पुगेका पाईलटले ३० बर्ष जहाज उडाएपछि उनले १२ बर्षतिर पाईलट पढन थालेका र १४ बर्ष नटेक्दै जहाज उडाउन थालेको कुरो बुझिन्छ । त्यसो हुनु म त सम्भव देख्दिन । 

भारतिय कलाकार ऋतिक रोशन नेपालीले कहिल्यै भुल्नै नसकिने नाम हो । नेपालसग गोरु बेचेको साईनोसमेत नगासेका उनले नेपाल मन पर्दैन भनेको हल्ला हावामा के फिजिएको थियो नेपालीको कथित राष्ट्रियताको खाडो जागिहाल्यो । अरु शुरु भयो नेपाल बन्दको कथा। घरका भित्तामा टासिएका उनका फोटादेखि टायरसम्म केही बचेन । चार जनाले अनाहकमा ज्यान गुमाए ।

अन्नपूर्ण नामको पाचतारे होटेलमा एकमात्र कोठो छैन । त्यसो त एउटा मात्र कोठो भएको होटेललाई पाचतारेको टाचा मारिएको रेकर्ड संसारमा कहिकतै  छैन । होटेल परिसरको छुट्टाछुट्टै भवनको छुट्टाछुट्टै पार्टीमा केही समयको अन्तरमा भुतपूर्व राजा ज्ञानेन्द्व र उपेन्द्व यादव महन्थ ठाकुरहरु के पसेका थिए ,पत्रकारले हावामा कलम चलाईहाले । भोलिपल्टको छापामा भुतपूर्व राजा ज्ञानेन्द्व र उपेन्द्व यादव महन्थ ठाकुरहरु वीच भेटघाट भएको र गणतन्त्रको पराले खुट्टालाई गम्भीर धक्का लागेको सुनामीयुक्त खबर घरघरै आयो । धन्न असल सम्पादकले भोलिपल्ट गम्भीर गल्ती भएको भन्दै माफ मागेर सबैको मुखबुजो लगाए ।

पत्रिकाको समाचार र टिप्पणी पढेर आफ्नो धारणा बनाउने सोझा र फुस्रदिला राष्ट्रपतिलाई यतिबेला मिडियाले मुर्ख बनाएका छन । बन फडानी भएको खबरको कटिङ फाईल बनाएर प्रधानमन्त्रीलाई दिएर फडानी रोक्न प्रधानमन्त्रीलाई आग्रह गरेका उनले अलिअघि डा तीर्थबहादुर श्रेष्ठको लेख पढन चिकित्सकहरुलाई आग्रह गरेका थिए । मिडियाप्रति सधै सकारात्मक राष्ट्रपतिले अनुजाको खबर पनि उत्पात पत्याए र अनुजा नानीलाई फोनबाट बधाई दिए। डा यादब अलि पहिला युनिटी पिडित भएका थिए अहिले पत्रिकापिडित भएका छन । युनिटिले छक्याएपछि कसैको कार्यक्रममा जान्न भन्न भ्याएका यादवले अब कसैका पत्रिका पढदिन भन्न बेर छैन ।

समाचार छाप्न भन्दै च्याउसरी उम्रेका नेपाली समाचार माध्यमले हल्ला होईन साच्चैको समाचार छाप्ने दिन ढिलोचाडो आउला नै । आत्तिईहाल्नु पर्ने कारण छैन । समस्या पत्रिका पढेर र खबर हेरेर सुनेर धारणा बनाउने फुस्रदिला मान्छेलाई मात्र हो । पढेपछि कागजसगै समाचारको कुरोलाई पनि डस्टवीनमा फाल्नेहरु र सुनेपछि अर्को कानले उडाईदिईहाल्ने बिन्दासहरु यस्ता हल्लाखोरे खबरबाट फिटिक्कै पिडित छैन । समस्या डा यादबहरुको मात्र न हो ।

नरबहादुर जेठाबा : भुईचालोदेखी कम्युनिष्टसम्म

मिलन बगाले
(पाटन दरबार क्षेत्र नजिकको झटापोल टोलमा छानो भत्केको एउटा  चारतले घर छ ।त्यो घर नेपाली कम्युनिष्टका  छानोजस्तै बनेका नरबहादुर कर्माचार्यको हो । नब्बे सालको भुईचालोमा पुरिएर पनि बाचेका कर्माचार्य जेठाबाको बाल्यकालदखि कम्युनिष्ट पार्टी स्थापना गर्दा सम्मका अनुभव । उनकै शब्दमा  ) 

म १९८१ साल कार्तिक १४ गते भाईटिकाको दिन जन्मेको । नब्बे सालको भुईचालोबारे राम्ररी याद छ । त्यतीबेला म नौ बर्षको थिएँ । म र माईलो भाई चोटामा गुच्चा खेल्दै थियौ । यत्तिकैमा  हल्लाखल्ला गरेको, बुरुरु माटो झरेको र घर भत्कीएको आबाज आयो । म आत्तिएर बाहिर निस्कें  । चौरतिर दौडदै गर्दा आडैको घर हेर्दाहेर्दै ढल्यो । म ईट्टा र माटोले छपक्कै पुरिएँ  । मलाई कतै नदेखेपछि सानीमा आत्तीनुभो र मलाई खोज्न थाल्नुभो । मैले ‘हजुर हजुर’ भने । तर कसैले सुने पो !

मलाई नदेखेपछि ठुलोबा पनि खोज्न निस्कनुभएछ । मलाई सपना हो कि बिपना छुटयाउनै गार्हो भईरहेको थियो । यत्तिकैमा पल्लो चोकको महाबीर चौरतिर आउदै गर्दा ममाथी टेक्न पुगेछ । म आत्तीएर चिच्याएँ  ।  मान्छे पुरीएको भन्ठानेर उसले यसो एकदुईटा ईट्टा पन्छाएर हेरेपछि मेरो टाउको देखेछ । त्यसपछि सबैजनाले खोसि्रएर निकाले । मेरो टाउकोमा चोट लागेको थियो । जीउ दुखिरहेको थियो । जेठाबाहरुले बोकेर बीर हस्पताल लानुभो ।

बीर अस्पताल घाईतेले भरिएको थियो। देख्दै डरलाग्दो । मेरो  टाउकोमा पाचवटा टाका लगाए । उपचारपछि घाईतेलाई तीनधारा पाठशाला नजिकको चौरमा क्याम्प हालेर राखेको थियो । भोलिपल्ट बीर अस्पताल नलगेर मेरो मामाघरको बाजेले लौनचौरमा गोराहरुले खोलेको मिसन अस्पताल लानुभो । म कम्मर दुखेर हलचल गर्न नसक्ने भएको थिएँ । उनीहरुले बडो अचम्मको औषधी सिफारिश गरे । कम्मर र हड्डी भाचिएको छैन भन्दै दुखेको निको पार्न रक्सी र अण्डाको पहेलो भाग फिटेर दिनको तीन पटक खान भने  ।  त्यसै गरियो । टाका लाएको टाउकाको घाउ १२ -१३ दिनमै र कम्मरको चोट  २० -२२ दिनमा निको भो ।

नौ बर्षको उमेरमा मामाघरको बाजेले दरबार हाईस्कुलमा भर्ना गर्दिनुभो । म त्यहा ६ कक्षासम्म पढें ।बाजे असाध्यै रुखा र कडा । पढन बस्दा उनी छालाले मोरेको कोर्रा लिएर बस्थे र पढेन भने हिर्काईहाल्थे । पाटन स्कुलमा सात कक्षादेखी म्याटि्रकसम्म पढें । पाटन  स्कुलमा पढदा पुष्पलाल मेरा सहपाठी थिए । पुष्पलाल धेरै टाठा र राजनिती बुझेका मान्छे थिए ।

मभित्र राजनितिक चेत घुसेकॊ १९९७ सालमा दशरथ गंगालाल शुक्रराज र धर्मभक्तलाई मृत्युदण्ड दिएको आफ्नै  आखाले देखेपछि हो । चारै जनालाई  मृत्युदण्ड दिएको हेर्न म पुगेको थिएँ । पहिला मचलीमा शुक्रराजलाई झुन्डयाएको हेर्न गएथें । पछि धर्मभक्तलाई मारेको  हेर्न सिफल गईयो । हेर्दाहेर्दै आठपहरीयाले घेरिएका नरशम्शेरमाथी भीडले ढुंगा हान्यो । राणाशासन  बिरुद्ध यो डरलाग्दो र रहरलाग्दो प्रतिरोध थियो।

धर्मभक्तलाई  झुन्डयाएको बेला अलि अध्यारो थियो । मलाई कसैले तपाईलाई राणाहरुले यसरी मान्छे झुन्डयाएर मारेको कस्तो लाग्यो  भनेर सोध्यो। ‘जाबो पर्चा छरेको निहुमा यस्तरी मारेको निको लागेन’ भनें । तपाईहरु जस्तो नबयुबक अब राणाबिरोधी आन्दोलनमा लाग्नुपर्छ उनले हौस्याए । मैले हेरौला मात्र भनें । तर उनले मेरो दिमागमा राजनितिको झिल्को रोप्दीसकेका थिए। त्यो कुरो मेरो राजनितिक जीबनको पहिलो पाठशाला थियो क्यार । गंगालाल र दशरथचन्द्रलाई मृत्युदण्ड दिएको बेलामा पनि हेर्न गए । अलिकती पिडा र अलिधेरै आक्रोश ,त्यस्तै अनुभुती भएथ्यो।

यसको अलिदिन पछि एकजना नचिनेको मान्छे भेटन आए । तिनको नाम भैरबगोपाल बैध रैछ । उनीहरुले प्रजातन्त्र संघ नामको पार्टी खोल्या रैछन । सदस्यता लिनपरो भने । मैले बिना आनाकानी हुन्छ भनिदिएँ । त्यसको पर्सिपल्ट मेरो काका र मलाई २ जना मान्छेले साझतिर पाटन स्कुलको पछाडी लगे। सदस्यता पाउन असाध्यै गारो। कति सुरो रहेछ भनेर जाच्न म र मेरो काकालाई एक एक वटा छुरी दियो र चिरेर रगत निकाल भन्यो । मैले तिघ्रामा चिरेर बेस्कन रगत निकाले काकाले हातमा चिर्नुभो । भएन रे ए गाठे ! सदस्यतै दिएन । भएन ! बाघै मारेर ल्याउ पो भन्छन । हामी आटिला थियौ । हुन्छ भनिदियौ । देबेन्द्रलालको राईस मील थियो । त्यहाबाट फलाम निकालेर कामीलाई छुरा बनाउन दियौ । उसले तत्काल बनाईदियो । छुरा बोकेर बाघ मार्न गोदाबारी जंगलतिर लाग्यौ। दिनभर चहारियो तर बाघ भेटिएन । बाघ भए पो भेटिनु गोदाबरीमा?

निरास भएर साझ फर्कियौ । भेटिएन भन्यौ पार्टीबालालाई । लौ त्यसोभए गाई या साढे मारेर ! ल्याउ फेरी डरलाग्दो उर्दी आयो । फसाद गाई या साढे मारे त मान्छे मारेबराबर सजाय हुन्छ । अब के मार्ने ? आईडिया आयो- घोडा मार्ने।नागबहालको चौरमा सेता घोडा दुबो चरिरहेको देखिन्थ्यो । एक रात म र काईलाबा घोडा मार्न हिडयौ । पार्टीका मान्छेले हेरिरहेका थिए । म घोडामाथी चढें । र याल बेस्कन समाते ।  काईलाबाले छुरीले पिठयुमा बेस्कन हाने । जाबो  छुराले हानेर घोडा के मर्थ्यो, हि हि………  गर्दे भाग्यो । तर हामीले पार्टीको सदस्यता पायौ ।

अब मिटीङमा बोलाउन थाले । मिटीङ रातीराती हुन्थ्यो । कहिले स्बयम्भुको जंगलमा कहिले पशुपतिको मसानघाटमा । अनुशासन अति कडा । न चाडो पुग्नहुने न ढिलो । संस्थापक सातजना थिए – सुर्यबहादुर भरतबहादुर, पुष्पलाल, शभ्भुराम, गंगालाल हलुवाई भैरबगोपाल र कामांक्षदेबि। यिनीहरुलाई सप्तऋषि भनिथ्यो । मिटीङकै क्रममा मलाई एकदिन गुहेश्बरीको जंगलमा सेन्ट्री राख्यो । खुकुरी दिएका थिए । कसैले आएर हातमा चार लेखिदिए भित्र जान दिनु नत्र छप्काईदिनु यस्तै आदेश थियो । आएर चार लेखिदिएन भने कसरी छप्काउनु मान्छे ? म निकै आत्तिएको थिएँ  । धन्न एकैछिनमा आएको त्यो मान्छेले हातमा चार लेखिदियो  । अनि मैले मान्छे काटने पाप गर्न परेन।

१९९८ सालमै मैले साम्यबादको सन्देश किताब पढिसकेको थिए । त्यो किताब पढनेहरु आफुलाई कम्युनिष्ट भन्न थालीसकेका थियौ। प्रजातन्त्र संघको काम जारी थियो । मिटीङ गर्दै २ बर्ष बित्यो। त्यसपछि पार्टीको माथिल्लो तहमा झगडा पर् यो र पार्टी थला पर् यो । बोलाउन पनि छोडे । अब हामी क्रान्तिकारी गीत गाउदै हिडन थाल्यौ । भजनतिर एक दुई टुक्रा मिसाएर गाउथ्यौ । केही गीत यस्ता थिए-

नाश गरौ यो राणाशाही
झन्डा लाल समाउ
दुर हटाई धनी गरिबी
समको राज्य बसाऊ ।

सहेर कहिले सम्म सहौ
यो जन्म जन्मको पीडा
जाऔ क्षय र संहार गरौ
अब पीडाका यी किरा

………………………….

२००४ सालमा पार्टीबाट फेरी खबर आयो  सत्याग्रहमा जानपरो भनेर । किर्तिमान म  देबलाल हलुवाई र चन्द्रशेखर राजबंशी आदि शंखमुलको हनुमान मुर्तिलाई ढोग्दै जय महाबीर भन्दै हिडयौ ।सुन्धाराबाट महाबौद्ध हुदै पाटन पुग्दा पुलीसले समात्यो । हामीसग लगभग ५ सय मान्छे भईसकेका थिए । ठाना पुर्याएर बरन्डामा राखॆपछि मैले भिडतिर फर्केर भयानक भाषण गर्न थालें। त्यो जिन्दगीको पहिलो भाषण थियो ।

एक घन्टापछि महाराजगंज लग्यो । त्यहा सख्खर र चिउरा खान दियो । खान्न ! भन्यौ । त्यसपछि मोहनशम्शेरको गारतमा लग्यो । हामी ३९ जना थियौ। चारजना महिला पनि थिए – साहना साधना सुनयलता र पुष्पलता । सात दिनपछि प्राईममिनिष्टर पदमशमशेरकोमा लगे। हामीलाई मृगेन्द्रशम्शेरले सोधे – ‘के हो यो तिमीहरुको नागरीक अधिकार भनेको’?टंकबिलाशले अग्रेजीमा फटाफट उत्तर दिए – ‘प्रेस फ्रीड्म ,फ्रीड्म  अफ एसोसिएसन एण्ड फ्रीड्म  अफ एडुकेशन ‘! ।अग्रेजीमा उत्तर सुनेर राणाहरु झस्के । सोझा पदमशम्शेरले ‘घर जाओ तिमीहरुको माग १२ दिनमा पुरा गर्छौ’ भने । फर्किदै थियौ, नजिकैको घरमा बिराटनगर जुट मिलबाट समातेर ल्याएका गिरिजाबाबु मनमोहन तारिणी आदिलाई देख्यौ। तिमीहरुको माग के ? मनमोहनले उताबाट कराएर सोधे। यताबाट तीर्थरामले जबाफ दिए। त्यसपछि तिनीहरुसग किन बोलेको ? भन्दै आठपहरियाले म लगायतलाई बन्दुकको कुन्दाले बेस्कन हान्यो । २  – ३ जनालाई फेरी समात्यो र जेल हाल्यो ।

राजधानीमा आन्दोलन चलिरहदा बनारसमा राष्ट्रिय काग्रेसको सम्मेलनले डिल्लीरमण रेग्मीलाई सभापती चुनेको थियो । काठमाडौ जेलमा रहेका बिपीलाई यो मन परेन । डा लोहिया र जयप्रकाशको दबाबमा उनी छुटे र ईन्डिया गए । उनको रेग्मीसग झगडा भयो । पुष्पलाल काग्रेसको कार्यालय सचिव थिए । राणासग भिडने बेलामा आपसमै भिडन थालेपछि हामीले नेतालाई मिल्न दबाब दिने उदेश्यले प्रजापन्चायत नामको सस्था खोल्यौ । दशैका टिकाको  दिनबाट आन्दोलन शुरु भयो । हाते पर्चा फालियो भाषण गरियो । सरकारले दमन गर्न थालेपछि यहा काम गर्न गारो भो । म र तुलसीलाल अमात्य प्रवास हिडयौ। रातारात हिडेर परवानीपुर पुग्यौ।  अनि त्यहाबाट सिधै रक्सौल।

रक्सौलमा हामी आशालालकोमा बस्यौ । त्यतातिर पनि राणाले जासुस  छोडेको सुनेपछि तुरुन्तै बोर्डर क्रस गर्यौ । पार गर्नासाथ हामीले सडकमा नेपालपुकार बेचिरहेका गणेशमानलाई देख्यौ । उनले चिनीहाले र कांग्रेसको अफिसमा लगे। उनले डिल्लीरमण रेग्मीकोमा पठाए । बनारसमा पार्टीभित्रको झगडा मिल्ने लक्षण देखिएन । हामी दिक्कै भयौ।

डेढ महिना पटना बनारस  कलकत्ता गर्दैमा र सुबर्ण सुर्यप्रसाद रेग्मी गणेशमान मात्रिकाहरुसग बार्ता गर्दैमा बित्यो । तर अन्तरद्धन्द घटाउन सकिएन । गफकै सिलसिलामा एकदिन त्यहा जातियताको बिषयमा झगडा भयो । डिल्लीरमणहरुले राणाहरुलाई पोस्ने पाल्ने शासन टिकाउने कामगर्ने नेवारहरु हुन भन्दै ब्यापक बिषबमन गरे । उनले रक्तमानकाजी र मरिचमानकाजीको नाम लिएर सबैलाई हिलो छ्यापे। माईला साईला गुरुज्यु र बडागुरुज्युको नाम लिदै जुजुभाईले पनि जैशीले गर्दा राणा र देश दुबै बिगि्रयो भने । रेग्मी आगो भए। मेरै घरमा बसेर मेरै भात खाएर त्यसो भन्ने  भन्दै राक्किए । उनले आफुलाई रुपमा पेश गर्न खोजेपछि भेडोको पनि रौ सेतो हुन्छ ठुलाकुरा नगर्नुस भन्दै मैले चुप लगाए । रेग्मीलॆ हेपेपछि जुजुभाई रीसले आगो भएर उठयो र रेग्मीलाई पिटन तम्सीयो । सबैले रोकेपछि सम्हालियो तर रातभरी रोईराख्यो।

भोलीपल्ट मलाई अचानक कलकत्ताबाट तुरुन्त आउनु भनेर पुष्पलालको तार आयो।पैसा थिएन रेग्मीलेनै १५ रुपिया दिए । अनि जसोतसो कालाप्रेस अर्थात कागे्रसको अफिस पुगे । पुष्पलालले कृष्ण सिनेमा हल जाने र नेपाल कमनिष्ट पार्टी खोल्ने योजना सुनाए । मैले सहर्ष स्बीकारे । म्ाभित्रको कम्युनिष्ट फेरी अचानक जागेर आयो । त्यसपछि भारतीय कम्युनिष्ट पार्टीका नेता कमरेड बेदीले लगातार चार दिनसम्म प्रशिक्षण दिए । हामी चारजना खाट्टी कमनिष्ट बन्यौ ।

अब पार्टीघोषणा गर्ने कुरा आयो । सबैलाई लेनीन डे का दिन घोषणा गर्नु उत्तम लाग्यो र त्यसै ब्यबस्था मिलाईयो । श्यामबजार एरियामा क। पंकजकुमारको डेरामा भाकपाका नेता २२ अपि्रल १९४९ का दिन दिउसो एक बजे हातले लेखेर ल्याएको पार्टीको घोषणापत्र पुष्पलालले २ पटक पढेपछि हामी चारैजना – पुष्पलाल म निरन्जनगोबिन्द बैध र नारायणबिलास जोशीले हावामा मुक्का उचाल्दै घोषणापत्र एकमत र एकमनले पारित गर् यौ । पार्टी जन्मेको खुशीयालीमा हामीले त्यही एउटा अण्डा पाउरोटी र एक कप चियाको भोज खायौ । भोलिपल्ट सबैजसो पत्रिकामा समाचार आएपछि र बाटैभरी पर्चा  समेत छरिएपछी निकै चर्चा र हल्लाखल्ला भयो । त्यो खुशी म शब्दमा ब्यक्त गर्न सक्दिन ।

दुई महिना यसो गरौ

-मिलन बगाले
संबिधान बन्ने दिन घर्किदो छ । सभासदलाई चर्पी उदघाटन गर्दैमा फूसर्द छैन । कोही बिदेशतिर डुल्दैछन । अरुलाई नडुल्न अर्ति दिदै हिडने सुवास हेडसरले पचहत्तर जिल्लाभरि रिबन काट्न भ्याईसके रे । ठुल्ठुला नेतालाई भएभरका रिसोर्ट डुलेर जिब्रो फेर्दैमा फुसर्द छैन । जनतामा निराशा र आक्रोश बढदो छ । भुत पे्तहरु अध्यारोमा सल्बलाईरहेछन । तिनका भाडामा खिचडी पाक्दो छ । सबैतिर अध्यारो छ । तर अन्तिम उपाय बाकी छ ।  नया संबिधान जेष्ठ १४ भित्रै बनाउने हो भने मसग अन्तिम आईडिया छ ।

बानेश्वर सम्मेलन केन्द्धभित्र खुला ठाउ जति भने नी छ । चाईनिजले सोचबिचार गरेरै बनाएको छ सेतो घर । त्यहाभित्र पाल गाडन कुनै समस्या छैन । भान्छाको पाल पाचवटा बनाऔ । गोदावरी रिसोर्ट ,धूलिखेल रिसोर्ट, सोल्टी, होटेल याक एण्ड यति र हायात होटेलका भान्छे नै ल्याएर त्यहा पाक्ने सबै परिकार पालभित्रै पकाईदिउ । यति भएपछि नेतालाई जिब्रो फेर्न दशतिर डुल्नै पर्दैन ।

सभासद सुत्न ६०१ पाल  र सभासद नभएका अरु ठुला नेताका लागि ५० जति पाल गाडौ । युएन ह्यावीट्याट गुहार् यो भने यति काम २ – ४ रातमै काईदाले  सिध्याईदिन्छ । स्वाथ्य शिविर पानी शौचालय कापी कलम पि्रन्टर  कम्प्युटर पत्र पत्रिका  हजाम फोटो खिच्ने पत्रकारको टोली जे जे चाहिन्छ पुग्दो गरि राखम ।

राष्ट्रपतिलाई शीतलनिवासमै ठिक छ । तर भिडियो कन्फरेन्समार्फत भित्रका छलफलमा यिनलाई नी सहभागी हुने ब्यबस्था मिलाऔ । उपराष्ट्रपतिलाई चाहि काईदाको हक्का किन्दिउ। तमाखु खाएरै बसुन ती । टुडिखेलमा गएर हुक्का तान्नेलाई यही उपचार ठिक छ । सब बन्दोबस्त बलियो भएपछि चार वटै गेटमा बडेबडे भोटेताल्चा ठोकौ । सशस्त्र प्रहरी जनपद प्रहरी  नेपाली सेना नागरिक अगुवा र जनताले पालैपालो २४ घण्टे पहरा दिउ । बाहिरबाट बेला बेलामा शंख  ,घण्ट ,ढोलक ,ट्याम्को, ढ्याङगो जे जे भेटिन्छ बजाएर तिनलाई खबरदारी गरिराखौ । लेकतिरबाट केहीथान काईदाका भोटेकुकुर झिकाएर  झुकाउनु पनि जाती होला ।

 जेठ चौध सम्म भित्रको चरो माखोलाई फिटिक्कै निस्किन नदिउ । दिनको अठार घण्टा घटिमा काम गर्नुपर्ने कडा नियम बनाउ । जेठ चौध आउन आटेपछि  गेटबाहिर ६५१  माला र ६५१ हत्कडी तयारी हालतमा राखौ । संबिधान बनाएर लागु गरे भने माला लगाएर गतिलो स्वागत गरौ । गाड कोराकोर गरेरै महिना बिताएर रित्तो हात निस्किन खोजे भने सबैलाई हत्कडी लगाएर सभासद भईखाएको ३ बर्ष बराबरकै समय भद्धगोल जेलमा लगेर हालौ । ति ५० जना ठुला नेतालाई नी सभासदसगै जेल हालौ । कसैले जेलभित्रै आएर पसेर पेस्तोल ताकेछ भने पनि ठिकै छ ।

राष्ट्रिय फटाहाजति सबैलाई जेल हालेपछि नया सरकार नागरिक समाज  पेशाकर्मी र बुद्धिजीवी मिलेर चलाऔ । सबैजसो मुद्दालाई जनमत संग्रहमार्फत हल गरेर नया संबिधान जारी गरौ । यसो गरे खास्सा हुन्छ ल । संासद मित्र,  हत्कडी लाउने कि माला? आगे तपैहरुकै ईच्छा ।

मन्त्रीलाई गाडी हैन ‘गोरुगाडा ‘

मिलन बगाले

  • माधव नेपाल प्रधानमन्त्री हुँदाका बिज्ञानमन्त्री  पुरेत ईन्द्धप्रसाद ढुंगेललाई ‘ गाडी बुझाउ प्रभो !’ भन्दै गृहका निरीह कर्मचारीले हजारपटक रोईकराई गरे । तर पुरेत टसको मस भएनन् ।  जनताको छातीमा टायर कुदाईराखे । दुर्घटनामा डल्लो परेपछि भने भने पुरेत बाजेले गाडीलाई गौशालामा फालिदिए । सरकारले पचहत्तर हजार खर्चेर चल्न हुने बनाएको छ । 
  •  ‘गाडी फिर्ता माग्न आउने तिमीहरु को हौ?  म एक दुई  तीन गाडी फर्काउन्न । फर्काउन बाध्य पारिन्छ भने गाडीलाई त्रिशुलीमा फालिदिन्छु । ‘ यो महावाणी पनि माधव सरकारकै माननीय वाणिज्य राज्यमन्त्री सरोज यादवको हो । 
  • थोत्रो गाडी दिएको भन्दै माधव क्याबिनेटकै खेलकुद सहायक मन्त्री चन्दा चौधरीले बिच सडकमा आफु चढने गरेको गाडीको सिसा फोडेकी थिईन्  । गाडीलाई लात्तै लात्ताले भकुरेकी समेत थिईन्  उनले । उनको तमासा देखेर दुनिया तीनछक्क परेको थियो । 
  • राम्रो गाडी दिएन भन्दै सिडियो कुटने उदण्ड मन्त्री करिमा बेगम साहिबाको के कुरो गर्नु  ?
  • पुराना गृहमन्त्री भिमबहादुर रावल पनि राम्रो गाडी लिएर हिडे, मन्त्री प्रम जानुभन्दा केही दिन अघि आफैंले छानेर, किनेर । 
  •  माननीय बिजय गच्छदार हार्न जानेका छैनन । त्यसैले त’ डेरा पाईन ‘भन्दै अझै मन्त्री क्वार्टरमा ढसमस्स बसेका छन । तुरुन्तै उपप्रधानमन्त्री भईहाल्ने सपना छ उनको । अनि किन सर्ने झन्झट बेसाईरहनु ? घर नछोडनेले जाबो १ करोडको गाडी छोडने कुरै आएन । 
  • गाडी फिर्ता लग्यौ भने बाटोमै लम्पसार परेर मर्छु भन्दै गाडी अगाडी रुमाल ओछयाएर सडकमै सुतेका श्यामसुन्दर गुप्तालाई तपाईहरुले बिसर्नुभो  ? ‘प्राण जाला पजेरो नजाला ‘भन्ने बाणिज्य मन्त्रीलाइ मैले कसरी बिर्सनु ?
  • चोरीको गाडी चढेको अभियोग लागेका खडगबहादुर ‘प्रकाण्ड’ यतिबेला पर्यटनमन्त्री बनेका छन ।  जनताका पुलिस रमेश खरेलले समातेको गाडीलाई खरेल बिदामा बसेको भोलिपल्टै पुलिसभित्रका ‘चुलबुल पाण्डे’ हरुले फिर्ता दिएका थिए ।
  •  कुनै बेला गाडा चढने दुखियालाई समेत सामन्त देख्ने नेकपा सर्बहारा को मुख्यालय पेरिसडाडो गाडीको सोरुमजस्तो देखिन्छ । जाबो एक दुईटा गाडी पाल्न नसक्ने पनि माओबादी नेता हुन्छ ?  प्रचण्डले पनि बुढानिलकण्ठका ब्यापारी राजु श्रेष्ठको गाडी लुटेरै चढेका थिए । पछि श्रेष्ठ आफैले गाडी खोसेर लगे । अनाहकमा लुटिएपछि क्यार्नु त बरा!
  • दुर्घटनाग्रस्त अवस्थामा भेटिएको मदन भण्डारी र जीवराज आश्रित चढेको जीपलाई समेत छोडेनन बल्खुका गाडीप्रेमीहरुले । ईतिहासको दुर्दिन सम्झाउने त्यो गाडी जुन अबस्थामा भेटिएको हो त्यै अबस्थामा संग्रहालयमा राख्नुपर्ने हो  । तर बल्खुकालाई मर्मत गरेर चढन हतारो भईहाल्यो । खटारो बनेपछि फेरि बल्खुतिरै फालेका छन क्यारे । उनै जानुन ।
  • नारायणहिटिबाट पश्चिमतिर सरेर पूर्बराजा बनेका ज्ञानेन्द्ध सर पनि कम्ता लोभीपापी थिएनन । दरबारभरि करोडौका गाडी हुदाहुदै  यिनले १० – १२ करोड पर्ने केही थान रोसरोयल्स गाडी झिकाएका थिए। राजाबाट हटने बेलामा समेत ‘४० थान गाडी चाहिन्छ’ भन्दै र् याल चुहाएथे रे यिन्ले।
  • उपकुलपतिले चढने गाडी दिएन भन्दै रोनास्टका उपकुलपति दयानन्द बज्राचार्यलाई तत्कालीन बिज्ञानमन्त्री प्रकाश कोईरालाले खेदो खनेको कथा कम्ती रोचक छैन । नपत्याए बज्राचार्यले लेखेको ‘मन्त्रीको गाडीमोह ‘ पढे हुन्छ ।

मेरो सम्झनामा आएका माथिका बाह्र बुदे टिपोट प्रतिनिधि घटना मात्र हुन । खोजिपसे अरु सयौ लोभीपापीहर भेटिन्छन । दुनिया नाकमुखैजोतेर मन्त्री पदका पछाडी दौडिनुको मुख्य कारणनै ‘गाडीमोह ‘रैछ । डा बाबुराम भट्टराई र प्रदीप ज्ञवालीजस्ता एकाध अपबादबाहेक । डा भट्टराईले गृहले दिएको गाडी सुबिधा नलिएर अर्थ मन्त्रालयभित्रै फ्याकिएको कुनै गाडी मर्मत गरेर चढेको खबर सुनिएको थियो ।

अन्तमा सुदुर भबिष्यको एउटा कल्पना गरौ  । सरकारले मन्त्री बन्ने मनुवालाई गाडीको सट्टा गोरुगाडा दिने ब्यबस्था गरे मन्त्री खान च्युडो गाडनेको संख्या अलि घटथ्यो कि  १० थान मन्त्री खान माओबादीमा ११० जनाले नाम टिपाएको कारण म बल्ल बुझ्दै छु । मन्त्री नपाए पार्टी छोडने र फोडने कारण पनि यै रैछ । मन्त्री नपाए क्षेत्रीय दल खोल्ने धम्की भीम रावलले त्यसै दिएका रैनछन ।

देश लुटेराको लामो लर्कनलाई निकैबेर हेरिराख्दा मैले किसुनजीलाई एकपटक सम्झे । कुनै बेलाका प्रधानमन्त्री किसुनजी बिदाको दिन सरकारी गाडी चढदैनथे रे । ट्याक्सी चढथे रे । त्यस्ता नेता नी यै देशमा थिए ।

(६ बर्षअघि नागरिक दैनिकमा छापिएको लेख । )


Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: