देशको विघटन (कविता)

विघटन र विखण्डनको कुलतमा फसेर
एकादेशको शासकले
विघटनको लामो सूची निकाल्यो
र राजपत्रमा छाप्यो ।
विघटनको सूचीमा
धेरैथोक भेटियो ।
भाइरल भएको भाइरस भेटिएन ।
निषेधाज्ञाले कोपरेको भोक भेटिएन ।

संसद विघटन भयो ।
संसारले थाहा पायो ।
अदालत विघटन भयो ।
तराजुले थाहा पायो ।
विश्वविद्यालयहरु विघटन भए ।
किताबले थाहा पायो ।
संविधान विघटन भयो ।
कलमले थाहा पायो ।
अस्पतालहरु विघटन भए ।
अक्सिजनले थाहा पायो ।

विघटनको सूची लामो थियो ।
प्रकार अनेक—अनेक थिए ।
देखिने—नदेखिने विघटन ।
लेखिने—नलेखिने विघटन ।
बुझिने—नबुझिने विघटन
भनिने—नभनिने विघटन ।

समय ढल्दै गयो ।
विघटन चल्दै गयो ।
नैतिकताको विघटन भयो ।
आदर्शको विघटन भयो ।
विधिको विघटन भयो ।
थीतिको विघटन भयो ।
विघटन गर्नुपर्ने धेरै ‘थोक’ थिए ।
उ ‘खुजुरा’ मै रमायो ।
भाइरस देशैभर भाइरल भएको थियो ।
पोल्टा र चुलामा निषेधज्ञाको डाम थियो ।
शव लस्करै पालो पर्खिरहेका थिए ।

विघटन र विखण्डनको
लामो यात्रा पार गरेपछि
आफैंले आफैंलाई
विघटन गरेको घोषणा गर्नुअघि
उसले देशै विघटन भएको घोषणा ग¥यो ।
र भन्यो—
मैले टेकेको धरतीको अस्तित्व
विघटन गर्न सकेपनि
आँखाले देखेको
सिंगो आकाश विघटन गर्न सकिन ।
मलाई त्यसैमा खेद छ ।
……
(२०७७ साल जेठ ८ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

साभार—इकागज डटकम

स्थिति नियन्त्रणमै छ (कविता)

कोरोनाले गलाएको 
संक्रमित शरीर चलाउन
अक्सिजन र औषधी नपुगेर के भो ? 
संक्रमित शव जलाउन 
दाउरा पुगेकै छ ।
धेरथोर कुरेरै भए पनि 
अत्येष्टि स्थल मिलेकै छ ।
धूप, अबिर, खादा, माला, बाकस, कोरा कपडा
बजारमा केही अभाव छैन ।
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

कोरोना बेस्सरी नाचेको प्रदेशमा 
सरकारको कुनै अभाव छैन । 
१६ दिनमा चार स्वास्थ्यमन्त्री फेरिसक्यौँ । 
दौरासुरुवाल र माननीयको कुनै अभाव छैन । 
शपथ कुपथ सबै थोक 
निर्बाध निरन्तर चलेकै छ ।  
उद्घाटन, शिलान्यास, मेला रोकिए पनि
भर्चुअल भाषण चलेकै छ । 
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

अक्सिजनले भन्यो-पाए बचाउँथेँ ।
औषधीले भन्यो-आए बचाउँथेँ ।
भेन्टिलेटरले भन्यो-चलाए बचाउँथेँ ।
स्वास्थ्यकर्मीले भने-पठाए बचाउँथेँ
अक्सिजन, औषधी, भेन्टिलेटर र स्वास्थ्यकर्मीको
मलिनो आवाज दबाउँदै
माफिया बोल्यो-पाए सबैथोक पचाउँथेँ ।
मान्छे हैन पैसा बचाउँथेँ ।
माफियालाई ‘मान्छे’ ठानेर
सरकारले ‘मान्छे’ बचायो ।
अनि उच्च स्वरमा बोल्यो
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

देश बिरामी भएकाले
‘सन्चो’ मान्छेको खाँचो छ सरकारलाई ।
बिरामी देशमा
सरकार र माफियालाई मात्र हाइसन्चो छ ।
सन्चो-सन्चो मिलेर
साझा सन्चो खबर सुनाए
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

‘सन्चो’ सरकार
‘सन्चो’ मफिया साक्षी राखेर
बैठक कोठामा हालिएको 
शीशाको घेरोभित्र पस्यो । 
अम्बापाते कुल्ला सिकायो । 
बेसारपानी र हाच्छिउँ बिकायो । 
सरकारी हाच्छिउँले आत्तिएका 
बिरामी नागरिकतिर हेर्दै 
सरकारले सगौरव घोषणा गर्‍यो
स्थिति नियन्त्रणमै छ । 

(२०७८ साल बैशाख २९ गते इकागज डटकममा प्रकाशित)

त्यो पर्दैन !

सत्य निष्ठा ?
त्यो पर्दैन !
किन पर्दैन ?
हामीले खेलेको राजनीतिमा
सत्य र निष्ठा घुलेको भए
देश यसरी भुल्दैनथ्यो ।
सपथको कुलतमा झुल्दैनथ्यो ।
नागरिक बचाउने
प्राणवायु बोकेर
कुदेको कुद्यै गर्नुपर्ने
कष्टकर घडीमा
धूँवा उडाउँदै
सपथ खान हिडेको हुल
संसारमा कतै देख्नुभा छ ?
त्यसैले त्यो पर्दैन ।
महामारीको भेलमा
सत्य निष्ठा बाँचेछ भने
सपथ साँचेर राख्नुहोला ।
फेरि दोहोर्याएर खाउँला ।
अहिलेलाई त्यो पर्दैन ।
(२०७८ साल बैशाख ३१ गते शुक्रबार)

विश्राम नपाएको विश्रामपुर (पठन अनुभव)

धेरै लामो समयपछि मैले मन खाने उपन्यास पढें । विश्रामपुर । कवि पदम गौतमको पहिलो उपन्यास । कविहरु धमाधम उपन्यासकार बन्दैछन् । कविता विधा साँघुरो लागेर हो कि उपन्यास विधा फराकिलो लागेर हो, कविता लेखेर मात्र कवि मन भरिएको छैन । खुशीको कुरा, कविहरुले उम्दा उपन्यास लेखिरहेका छन् ।सिंगो उपन्यास नै लामो र मिठो कविता लाग्नेझैं गरि । उपन्यासकारको अवतारमा कवि पदम गौतम पनि थपिएका छन् । उपन्यास लेख्नु सजिलो काम होइन । अरु विधाका पाठकको तुलनामा उपन्यासका पाठक रिझाउन पनि उत्तिकै गाह्रो छ । पढ्दा कतै बोझिलो लाग्यो कि पढ्न छोडिहाल्छन् । म पनि उपन्यास किन्दा निकै सोचेर मात्र किन्छु । म गैरआख्यान अलि बढी पढ्छु । उपन्यास बर्षमा २—३ वटामात्र पढ्छु । विश्रामपुर चाहीं किताबको नाम र चित्रले किन्नु भन्यो । बस्ती सभ्यताको झल्को किताबको कभरमा देखिएपछि मलाई किनु-किनु लाग्यो । शुरुमा चित्रकारको कलाले तान्यो, त्यसपछि लेखकको लेखन शिल्पले ।

मैले पदम गौतमलाई चिनेको २०६५ सालतिर हो । मैले भेट्दा उनी समाचारभित्र कविता लेख्थे, कविताभित्र समाचार लेख्थे । मूल्यांकन मासिकलगायतका त्यतिबेलाका चल्तीका पत्रिकामा छापिने उनका कविता समाचारमय र समय साप्ताहिकमा फाट्टफुट्ट छापिने लेख कवितामय हुन्थे । उनका सृजना असाध्यै धारिला हुन्थे । भुइँमान्छेका कथा हुन्थे । फुइँमान्छेसँगका गुनासा पनि हुन्थे । धारिलायी कवि केहीबर्षअघि युरोप पसे । युरोप पसेसँगै लेखनकर्ममा अल्छी हुँदै गएका पदमले लकडाउन जिन्दगीलाई सृजनशील बनाए र विश्रामपुर उपन्यास ल्याए । किताबको कभरमा राखिएको चित्रले मलाई तान्यो । एउटा आदिम बस्तीको चित्र । मधेशको एउटा दूरदराजको गाउँको प्रतिनिधि चित्र । चित्र र किताबको नाम पढ्दा राजनीति गाँसिएको किताब हो जस्तो लागेको थिएन । मेरो अनुमान मिलेन । सीमान्तीकृत भूगोल र भुइँमान्छेका कथा टिपिएको यो किताबले राजनीतिको गोलचक्करमा फसेर कहिल्यै विश्राम नपाएको गाउँको प्रतिनिधि कथा बोलेको छ । चार दशकयताको विद्रुप राजनीति, बसाईसराइको चक्र, आफ्नो माटो र मानो गुमाएर बधुवा बन्न विवश सीमान्तीकृत समुदायको चित्र यसमा भेटिन्छ । समुदायको सपनामा आफ्नो कल्पना मिसाएर किताब लेखेको पदमले बताएका छन् । लेखकको जीवन भोगाईको चित्र यसमा धेरै भेटिन्छ । मूल रुपमा सन्थाल, ताजपूरिया र राजवंशीहरुको कथा बुनिएको छ यो किताबमा ।

विगत केही महिना यतादेखि नागरिक आन्दोलनले काठमाडौं उपत्यकाको वास्तु सभ्यता विनाश भएको भन्दै चिन्ता प्रकट गरिरहेको छ । टुडिखेल, माईतीघर मण्डला, कलमपोखरी आदि स्थानमा रचनात्मक भेला र जमघट पनि गरिरहेको छ । हेर्दाहेर्दै मास्सिएको काठमाडौंको वास्तु सभ्यता सम्झँदै गर्दा विश्रामपुरले एकैचोटी मधेशको देहातमा पुऱ्याइदियो र चिनाईदियो चिन्नुपर्ने अनेक पात्रहरु । राजनीतिले चुसेर थिलोथिलो घाउका अनेक पत्रहरु । धमाधम ढालिएका सखुवाका रुख, हेर्दा-हेर्दै मास्सिएका छिपछिपे पानी र दबदबे हिलोका भूखण्डहरु । सपना खोज्न ओरालो झरेका नागरिक र प्रकृतिको सेरोफेरोभित्र रमाएर प्राकृत जीवन बाँचेका नागरिकले झेल्नु परेको हैरानी र कष्टको कथा । मालपोत तिर्न नसकेर जमिन बुझाउँदै  आफ्नै जमिनमा बधुवा मजदूर बन्न विवश नागरिकको  कथा । पढ्नु लेख्नु भनेको तमसुक लेखेर, पूर्जा देखाएर अरुलाई लुट्नु हो भन्ने मानसिकता बोकेका टाठाबाठाका कलमले सीमान्तीकृत नागरिकलाई रित्तै बनाएको कथा । सपनाको खेती गरेर राजनीतिक अभिष्ट पूरा गर्ने टाठाबाठाको कथा । किताबले निकै दिनसम्म मेरो मनलाई घुमाईरह्यो । मास्सिएका वन, मास्सिएका मन र मास्सिएका धनको साक्षी बनेका भुइँमान्छेको कथा एकादेशको कथा होइन, हाम्रो तितो विगत हो । सन्थाल, ताजपुरिया र राजवंशीहरुले भोगेको जीवनकथा ।

‘हाम्रो जाति पढ्न जान्दैन, हाम्रो मन खोला पुरेर धान फलाउन मान्दैन’, प्रकृतिपूजक सतार काकाजस्ता धेरै पात्रहरुले आफ्नो जीवन्त संसार मासिएकोमा धेरै दुखेसो पोखेका छन् । किताबमा सतार काका भन्छन् —‘सरकारले सखुवा काटेर लग्यो । सखुवा मासिएपछि त्यसको आडमा हुर्किने लहरा पनि मासियो, त्यो लहराले पानी निकाल्थ्यो माटोमा ।’ सतार काकाले आफूहरुको जीवनलाई जनावारसँग मार्मिक तरिकाले दाजेका छन् — ‘राणाकालसम्म यहाँका मानिसलाई शासकले जनावरजस्ता ठान्थे । यहाँका मान्छेले पनि जनावरले जस्तै कर तिर्दैनथे । जनताबाट कर लिएर आनन्द भोग्ने परिवारको शासन भएको राज्यकालागि कर नतिर्ने मान्छे र जनावर उस्तै लाग्नु स्वभाविक हो । उनीहरु शासकले बोल्ने भाषा पनि बोल्दैनथे । आफ्नै भाषा बोल्थे ।’ राजनीति र विकासको विसंगतिको कति मार्मिक चित्रण ।

प्रजातन्त्रको खोल ओढेको पैसामुखी राजनीतिले शव जलाउँदा पनि कर उठाउन छोडेको छैन । शव नजलाउने आदिवासीलाई खोलाको वगर र परम्परागत चिहानबाट पनि लघारिएको छ । लघार्ने क्रममा पैसामुखी राजनीति यसरी बोलेको छ— ‘विश्वका कतिपय देशमा चिहानको पैसा मान्छे ज्यूँदै छँदा नै तिर्नुपर्छ, नत्र परिवारले सद्गतगर्न पाउँदैनन् । धन्य मान्छे मरेपछि मात्र हामी पैसा तिर्दैछौं भनेर खुशी मनाउनोस् न !’

उपन्यास पढ्दा विश्रामपुरले धेरैपटक विश्राम खोजेको भेटिन्छ । विश्रामपुरको सपना ठूला छैनन् । सजिलोसँग गरिखान देउ । विथोल्न नआउ । तर विश्रामपुर बारम्बार विथोलियो । शुरुमा बसाईसराईको चक्रबाट बिथोलियो र आफ्नै थातथलोमा सुकुम्बासीको नियति भोग्नुपऱ्यो । उनीहरुले आफ्नो जमिन गुमाए, जंगल गुमाए, रितिथिति, परम्परा र आफ्नो जीवनचक्रका धेरैथोक गुमाए । आफ्नोपन र आफ्नो मन एक-एक गर्दै गुमाए । बारम्बार उठ्न खोजे, तङ्ग्रिन खोजे । तर राजनीतिले कहिल्यै उठ्न दिएन । राजनीति बारम्बार फेरियो । राणा गयो । पञ्चायत आयो । बहुदल आयो । ‘जनताको मान्छे हौं’भन्नेहरुको शासन आयो । विद्रोहीहरुको शासन आयो । तर ‘हुकुम-सिङ’ प्रवृत्ति कहिल्यै बदलिएन । कसैले कहिल्यै सजिलै गरिखान दिएनन् । कसैले सपना नदेखाई सताए, कसैले सपना देखाएर कलात्मक तरिकाले सताए । कालो अक्षरले उनीहरुलाई पिर्न कहिल्यै छोडेन । कहिले पूर्जाको नाममा । कहिले तिरो रसिदको नाममा । कहिले पर्चाको नाममा । कहिले दर्ताको नाममा । कहिले प्रशासनबाट बिथोलियो । कहिले भूमिगत राजनीति गर्नेहरुबाट । कहिले समाचार माध्यमबाट । कथा भन्ने, कथा सुन्ने र कथा बुन्ने नाममा विश्रामपुर सधैं विथोलियो । भोकै हुँदा पनि सुख दिएनन् । अलिअलि गरिखान पाउने बन्दा पनि सुख दिएनन् । सत्ता, विद्रोही, सेरोफेरोको समाज, समाचार माध्यम हुँदै संसारको घेरोले घेरेर विथोल्न नछोडेपछि विश्रामपुरले आफ्नै शैलीले विश्रामलियो । विश्रामपुरबाट अलग भएर । अलप भएर ।

विश्राम नपाएको विश्रामपुरको यो कथा विगत ४ —५ दशकयता नेपालका अधिकांश गाउँहरुले भोगेको साझा कथा हो । विकास र राजनीतिको विसंगतिको कथा । राजनीतिको नाउँमा गाउँ ठाउँलाई बिथोल्ने र विभक्त गर्ने खेल सकिएको छैन । विकासका अनेक सपना देखाएर भूगोललाई चिराचिरा पार्ने तर गाउँघरले केही प्रतिफल नपाउने विकासे मोडलको विसंगती अझै पनि जारी छ । ‘हुकुम सिङ’ को घोडाले अझैं भुइँमान्छे कुल्चिन छोडेको छैन । सीमान्तीकृत नागरिकको विस्थापनको पीडालाई कलात्मक कलमले आवाज दिने लेखकको जय होस् ।

(नेपालीपोष्ट डटकममा प्रकाशित)

गम्भीर संक्रमण बात (कविता)

संक्रमण गम्भीर छ ।
गम्भीर संक्रमण छ ।
पेटभरि बात मार्न
एउटा कोठा चाहिएको थियो ।
धान राख्ने कोठोजत्रो कोठामा
भूमिगत बात गर्न मिल्छ ।
गम्भीर बात गर्न मिल्दैन ।
आपत टार्न साहुँ खोजिरहेछु ।
डाक्टर पछि खोजम्ला ।
मलाई डिस्टर्व नगर्नु ।
गम्भीर संक्रमण बात गर्नु छ ।

अक्सिजन सिलिन्डर ?
खोज्दै गर्नु ।
ओखती एम्बुलेन्स ?
बुझ्दै गर्नु ।
बेड भरिए ?
भुइँ भर्नु ।
तर डिस्टर्ब नगर्नु ।
गम्भीर संक्रमण बात गर्नु छ ।
आँत भरिने बात गर्नु छ ।

गतिला कोठा भएको
साहुँ नभएको
कस्तो गरिब देश बनाईएछ ।
दिनदिनै छिनछिनै
पार्टीमा संक्रमण भईरहन्छ ।
गम्भीर बात गर्नलाई
कतै कोठा खाली छैन ।
तपाईंसंग
गम्भीर संक्रमण बात गर्न मिल्ने
कोठैकोठाको प्रोजेक्ट छ ?
ल्याउनुस् ।
म फ्याट्ट शिलान्यास गर्दिहाल्छु ।
(२०७८ साल बैशाख ३० गते बिहिबार)

नेपाल सन्चै छ (कविता)

रात छिप्पिँदै गएपछि 
कोखा हान्दै हान्दै गयो । 
खरानी पानी खाएर 
बेथा ठीक पारेपछि 
पटुकाका गाँठा फुकाएर
रित्ता बटुका लुकाएर 
थुप्रेको पैसाले
विदेश जाँच्‍न गयो नेपाल । 
जाँच पास भएपछि 
नेपालले खबर पायो । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

नुनपानी खाएर तृप्त नेपाल ।
सुनपानी छर्केर स्वच्छ नेपाल ।
भोकै बसेर शान्त नेपाल ।
बेसार घसेर स्वस्थ नेपाल । 
ओखती हामी चिन्दैनौं ।
ओखतीले हामीलाई चिन्दैन ।
हलेदो अम्बा बेथा चट
खोप नेपालले किन्दैन । 

बन्‍नुहुन्‍न अस्पताल
टावर, मूर्ति ठड्याउने हो । 
दबाईको सवाई गाएर के काम 
किलोका किलो सुन चढाउने हो । 
बन्‍नुहुन्‍न डाक्टर नर्स 
अम्बा विद्या पढाउने हो ।
चिर्नुहुन्‍न शरीर ।
फाल्न हुन्‍न जेथा ।
शरीर हाम्रो बलियो छ
आफैँ जान्छ बेथा । 

देश 
घाउ, घटिरा, गिर्खाको हैन । 
भोक, शोक र तिर्खाको हैन ।
वीर गोर्खाको हो । 
बहादुर पुर्खाको हो । 
किटले जाँचेर हैन
दाँत किटेरै 
नेपालीको आँत निको हुन्छ । 
नेपाललाई जाँच्छु नभन । 
नेपालीलाई जाँच्छु नभन । 
ऐय्या नभन, आच्छु नभन । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

समृद्धिको सातु 
गफैगफले मुछेर 
फुक्कै खान्छ नेपाल । 
रेल र पानीजहाज चढेर 
संसार जाँच्‍न जान्छ नेपाल । 
घाउ खोज्दै नबस ।
जाँच्‍ने दाउ खोज्‍नै नबस । 
नेपाल सन्चै छ । 
नेपालीलाई सन्चै छ । 

(२०७८ साल बैशाख २५ गते शनिवार इकागज डटकममा प्रकाशित)

पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्तताको पाटो

२०७२ वैशाख १२ गतेको भूकम्पपछि पुनर्निर्माण अभियानमा सघाउन विभिन्‍न परियोजनाहरू सञ्‍चालनमा आए। नेपाल सरकार, दातृ निकाय, राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था, सामुदायिक संघसंस्था, गुठी, फाउन्डेसन, टोल सुधार समिति, युवा क्लब, राजनीतिक दललगायतले विभिन्‍न चरणमा विभिन्‍न किसिमले हातेमालो गरे। भूकम्पलगत्तैको खोज र उद्धारमा समुदाय र सुरक्षा निकाय अग्रमोर्चामा खटिए। त्यसपछिका चरणमा विभिन्‍न निकायहरू जोडिदै गए। जोडिदै जाँदा जेलिँदै पनि गए। अस्थायी आवासको व्यवस्था, खाना, पानी, लत्ताकपडा व्यवस्थापन, भग्‍नावशेषको सरसफाइ, अन्तरिम आवासको व्यवस्था, अनुदान सहायता हुँदै आवास पुनर्निर्माण कार्य अघि बढ्यो। राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरण बनेपछि नीति बनाउन र सबैसँग समन्वय गर्न सहज भयो। विद्यालयका लागि अस्थायी सिकाइ केन्द्रहरू बन्‍न सुरू भए। सम्पदामाचाहिँ भत्केको र बचेको चिज कसरी जोगाउने भन्‍नेमा मुख्य चासो रह्यो। सरकारी कार्यालयहरू सुरूमा बचेखुचेका भवन र पालमा सीमित भए। पुनर्निर्माणका क्रममा निजी आवास र विद्यालयसँगै सरकारी भवनहरू पनि प्राथमिकतामा परेकाले छिट्टै सुविधासम्पन्‍न भवन बन्‍न सके। कतिपय ठाउँमा निर्माण जारी छ।

पुनर्निर्माण कार्य सगैसँगै खानेपानी, सरसफाइ र स्वच्छता संरचना (वास), जीविकोपार्जन, कानुनी सहायता, मनोसामाजिक परामर्शजस्ता अनेकन् कार्यक्रमहरू सञ्‍चालनमा आए। भूकम्प प्रतिरोधी भवन बनाउनुपर्छ भन्‍नेमा दुईमत नै रहेन। यसका लागि तालिम र प्रकाशनहरूको लामो सिलसिला चल्यो। अनेकथरी प्रविधिहरू प्रचलनमा आए। बजारमा अनेकथरी निर्माण सामग्रीहरू थपिए। निर्माणकर्मी र प्राविधिकहरूलाई अनेकथरी तालिम दिइयो। संस्थापिच्छे थरीथरी अध्ययन सामग्री निस्किएपछि त्यसलाई एकरूपता दिन पुनर्निर्माण प्राधिकरणले नै विभिन्‍न प्राविधिक निर्देशिकाहरू प्रकाशित गरेर सहज बनाइदियो। तर, यो मेसोमा सबैभन्दा कम बहस र अभ्यास भएको पाटोको रूपमा पहुँचयुक्तता (निजी, सरकारी र सार्वजनिक महत्त्वका भवन संरचनाहरूमा अपांगता भएका व्यक्तिलगायत ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिका र सबै नागरिकको सहज पहुँच) रह्यो। खासमा यससम्बन्धी परियोजनाहरू निकै कममात्र सञ्‍चालनमा आए। निकै थोरैले मात्र यो विषयमा बोले, लेखे।

काभ्रेको एक विद्यालय परिसरमा निर्माण सम्पन्न हुनासाथ भत्किएको बाटो । तस्वीर— मिलन बगाले

२०७२ सालको भूकम्पपछि, २०७३ सालमा गोरखा जिल्लामा एउटा परियोजनामा कार्यरत रहँदा ह्यान्डिक्याप इन्टरनेसनलद्वारा प्रकाशित सबैका लागि पुनर्निर्माण (रोद्रिगो मेलोद्वारा लिखित ‘रिकस्ट्रक्सन फर अल’ को नेपाली अनुवाद) पुस्तक हात परेको थियो। त्योबाहेक अरूले छापेका सामग्री मैले पछिसम्म पनि देख्न, पढ्न पाइनँ। पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्ततासम्बन्धी परियोजना राष्ट्रिय अपांग महासंघ नेपालले सञ्‍चालन गरेको थियो। सीबीएम-नेपाल कार्यालयसँगको सहकार्यमा सञ्‍चालित ‘समावेशीताका लागि पहुँचयुक्तता परियोजना’ मा मैले एक वर्ष काम गरेँ। पुनर्निर्माणमा खटिएका इन्जिनियरहरूलाई पहुँचयुक्त संरचना निर्माणसम्बन्धी तालिम दिने, वास्तुकला पढाइ हुने क्याम्पसहरूमा पहुँचयुक्ततासम्बन्धी छलफल र कार्यशाला सञ्‍चालन गर्ने, काठमाडौं उपत्यकाका अतिरिक्त दोलखा, नुवाकोट, धादिङ आदि जिल्लामा २० वटा संरचना (पहुँचयुक्त पार्क, पहुँचयुक्त सरकारी कार्यालय, विद्यालय, शौचालय) निर्माण गर्ने, पहुँचयुक्ततासँग सम्बन्धित विभिन्‍न अध्ययन सामग्री, नमुना नक्सा, रेडियो कार्यक्रम, भिडियो डकुमेन्ट, खोज-अनुसन्धानात्मक कामहरू त्यो परियोजनाबाट सम्पन्‍न भए। सो परियोजनाले पुनर्निर्माणमा पहुँचयुक्ततालाई धेरथोर जोड्न सक्यो। अरू एकाध यस्ता खालका परियोजनाहरू पक्कै सञ्‍चालनमा आए होलान्। तर, तिनको खासै चर्चा भएको चाहिँ पाइएन।

भूकम्पपछि पुनर्निर्माण भएका विभिन्‍न खालका सरकारी भवनहरूको तुलनामा विद्यालय भवनहरू अलि बढी पहुँचयुक्त बनेका छन्। मूल भवनका भुइँतला पहुँचयुक्त र्‍याम्पले जोडिएका छन्। कक्षाकोठामा सजिला फर्निचर बनाइएका छन्। विद्यालयको शौचालय ब्लक बनाइँदा पहुँचयुक्तताका मापदण्डलाई ख्याल गर्दै एउटा वा दुइटा युनिट पहुँचयुक्त बनाइएको छ। खानेपानीको धारा बनाउँदा पनि ख्याल गरिएकै देखिएको छ।

०७७ साल असोज दोस्रो हप्ता म काभ्रेको भुम्लु गाउँपालिका, मण्डन देउपुर नगरपालिका तथा सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नगरपालिका, इन्द्रावती गाउँपालिका र हेलम्बु गाउँपालिका पुगेको थिएँ। हामीले त्यतिबेला स्वास्थ्य संस्था, क्वारेन्टिन र आइसोलेसन स्थलहरू अपांगता भएका व्यक्ति, ज्येष्ठ नागरिक, बालबालिकाका लागि कत्तिको सहज छन् भनेर सरसर्ती अध्ययन-अवलोकन गरेका थियौं। सिन्धुपाल्चोक र काभ्रे भूकम्प अतिप्रभावित जिल्ला हुन्। ती जिल्लामा भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणको काम सिद्धिने चरणमा छ। सरकार तथा विभिन्‍न दातृ निकायको सहयोगमा विद्यालय भवनहरू सुविधासम्पन्‍न बनेका छन्। कतिपय विद्यालयमा नर्सहरू पनि कार्यरत छन्। कोरोनाका कारण विद्यालयहरू अचानक अस्पतालजस्ता बन्‍न पुगे अर्थात् क्वारेन्टिनस्थल बने। आपतविपतमा विद्यालयभित्र सिंगो समुदाय अटायो। घच्चमच्च होइन, आरामले अटायो। पर्याप्त खानेपानी र शौचालय, उज्याला र सफा कोठादेखि स्वास्थ्यकर्मीसम्मको अभाव भएन। शौचालय, मूल भवन र परिसरभित्रका बाटाहरू पहुँचयुक्तताको मर्मलाई धेरथोर ख्याल गरेरै बनाएको भेटियो। 

भूकम्पपछि विद्यालय भवन र अन्य सरकारी भवनहरूमा पहुँचयुक्ततालाई पहिलेको तुलनामा अलि बढी ख्याल गरिनुको कारण शिक्षा विभागद्वारा भूकम्पपछि जारी गरिएको विद्यालय भवन निर्माण निर्देशिकामा विद्यालय परिसर र खानेपानी सरसफाइ तथा स्वच्छतासम्बन्धी संरचना बनाउनुपर्दा पहुँचयुक्ततालाई ख्याल गरिनुपर्ने कुरा उल्लेख गरिएकोले नै हो। सो निर्देशिकामा पहुँयुक्तताका पूर्वसर्तका रूपमा निम्‍न कुराहरू उल्लेख छन्ः

  • नयाँ बन्‍ने सबै विद्यालय भवन वा नयाँ कोठा थप्‍नेगरी डिजाइन गर्दा कमसेकम भुइँतलालाई विशेष व्यवस्था गरिनुपर्ने विद्यार्थीलगायत सबैका लागि पहुँचयुक्त हुनेगरी डिजाइन गर्नुपर्छ। 
  • उपयुक्त हिसाबको आपतकालीन ढोका र आगलागी भएको बेलामा सजिलै बाहिर निस्कन मिल्ने उपयुक्त व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
  • राष्ट्रिय भवनसंहिता (एनबीसी २०६) अनुसार विद्यालय भवनको भर्‍याङको चौडाइ घटीमा दुई मिटर हुनेगरी बनाउनुपर्छ। 
  • चौडाइको यो भाग अवरोधविहीन (रेलिङ अथवा अन्य चिजले नछोपिएको) हुनुपर्छ। 
  • कुनै एउटा तलामा कुनै स्थानबाट भर्‍याङ वा बाहिर निस्कने ठाउँसम्मको दूरी ३० मिटरभन्दा बढी हुनुहुँदैन। 
  • प्यासेजमा कुनै स्थानबाट ढोकासम्मको दूरी २० मिटरभन्दा बढी हुनुहुँदैन।

सोही निर्देशिकामा विद्यालयमा निर्माण गरिने खानेपानी, सरसफाइ तथा स्वच्छतासँग सम्बन्धित संरचनालाई पहुँचयुक्त बनाउन निम्‍न कुराहरूमा ख्याल गर्न भनिएको छः 

  • छात्रछात्राका लागि छुट्टा-छुट्टै शौचालय हुनुपर्छ।
  • पर्याप्त प्रकाश र भेन्टिलेसनको व्यवस्था गरिनुपर्छ।
  • सामान्यतया स्टाफ र शिक्षकका लागि छुट्टै शौचालयको आवश्यकता पर्दैन। धेरै ठूलो विद्यालयमा मात्र स्टाफ, शिक्षक वा भिजिटरको व्यवस्था गर्नु उपयुक्त हुन्छ। 
  • छात्रा शौचालयमा स्यानिटरी प्याड व्यवस्थापनको व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। 
  • ह्विलचियर लैजान र घुमाउन पर्याप्त ठाउँ हुनुपर्छ। 
  • नचिप्लिने टायल प्रयोग गर्नुपर्छ। 
  • ढोका सजिलै खुल्ने र बन्द हुने किसिमले बनाउनुपर्छ। चोटपटक नलाग्‍ने खालका चुकुल र ह्यान्डलहरू राख्नुपर्छ।
  • अपांगता भएका व्यक्तिले प्रयोग गर्ने शौचालयमा अलार्मको व्यवस्था गर्नुपर्छ। घण्टी शौचालयको बाहिर बज्‍ने गरी बनाउनुपर्छ।

माथि उल्लिखित सबै प्रावधानहरूलाई ख्याल नगरिए पनि विगतमा भन्दा भूकम्पपछि विद्यालय परिसरमा ठूलो सुधार आएको छ। अपांगता भएका बालबालिका वा शिक्षकलाई विद्यालयले सहजै स्वागत गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। अहिले बनेका संरचनामा सामान्य परिमार्जन गरेर थप सजिलो बनाउन सकिने मौका पुनर्निर्मित विद्यालयहरूले दिएका छन्।

२०७२ सालको भूकम्पपछि भवनसंहिताका पाँचवटा खण्ड (१०५, २०२, २०३, २०४ र २०६) मा परिमार्जन गरिएको छ। ती पाँचमध्ये वास्तुकलागत संहिता (२०६) पनि एक हो जसमा पहुँचयुक्तताका कुराहरू उल्लेख गरिएको छ। २०७२ सालमा वास्तुकलागत संहिता परिमार्जन हुनुअघि सो संहिता (Architectural Design Requirements)को चौथो पेजमा शारीरिक अपांगतालाई ख्याल गर्दै सार्वजनिक भवनहरू निर्माण गरिनुपर्ने कुराहरू उल्लेख गरिएको थियो। यसमा निम्‍नलिखित तीन बुँदा समेटिएका थिए।

क) भवनको एउटा प्रमुख प्रवेशद्धार शारीरिक अपांगता भएका व्यक्तिहरूले प्रयोग गर्न योग्य हुनेछ र इलिभेटर राखिएको भए त्यहाँसम्म पुग्‍न यसले सहयोग पुग्‍नेछ। 
ख) ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि बनाइने पहुँचयुक्त र्‍याम्पको भिरालोपनको अनुपात १:१२ हुनेगरी बनाउनुपर्छ। १८०० मिलिमिटरको चढाइमा समथर प्लेटफर्म हुनुपर्छ। र्‍याम्प सुरू हुने र टुंगिने ठाउँमा पनि समथर प्लेटफर्म हुनुपर्छ। र्‍याम्पको चौडाइ आवासीय भवन र अपार्टमेन्टका लागि घटीमा ९०० मिलिमिटर हुनुपर्छ र अन्य सार्वजनिक भवनहरूमा यसको चौडाइ घटीमा १००० मिलिमिटर हुनुपर्छ। र्‍याम्पको उचाइ ६०० मिलिमिटरभन्दा बढी भएमा अनिवार्य रूपमा रेलिङ राख्नुपर्छ।
ग) ह्विलचियर प्रवेश गर्ने प्रवेशद्धार अवरोधविहीन हुनेछ र प्रवेशद्धारको चौडाइ घटीमा ७७५ मिलिमिटर हुनेछ। दुई खापायुक्त ढोका भएको खण्डमा एउटा खापाको चौडाइ घटीमा ७७५ मिलिमिटर हुनेछ।

२०६० सालमा लागू भएको भवनसंहितामा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई धेरै छुन सकिएको थिएन। परिमार्जित संहिताले यो आयामलाई अलि फराकिलो बनाएको छ तर समय सुहाउँदो अझै बन्‍न सकेको छैन। परिमार्जित वास्तुकलागत संहिता (२०६) को पाँचौं अध्यायको पेज नम्बर २१ देखि २४ सम्म पहुँचयुक्तताका प्रावधानलाई समेटिएको छ। पाँचौं अध्यायको भूमिकामै परिमार्जित संहिता ह्विलचियर प्रयोगकर्ताको पहुँचयुक्त बनाउन केन्द्रित रहेको उल्लेख गरिएको छ र भनिएको छ- ‘ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुने भवन स्वतः अरू किसिमका अपांगता भएका व्यक्तिका लागि पहुँचयुक्त हुन आउँछ।’ अपांगता क्षेत्रका प्रतिनिधिहरूसँग छलफल र परामर्श गरिएको भए भवनसंहिता यस्तो निष्कर्षमा पुग्‍ने थिएन। अपांगताका सबै आयामलाई यसरी समेट्न सकिँदैन।परिमार्जित संहितामा भवनलाई सामान्य पहुँचयुक्त, मध्यम पहुँचयुक्त र पूर्ण पहुँचयुक्त बनाउनका लागि आवश्यक मापदण्ड तोकेको छ, जुन निम्‍नानुसार छ:  

*प्लिन्थ क्षेत्रफल १०० वर्ग मिटरभन्दा कम भएका सरकारी र अर्धसरकारी भवनहरूलाई पहिलो किसिम (सामान्य पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। यस्ता भवनको एउटा प्रवेशद्वार ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने र ह्विलचियर प्रयोगकर्ता सेवा वा सुविधा लिनका लागि रिसेप्सनसम्म पुग्‍न सक्नुपर्ने साथै सेवा लिने अन्य क्षेत्र पनि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। प्रयोगकर्ताका लागि कसमेकम एउटा शौचालय पहुँचयुक्त हुनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ।

*१०० देखि ५०० वर्गमिटर प्लिन्थ क्षेत्रफल भएका सरकारी र अर्धसरकारी भवनहरूलाई दोस्रो किसिम (मध्यम पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। २५ भन्दा कम श्यया भएका साना अस्पताल भवन, सबैखाले हेल्थपोस्टहरू, २५० देखि ५०० वर्गमिटर क्षेत्रफल भएका व्यावसायिक भवन र कार्यालय भवनहरू, माध्यमिक तहका विद्यालयहरू (५ कक्षाभन्दा माथिको पढाइ हुने), ५०० जनाभन्दा बढी व्यक्ति अट्ने सबैखाले सभा भवनहरू पनि यो वर्गीकरणको दायरामा पर्न आउने संहितामा उल्लेख छ। यस्ता भवनको एउटा प्रवेशद्धार कम्तीमा ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने, ह्विलचियर प्रयोगकर्ता सेवा वा सुविधा लिनका लागि रिसेप्सनसम्म पुग्‍न सक्नुपर्ने तथा सेवा लिने अन्य क्षेत्र पनि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने यसमा उल्लेख गरिएको छ। यस्ता भवनमा लिफ्ट अनिवार्य नभए पनि लिफ्ट राखिएमा ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि पहुँचयुक्त हुनुपर्ने भनिएको छ। लिफ्ट नभएमा मुख्य सेवा-सुविधा, रिसेप्सन र एउटा पहुँचयुक्त शौचालय भुइँतलामा हुनुपर्ने प्रावधान राखिएको छ। यस्ता भवनहरूमा एउटा शौचालय ह्विलचियर प्रयोगकर्तामैत्री हुनुपर्ने, ८०० मिमि चौडाइको ढोका हुनुपर्ने र शौचालयमा कमोड राखिनुपर्ने उल्लेख गरिएको छ। ५०० जनाभन्दा बढी क्षमताको सिनेमा हल वा अडिटोरियम हल बनाउँदा तीन जना ह्विलचियर प्रयोगकर्ताका लागि बस्ने सहज ठाउँ हुनुपर्ने, लिफ्टको व्यवस्था हुनुपर्ने, लिफ्टमा संकेतहरू आवाजबाट पनि दिइनुपर्ने तथा भुइँ सतहबाट १०६६ मिमिमा कन्ट्रोल सिस्टम राखिनुपर्ने संहितामा उल्लेख छ। 

*२५ भन्दा बढी श्यया भएका अस्पतालहरू, प्लिन्थ क्षेत्रफल ५०० वर्ग मिटरभन्दा बढी भएका सार्वजनिक भवनहरू, प्लिन्थ क्षेत्रफल ५०० वर्ग मिटरभन्दा बढी भएका व्यावसायिक र कार्यालय भवनहरूलाई तेस्रो किसिम (पूर्ण पहुँचयुक्त) मा वर्गीकरण गरिएको छ। संहितामा जनाइएअनुसार माथि उल्लिखित सम्पूर्ण बुँदाहरूबाहेक भवनका सबै तलाहरू (सार्वजनिक प्रयोगका) लिफ्ट वा र्‍याम्पद्वारा जोडिनुपर्छ। लिफ्ट पहुँचयुक्त हुनुपर्छ। २० वटा शौचालय बराबर १ शौचालय पहुँचयुक्त हुनुपर्ने (महिला पुरुष र अन्यका लागि साझा पनि हुनसक्ने), शौचालयमा प्रयोग गरिने फिक्सरहरू भवनसंहिता अनुरूप हुनुपर्ने पनि संहितामा उल्लेख छ। लिफ्ट, शौचालय, पार्किङ क्षेत्र, ढोका आदि ठाउँमा पहुँचयुक्तताका संकेतहरू राखिनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ। संकेत राख्दा पूर्णरूपमा भिन्‍न रङ हुनुपर्ने पनि उल्लेख गरिएको छ।

विगतमा अपांगतालाई आठ प्रकारमा विभाजन गरिएकोमा संघीय संसद्ले २०७४ साउन २२ गते पारित गरेको अपांगता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन २०७४ को दफा ३ को उपधारा (१) सँग सम्बन्धित अनुसूचीमा अपांगतालाई १० प्रकारमा विभाजन गरिएको छ। ती १० प्रकारका अपांगतामा शारीरिक अपांगता, दृष्टिसम्बन्धी अपांगता, सुनाइसम्बन्धी अपांगता, श्रवण-दृष्टिविहीन अपांगता, मानसिक वा मनोसामाजिक अपांगता, बौद्धिक अपांगता, अनुवंशीय रक्तश्राव (हेमोफिलिया)सम्बन्धी अपांगता, अटिजमसम्बन्धी अपांगता र बहुअपांगता रहेका छन्। राष्ट्रिय भवनसंहिताले शारीरिक अपांगताबाहेक अरू अपांगताका लागि सहज हुने संरचनाको परिकल्पना गरेको छैन। बनेका अधिकांश भवनमा पनि संहिताले कल्पना गरेका प्रावधानहरू राम्ररी समेटिन सकेका छैनन्। सरकारी कार्यालयमा पहुँचयुक्तताका मापदण्ड ख्याल गर्दै छुट्टै शौचालय बनाइने क्रम धेरथोर रूपमा सुरू भएपनि त्यसमा प्राप्त उपलब्धि सन्तोषजनक छैन।

राष्ट्रिय पुनर्निर्माण प्राधिकरणले ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला वा अपांगता भएका व्यक्ति घरधनी भएमा थप ५० हजार रूपैयाँ दिने नीति पारित गरे पनि लम्बेतान प्रक्रियाका कारण अपांगता भएका व्यक्तिहरूले थप रकम पाउन सकेका छैनन्। विभिन्‍न संघसंस्थाहरूले निजी आवास पुनर्निर्माणमा हातेमालो गरे पनि संकटापन्‍न घरधनीको (अपांगता भएका व्यक्ति र ज्येष्ठ नागरिक) घर बनाउने प्रक्रियामा सहजीकरण गर्दा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई ख्याल गर्न सकेको खासै देखिँदैन। एकाध ठाउँमा केही काम भए पनि यसको दायरा फराकिलो बन्‍न सकेको देखिँदैन। त्यसको प्रमुख कारण पुनर्निर्माणमा खटिएका प्राविधिकहरूलाई यस सम्बन्धमा पर्याप्त तालिम, ज्ञान, सीप उपलब्ध गराउन नसक्नु हो।

दृष्टिविहीन व्यक्ति, ह्विलचियर प्रयोगकर्ता, ज्येष्ठ नागरिक वा अन्य अपांगता भएका व्यक्तिका लागि सहज संरचना कस्तो हो, सबैका लागि सजिलो संरचना कस्तो हो भन्‍ने पाटोमा पुनर्निर्माणको महायज्ञमा पर्याप्त छलफल, विमर्श, अध्ययन अनुसन्धान नै हुन सकेन। भएका सीप, ज्ञान र नमुना निर्माणको पनि पर्याप्त प्रचारप्रसार हुन सकेन। राष्ट्रिय भवनसंहिता (२०६) र महिला बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयको पहुँचयुक्तता निर्देशिका (२०६९) मा भएका ज्ञानहरू नै पर्याप्त रूपमा फिजिन सकेनन्। सञ्‍चारमाध्यमहरूले पनि यो पाटोमा छलफल, बहस, समाचार बनाउने मेसै पाएनन्। समग्रमा पुनर्निर्माणको महायज्ञमा यो पाटो छायाँमा पर्‍यो। विद्यालय भवनहरू न्यूनतम रूपमा पहुँचयुक्त बने पनि त्यहाँ पनि पहुँचयुक्तताका धेरै आयामहरू छुटे। नयाँ बनाउँदा ख्याल गर्नुपर्ने कुरा छँदै छन्, बनिसकेका संरचनाहरू पनि सामान्य मर्मतसम्भार गरेर पहुँचयुक्त बनाउन सकिन्छ। सबैका लागि सजिलो बनाउन सकिन्छ। राष्ट्रिय भवनसंहिता (२०६) र पहुँचयुक्तता निर्देशिका (२०६९) लाई समय अनुकूल परिमार्जनसँगै सार्वजनिक भवन, सार्वजनिक महत्त्वका भवन सबैका लागि सजिला बनून् भन्‍नका लागि सबैले हातेमालो गर्नु जरुरी छ। संरचना हेर्दा भव्य हुनु र सबैका लागि सहज हुनु फरक कुरा हो।

अवरोधै अवरोधको पहाड छिचोल्न नसकेर बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपांगता भएका व्यक्तिहरूको पाइला नरोकियोस् भन्‍नका लागि हरेक निर्माण कार्यमा पहुँचयुक्तताको पाटोलाई बिर्सन हुँदैन। संरचना निर्माण गर्दा भृकुटीमण्डपको मेलम्ची समुद्घाटन धाराजस्तो बनाइनु हुँदैन। सबैका लागि पहुँचयुक्त नभएको भन्दै धाराको विरोध हुनासाथ हतारहतार सिमेन्टीको भिरालोभिरालो ढिस्को बनाएर तथा पानी झर्ने ठाउँमा फलामको जाली हालेर पहुँचयुक्त बन्यो भनियो। बिनाअध्ययन हतारहतार त्यसो गरियो। राष्ट्रिय-अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्यास, डिजाइनशैली, मापदण्ड, निर्देशिका पढेर राम्ररी डिजाइन गरेर, सरोकारवालाहरूसँग डिजाइनबारे छलफल गरेर मर्मतसम्भार गर्न सकेको भए त्यो धारा नमुना धारा बन्‍ने थियो। पहुँचयुक्ततासम्बन्धी हाम्रो निम्छरो ज्ञान अब बलियो बन्‍नुपर्छ, नत्र पुननिर्मित संरचना भूकम्पीय हिसाबले बलिया बने पनि पहुँचयुक्तताका हिसाबले निम्छरा नै रहने छन्।

(नेपाल लाइभ डटकममा २०७८ साल बैशाख १२ गते प्रकाशित)

पेशाकर्मीको ‘राजनीति’ र खुइलिँदो बौद्धिक सत्ता

केही दिनअघि नेपाल पत्रकार महासंघको चुनाव सकियो । पत्रकारको चुनावमा जे नहुनु थियो त्यही भयो । महासंघको चुनावमा पत्रकारहरुले चुनाव हारे, राजनीतिक दलहरुले चुनाव जिते । विजय उत्सव पनि दलहरुले नै मनाए । पार्टीको झण्डामुनि बसेर दलको प्यानल नै बनाएर चुनाव उठेपछि पेशाकर्मीको हार हुने नै भयो । पत्रकार महासंघ मात्र होइन, नेपाल मेडिकल एशोसिएशन, नेपाल इन्जिनियर्स एशोसिएशन, नेपाल बार एशोसिएशन, प्राध्यापक संघ, शिक्षक संघ लगायत ज्ञात—अज्ञात सबैजसो संघसंस्था, समाज, समूह, राजनीतिको रंगमा नराम्ररी रंगिएका छन् । राजनीतिमा रंगिएसँगै पेशागत हकहित, अध्ययन—अनुसन्धान, तालिम, जर्नल र पुस्तक प्रकाशन, क्षमता अभिबृद्धि लगायतका कामहरु नाममात्रमा सीमित हुन पुगेका छन् । दलबलसहित दलको झण्डा बोकेर हिडेपछि सृजनात्मक काम गर्ने रहर कसलाई ? धेरथोर सृजनात्मक काम गरे पनि त्यसले दलको सेवा गर्यो कि गरेन, आफ्नो पार्टीको मान्छेले भाग पायो कि पाएन भन्नेमै चासो, चिन्ता र चिन्तन अड्किएको छ । दलकै टेवा, दलकै सेवा । राजनीतिक लाभ प्राप्तीको सजिलो अस्त्र बनेका छन् पेशागत संघ संस्थाहरु ।

दलगत प्यानल बनेसँगै पेशाकर्मीका चुनावहरु असाध्यै खर्चिला र भड्किला बनेका छन् । मतदाताले आफ्नो सदस्यता नविकरणको ठेक्का दलका कार्यकर्तालाई दिनु आफ्नो भोट बेचेसरह हो । यसरी बेचिएको भोटले राम्रो नेतृत्व कसरी छान्छ ? पेशाकर्मीको चुनावमा सदस्यता नविकरणबाटै गलत अभ्यास शुरु हुन्छ । सदस्यता नविकरण अरुलाई गराउनु, आतेजाते ब्यवस्था खोज्नु, बासको खर्च अरुबाटै लिनु, प्यानलद्धारा आयोजित भोजभतेरमा रमाउनु भनेको आफ्नो स्वाभिमान बेच्नु हो । स्वाभिमान बेचेका मतदाताले जिताएका नेताले कसरी गतिलो काम गर्छन् ? त्यसकारण आचरण शुद्धिकरण नेतृत्वबाट होइन, मतदाताबाटै शुरु हुन जरुरी छ । गलत मतदाताले गलत नेतृत्व जन्माउँछ । त्यसकारण नेतृत्वलाई प्रश्न गर्नुअघि आफैंलाई प्रश्न गर्ने गरौं ।

पेशाकर्मीले राजनीति गर्ने कि नगर्ने ? पेशाकर्मीको चुनावमा प्यानल बनाउने कि नबनाउने ? यो प्रश्न निकै पेचिलो छ । हरेक सचेत नागरिकले राजनीतिप्रति चासो राख्छ । देश चल्ने नीतिबाट, देश बनाउने नीतिबाट पर बस्न सजिलो छैन । पर बस्न जरुरी पनि छैन । राजनीतिप्रतिको आस्था, चासो र चिन्तन स्वाभाविक छ । थोरै ब्यक्तिको आफ्नै सिद्धान्त र वाद होला, अधिकांश त अरुले बनाइदिएको वाद र सिद्धान्तमै हिँड्छन् । आफैं बाटो खन्दै हिँड्नुभन्दा अरुले खनिदिएको राजमार्गमा हिँड्न सजिलो हुन्छ ।

ब्यक्ति कुनै न कुनै विचारबाट प्रभावित हुन्छ । आफ्नो विचार समूहसँग नजिक पनि बन्छ । विचार समूहसँग नजिक बन्ने क्रममा त्यो समूहको घेरो फैलिंदै जान्छ । त्यसरी फैलिएको घेरो अनेक च्यानल र प्यानल हुँदै अगाडी बढ्छ । अनि पेशाकर्मी पेशाकर्मीजस्तो नभएर दलको कार्यकर्ताजस्तो बन्छ । उसलाई आफ्नो पेशागत धर्म, पेशागत श्रीबृद्धि र पेशाकर्मीको हतहित र मर्यादाभन्दा दल प्यारो हुन्छ । च्यानल र प्यानल प्यारो हुन्छ । दलले दिने टिकट प्यारो हुन्छ । टिकट पाउन दलको नेताको प्यारो हुनुपर्छ । त्यसका लागि ऊ दलको सेवक बन्नुपर्छ । मतदाता नै दलगत रुपमा बाँडिएपछि उसले दलको मात्र हित हेरे पुगिहाल्छ ।

राजनीतिप्रति चासो राख्नु, विचार समूहसँग नजिक हुनु, कुनै दलप्रति आस्था राख्नु र पेशागत समूहमा राजनीति घुस्नु फरक कुरा हुन् । राज्य पक्ष होस् वा प्रतिपक्ष, दुवैले पेशाकर्मीहरुसँग नजिक हुने बराबर रहर गर्छन् । पेशाकर्मीसँग बौद्धिक सत्ता हुन्छ । यो सत्ता निकै बलियो हुन्छ । विचार निर्माण यसैले गर्छ । समाजलाई डोहो¥याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । विज्ञान, समाज, कानुन, मिडियाजस्ता बौद्धिक सत्ताको बागडोर पेशाकर्मीसँग हुने हुँदा राज्य यी समूहहरुसँग डराउँछ । डराउँछ मात्र होइन, आफ्नो बनाउने पनि रहर गर्छ । यो सत्ताबिनाको आफ्नो सत्ता अधुरो र अपूरो महसुस गर्छ । प्रतिपक्ष पनि किन पर बस्छ ! यो सत्ता गुम्न नदिन सकेको बल गर्छ । यसरी पेशाकर्मी राजनीतिको तानातानमा पर्छन् ।

एउटा न एउटा दलको ओत नलागी पेशागत उन्नती, प्रगति गर्न नसकिने बुझेपछि पेशाकर्मीहरु कतै न कतै जोडिन पुग्छन् । नचाहँदा नचाहँदै राजनीतीमा रंगिन्छन् । जब पेशागत समूह राजनीतिले रंगिन्छ, राज्यसत्ताको नजिकको समूहले आफूलाई बलियो महसुस गर्छ । उसँग राज्यसत्ताको आर्शिवाद हुन्छ । जसरी भए पनि चुनाव जित्नु भन्ने आर्शिवाद ! त्यो ‘जसरी पनि जित्नु’ भित्र अनेक विषाक्त कुरा घुलेको हुन्छ । सदस्यता नविकरणको खर्च घुलेको हुन्छ । मतदाता ओसार्ने अस्त्र घुलेको हुन्छ । लाभका पदको लोभलालच घुलेको हुन्छ । होटलका भोजभतेर र भेलाको खर्चपर्च घुलेको हुन्छ । यसरी पेशाकर्मीको बुद्धि, विवेक, विचार र विज्ञानचेत दलका दैलामा बन्धक बन्छ । पेशाकर्मीको बौद्धिक सत्ता भुत्ते भैसक्छ । बौद्धिक सत्ता भुत्ते भएपछि पेशागत संघसंस्थाको ‘ब्यवसायिक मृत्यु’ हुन्छ । यस्तो चुनावमा पेशाकर्मीबाहेक अरु सबैको जीत हुन्छ ।

एउटा समूह जसरी पनि जित्ने हर्कतमा उभिएपछि अर्को समूह पनि सकेको आक्रामक बन्छ । अनेक च्यानलबाट पैसा उठाउँछ । जसलाई जे चाहिएको हो, त्यो बाँड्ने हर्कतमा उत्रिन्छ । मतदाता प्रत्यक्ष÷अप्रत्यक्ष रुपमा मत बेच्नमै रमाउँछन् । उम्मेदवार मत किन्न विवश हुन्छ । जेथा गुमाउँछ । पेशागत मर्यादा गुमाउँछ । जिते त लाभको पद पाउँछ या संस्थाको रापतापको आँडमा केही अवसर पाउला, हारेचाहिँ थला पर्छ । न नेता बन्न सक्छ, न त पहिलोजस्तो स्वाभिमानी पेशाकर्मी नै । अब त पेशागत समूहलाई पनि सूर्य, रुख, गोलो घेरा सहितको हँसिया—हतौडा, हलो, गोरुगाडा, गिलास, मसाल, तारा आदि चुनाव चिन्ह दिनमात्र बाँकी छ । राजनीतिमा रंगिदै जाँदा यो दिन पनि नआउला भन्न सकिन्न ।

दलको च्यानल र प्यानलको प्रभावमा परेर बौद्धिक सत्ता हाँक्ने पेशागत संघसंस्थाहरु भुत्ते भइरहेका छन् । यसका लागि शुरुमा मतदाता आफैं सचेत हुनुपर्छ । आफ्नो मत नबेचौं । आफ्नो सदस्यता आफैं नविकरण गरौं । भोट हाल्न जाँदाको गाडी भाडा र होटलको खर्च आफैं ब्यहोरौं । चुनावलाई खर्चिलो र भड्किलो बन्नबाट रोकौं । मतदाताले आफ्नो पेशागत मर्यादामा बसिदिए दलले चाहेर पनि यस्ता संस्थालाई विषाक्त बनाउन पाउँदैनन् । दलका प्यानलभन्दा पर एक्लो एकलब्य बनेर चुनाव लडिरहेका जुनकिरीहरुलाई साथ दिऔं । पेशागत मर्यादाको ख्याल गर्दै पिलपिलाइरहेका जुनकिरीहरुलाई साथ दिन सकिएन भने दलका बोसहरुले पेशागत संस्था सखाप पार्नेछन् । पारिरहेका पनि छन् । पेशागत संस्थाहरु दलको दलदलबाट उम्कन सकेका छैनन् । दलको दलदलमा फसेर यस्ता चुनाव धानिनसक्नु बनेका छन् । बौद्धिक सत्तालाई सफा राख्नका लागि आफ्नो दलप्रतिको आस्था गोजीमै राखेर विशुद्ध पेशाकर्मी बनेर उभिन सक्नुपर्छ । यो बाटो सजिलो छैन । त्यसरी उभिन रहर गर्नेलाई सघाउनुपर्छ । दलको दलदलबाट पेशागत संघसंस्थालाई जोगाउनेको जय होस् ।

(२०७७ साल चैत १३ गते इन्जिनियर्स पोष्ट डटकममा प्रकाशित)

काठमाडौंको तिर्खा र भृकुटीमण्डपको ‘ढुंगेधारा’

उहिल्यै एउटा विशाल दह सुकेर बस्नयोग्य बनेको काठमाडौं उपत्यका विगत केही दशकयता एउटा महँगो सपना, विपना बन्ने दिन कुरेर बस्यो। दह सुकेको उपत्यकामा पानीको प्यास। पानीको आस। पानी नआउला कि भन्ने उस्तै त्रास। यो त्रासबाट काठमाडौं उपत्यकाले भर्खर त्राण पाएको छ। अनेक उकाली, ओराली बोकेको मेलम्ची आयोजनाले अन्ततः पानी खुवाएको छ। 

पछिल्ला केही दशकमा काठमाडौंका प्राचीन र ऐतिहासिक महत्त्वका धेरै ढुंगाधारा सुकेपनि मेलम्चीको पानी वितरणको समुद्घाटन गर्न सरकारले भृकुटीमण्डपभित्र स–साना तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनायो। त्यही ढुंगेधारो खोलेर राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले मेलम्चीको पानी औपचारिक वितरणको समुद्घाटन गर्नुभयो। तीनवटा ‘ढुंगेधारा’ बनाइएको ठाउँमा पानी थाप्न तामाको खड्कुलो राखिएको थियो। ती ढुंगेधारा हेर्दा लोभलाग्दा थिए। सरकारले ढुंगेधाराबाट तामाको खड्कुलोमा पानी खसाएर उत्सव मनाएको हो कि आफ्नो स्रोत जोगाउन नजान्ने उपत्यकावासीलाई ब्यङ्ग गरेको हो, मेसो पाइएन। 

जे होस्, लामो समय प्रतिक्षा गरेर काठमाडौंले पानी पायो। पानी पाउनु काठमाडौंका लागि आफैमा निकै ठूलो कुरा हो। यत्रो उपलब्धीको ‘सेलेब्रेट’ गर्नु स्वाभाभिक पनि हो। यति ठूलो जनसंख्यालाई पानी खुवाउने यत्रो आयोजना राष्ट्रिय लज्जाको आयोजना बन्नु चाहिँ ठूलै बिडम्बना हो। पानी नै पानी भएको उपत्यकामा पानीका स्रोतहरु एकपछि अर्को गर्दै सखाप हुनु झन् ठूलो बिडम्बना हो। 

म बालखै छँदा नेपाली कांग्रेसका नेता कृष्णप्रसाद भट्टराईको काठमाडौंबासीलाई पानी खुवाउने भाषण रेडियो मार्फत् सुनेको थिएँ। चुनाव जिते काठमाडौंको सडक मेलम्चीको पानीले पखालिदिने भाषण उहाँले गर्नुभएको थियो। त्यतिबेला काठमाडौंमा पानीको हाहाकार रहेछ भन्ने अनुमान मैले लगाएँ। तर, उहाँले चुनाव जित्नुभएन। पानीको हाहाकार नभएर नबिकेको हो कि किन हो, उहाँको नारा बिकेन। अथवा उहाँले पानी ल्याउनुहुन्छ भन्ने विश्वास मतदातालाई भएन कि? राष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले पानी वितरणको समुद्घाटन गर्दा सम्मानपूर्वक कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई सम्झनुभयो। 

तस्वीर साभार— नेपाल लाईभ डटकम

बालखैमा मेलम्चीको कथा सुनेको म २०५९ सालमा काठमाडौं आइपुगें। काठमाडौं आएपछिको मेरो पहिलो बसाइ धोबीचौरमा थियो। त्यहाँ ढुंगेधाराहरु थिए। घरभित्रको सरकारी धारामा हप्तामा एक दिन पानी आउँथ्यो। त्यो पानी थोरै आउँथ्यो। नजिकै ढुंगेधारा भएकोले सरकारी धारामा पानी कम आएपनि चिन्ता थिएन। ढुंगेधारामा लाइन बसेर दिनको एक बाल्टिन पानी थापिन्थ्यो। त्यतिले पुगिहाल्थ्यो। 

काठमाडौं आएपछि पहिलोपटक देखेको धोबीचौरको त्यो ढुंगेधाराको वास्तुकला देखेर मन लोभिन्थ्यो। लोभलाग्दो धारा, मिठो पानी। पानीको यो प्रणाली हेर्दाहेर्दै बिलाउँदै गयो। जति ढुंगेधारा हराउँदै गयो, मेलम्चीको मोह बढ्दै गयो। काठमाडौंका ढुंगेधारा र इनार सुक्दै जाने क्रम जति तीव्र गतिमा बढ्दै गयो, मेलम्ची बन्ने क्रम उति सुस्त हुँदै थियो। यो हाहाकारले जन्मायो ट्याकरको पानीको डरलाग्दो ब्यापार। अनि उस्तै फस्टायो पानीको जारको ब्यापार। ट्याकरको पानी किन्न १० दिनसम्म पर्खनु परेको नमिठो अनुभव छ मसँग। बत्ती दिनमा १८ घण्टासम्म नआउने। पानी मगाएको १० दिनसम्म नआउने। जारको पानी किनिसाध्य नहुने। नकिनी उपाय नचल्ने । कताकती बचेका ढुंगेधारामा पानी थाप्नेको लाइन कति हो कति लामो। काठमाडौंको यो कहर सम्झिसाध्य छैन। 

मेलम्ची आयोजना सरु हुँदा काठमाडौं, ललितपुर र भक्तपुर तीनवटै जिल्लाको जम्मा जनसंख्या ११ लाख ५ हजार ३७९ (२०४८ सालको तथ्यांक) थियो भने यतिबेला (२०६८ सालको तथ्यांक) यी तीन जिल्लाको जनसंख्या २५ लाख १७ हजार २३ रहेको छ। १० वर्ष पुरानो तथ्यांक भएकाले तथा शहरीकरणको गति असाध्यै तीव्र भएको यतिबेला तीन शहरको जनसंख्या ४०—५० लाखभन्दा कम त पक्कै छैन। त्यही भएर २०५१ सालको सडक पखाल्ने योजना यतिबेला चक्रपथभित्रको घाँटी भिजाउने परियोजना मात्र बनेको छ। अब काठमाडौंमा सेरोफेरोका भएभरका सबै खोला ल्याएपनि यहाँको प्यास सजिलै मेटिनेवाला छैन। 

काठमाडौंका हरेकजसो घरमा इनार छन्। हरेक घरको इनारभित्र नियमित मोटर चल्छ। धन्न धानेको छ दह भएको उपत्यकाले। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि र वरिपरि जतासुकै ढलान गर्दापनि काठमाडौंको जमिन रिसाएको छैन, रसाएकै छ। कस्तो गुणी उपत्यका! कति पानी खुवाउन सकेको! काठमाडौंको पानी आत्तिएको छ। आजकाल इनार अलि गहिरै खन्नुपर्छ। तर पनि २—३ महिनाबाहेक अरु महिना पानी दिएकै छ। प्रत्येक ३—४ आनाको टुक्रोबाट मोटर लगाउँदा पनि पानी आइरहेको छ। यो अचम्म हैन?  इनारमा बाल्टिन लगाएर वा ट्युववेललाई हातैले थिचेर पानी तान्ने हो भने त काठमाडौंको जमिन कहिल्यै आत्तिने थिएन। पानी नभएको शहरमा घरलाई छतदेखि गेटसम्म सर्लक्कै नुहाइदिने चलन छ। त्यो पखालपुखुल पानी जमिनभित्र जाने चलन भए त्यो जमिन कस्तो खुशी हुन्थ्यो होला। पानीको जति हाहाकार भएपनि कम्पाउण्डभित्र ढलान नगर्ने र आकाशे पानी संकलन गर्ने थिती काठमाडौंमा बस्न सकेन। भूमिगत दहमाथि बसेकोले जति दुःख भएपनि जमिनले पानी खान दिन्छ र ढिलोचाँडो मेलम्ची आइहाल्छ भन्ने आत्मविश्वास बोकेरै काठमाडौंले फुर्मास गरिरह्यो। फुर्मास जारी छ। ढुंगेधारा र नदीहरुमाथिको अत्याचार जारी छ। यही मेसोमा टुप्लुक्क मेलम्ची आइपुगेको छ। हाम्रो घाँटी भिजाउनलाई। भृकुटीमण्डपभित्रको ‘समुद्घाटन ढुंगेधारा’मा पानी निरन्तर आउने र थापेर खान पाइने खबर छ। यो खबर आँत सुकेका ढुंगेधाराहरुले पनि सुने होलान्। पुरिएका ढुंगाधाराहरुले पनि सुने होलान्। ढुंगेधारा मात्र किन, सुन्धाराहरुले पनि सुने होलान्।

काठमाडौंको तिर्खा मेलम्ची पिएर मात्र मेटिनेवाला छैन। लार्के र याङ्ग्री खोला पनि ढिलोचाँडो सुरुङ हुँदै काठमाडौंमा आउलान्। यसो भएपछि काठमाडौं फुरुङ्ग नहुने कुरै भएन। घरघरमा पानी आउनुपर्छ। शहर, गाउँ सबैतिर पानी पाउनुपर्छ। जता स्रोत छ, त्यतैबाट आउनुपर्छ। स्रोततिर मर्का नपर्नेगरि पानी आउनुपर्छ। बाँडेर खान पाउनुपर्छ। यसमा दुईमत छैन। 

तर वर्षौं लगाएर, करोडौं डलर खर्च गरेर, अन्यत्र पानी जम्मै सुकाएर सुरुङभित्र हालेर ल्याउन त्यति सजिलो छैन भन्नेचाहिँ सरकारले बुझेकै होला। त्यसकारण भूमिगत दहमाथिको उपत्यकाको आँत धेरथोर भएपनि यतै रसाउन सकोस् भन्नेतर्फ ध्यान जानैपर्छ। भएका स्रोतहरु जोगाउनेतर्फ पनि ध्यान जानुपर्छ। यताको स्रोत जोगाउने, पानी सदुपयोग गर्ने र जमिन रसाउन दिनु भनेको मेलम्चीको विरोध गर्नु हैन। 

सुरुङमा नदी हालेर पानी पाउन सजिलो छैन भन्ने पाठ मेलम्चीले पढाएकाले अब लार्के र याङ्ग्री पिउने रहर गर्नुभन्दा पहिला हाम्रा नदी, पोखरी र ढुंगेधाराहरुको प्राण भर्नतिर लागौं। भएका स्रोतहरुको प्राण भरेपछि पनि पानी पुगेन भने अलिकति पानी लार्के र याङ्ग्रीहरुले कसो नदेलान्? आफ्नो स्रोत मासेर सेरोफेरोका स्रोत तन्तनी पिउने रहरबाट दहमाथिको शहर मुक्त हुन सकोस्। आफ्नो स्रोत जोगाउनेको जय होस्। 

(नेपाल लाईभ डटकममा २०७८ साल चैत २२ गते आइतबार प्रकाशित )

धूमिल शहरको धूमिल चित्र

शिवरात्रिको केही दिनअघि तुंख्य (टुँडिखेल) को दक्षिणी भागमा एउटा अचम्मको दृश्य देखियो । त्यो भागमा केही समयअघिदेखि माटो थुपारिएको छ । माटोको त्यस ढिस्कोमाथि आराध्यदेव शिवको बडेमाको चित्र उभ्याइएको थियो । टुँडिखेलको चौडाइ लगभग वारपार फैलिएको त्यो अग्लो ढिस्को शिवको एउटा चित्रले के छोपिन्थ्यो ? ढिस्को ढाक्न सेतो र हरियो कपडा पनि टम्म मिलाएर फिँजाइएको थियो । हावाले उडाउन नसक्ने गरी फलामका किला ठोकेर कपडा हालिएको थियो । यसो गर्दा टुँडिखेल भित्रपट्टिबाट माटो छोपिए पनि सहिदगेटतिरबाट हेर्दा त खुल्लै थियो । यसरी शिवको चित्र र फोटो राखेर माटो छोप्ने रहर किन गरिएको होला ? अलमल्ल परें । शिवरात्रिको दिन पो कुरो बुझियो । त्यस दिन नेपाली सेनाले सैनिक दिवस मनाउने गर्छ । दिवस मनाउँदा टुँडिखेल सेरोफेरो चिरिच्याट्ट बन्छ । त्यही मेसोमा माटोको ढिस्कोलाई पनि शिवको नाममा चिरिच्याट्ट पारिएको होला । फोहोरको थुप्रोमाथि गलैँचा हालेर एकछिनलाई चिरिच्याट्ट पार्ने शैली हाम्रो सरसफाइ र खुला स्थानको सौन्दर्य–मानक बनेको छ । अँध्यारो कुनामा फोहोर थुपारेर उज्यालो कुनोलाई चिरिच्याट्ट पार्ने हाम्रो चिन्तन, सोच र शैलीको प्रतिबिम्ब हो– माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र र कपडाको छोपछाप । यो शैली उहिल्यैदेखि अहिलेसम्म अविरल जारी छ ।

टुडिखेलको दक्षिणी भागमा थुपारिएको माटो र शिवको चित्र ।

काठमाडौं धेरै फोहोर भएकाले होला, यहाँ बेलाबेला सरसफाइ अभियान चलिरहन्छ । कहिलेकाहीँ त बहालवाला प्रधानमन्त्री नै झाडु बोकेर सडकमा उत्रिन्छन् । नदी–नाला सफा गर्ने अभियान पनि चलिरहन्छ । यसो गर्नेहरूको नियतमा खोट छैन । त्यस लाममा केही गरौं भन्ने हुटहुटी बोकेका, असल मनका मान्छेहरू नै हुन्छन् । तर, त्यस्ता अभियानको आयु असाध्यै छोटो हुन्छ । कुहिनाले हानेर पहरो फोर्ने रहरजस्तै बनिदिन्छ यो अभियान । यस्तो किन हुन्छ ? शहरभित्र वर्षौंदेखि थुप्रिएको धमिलोले सहरवासीको मन बेस्सरी अमिलो बनाएको छ । सङ्लो बनाउनुभन्दा धमिलो बनाउन सजिलो छ सबैलाई । सङ्लो बनाउने रहर कुहिनोजत्रो र धमिलो बनाउने रहर पहरोजत्रो भएपछि अभियन्ताहरूले के गर्नु ? कुनै मोडमा लगेर अभियान बिसाउनुको विकल्प रहँदैन । तर, अभियानले सफा गर्नुपर्छ, हामी बस्ने ठाउँ फोहोर छ, हामी फोहोर गरिरहेका छौं भन्ने विचारचाहिँ मनमनमा रोपिदिन्छ, । देश चलाउनेको मनमा पनि चस्कोचाहिँ हालिदिन्छ, निदाए पनि फोहोरकै थुप्रोमाथि निदाएका छौ है भनेर ।

खुला ठाउँमा फोहोर गरिहाल्ने, फल फले टिपिहाल्ने, फूल फुले भाँचिहाल्ने हाम्रो मनोग्रन्थी बुझेरै होला, खुला ठाउँलाई तारबार गरिहाल्ने, रेलिङ हालिहाल्ने र साँचो लगाइहाल्ने चलन झ्याङ्गिन थालेको छ । टुँडिखेलमा थुपारिएको माटोको ढिस्कोमाथि शिवको चित्र उभ्याइएको देखेपछि भित्रै पसेर फोटो खिच्ने रहर गरेको थिएँ । गेटमा त बडेमानको ताला पो लगाइएको रहेछ । हामी ताला लगाउन असाध्यै सिपालु छौं । मन्दिरभित्रका भगवान्लाई त ताला लगाएर जोगाउनुपर्ने बाध्यता छ । यति भएपछि खुला ठाउँमा ताला लगाइयो भनेर पनि के गुनासो गर्नु ? सहरको मध्यभागको ठूलो खुला ठाउँ हरेक वर्ष ससाना टुक्रामा विभक्त हुँदै गइरहेको छ । अतिक्रमित भइरहेको छ । तारबार र तालाबन्दीले अतिक्रमण चाहिँ रोक्न सकेको छैन । यसो सुस्ताउन जाने सर्वसाधारणलाई मात्र रोकेको छ ।

‘हरियो फोक्सो’लाई टुक्राटुक्रामा विभक्त गरिरहेको शहरमा अब एउटा रमिता हुनमात्रै बाँकी छ । शहरभित्र बग्ने सबै नदीलाई स्ल्याब हालेर सर्लक्कै छोप्ने । बागबजारमा टुकुचा हराएजस्तै एक दिन यहाँका सबै नदी हराउने हुन् कि भन्ने पीर छ । दुर्गन्धले मात्रै नदी कहाँ छ भन्ने अनुमान गर्नुपर्ने दिन आउन सक्छ । शहरका नदी किनारमा लिंक रोड बनेका छन् । धुलाम्य र हिलाम्य भए पनि ती लिंक रोडले काठमाडौंको जाम घटाउन मद्दत पुर्‍याएका छन् । लिंक रोडमा पैदलयात्रा गर्दा नदीको दुर्दशा नजिकबाटै देखिन्छ । हाम्रो प्रदूषित विचार नदी सँगसँगै बग्न खोजेको र त्यतै जमिरहेको महसुस हुन्छ । बर्खायाममा यी नदीहरूमा निकै ठूलो भेलबाढी आउँछ । नालाझैं साँघुरा बनेका यी नदीहरू बर्खायाममा पोखिन्छन् पनि । बग्ने बाटो साँघुरिएकाले र पानी बग्ने ठाउँमा फोहोर धेरै थुप्रिएकाले नाला छोडेर नदीहरू घरघरै पस्छन् । सेरोफेरोका घरका भुइँतलालाई जलमग्न बनाउँछन् । त्यतिबेला नदीले विद्रोह गरिरहेकै महसुस हुन्छ । आफ्नो बग्ने बाटो साँघुरो पारेको र फोहोर खसालेको रिस फेर्न घरघरै पसेझैं देखिन्छन् नदीहरू ।

११ बर्षअघि जलमग्न बनेको मैतिदेवी ।

बर्खायाममा बाढी उर्लिंदा म बेलाबेला धोबीखोला, विष्णुमती, मनोहरा र वाग्मती किनारतिर पुग्छु । जति बाढी आए पनि धमिलो धोबीखोला मरिगए संग्लिँदैन । ८—१० दिन बेस्सरी बगेपछि त खोला सफा हुनु नि ! तर, किन हुन्थ्यो ? धोबीखोला मात्रै किन, कुनै पनि खोला र नदी संग्लिँदैनन् । कति थुप्रिएको हो फोहोर ? संसारै बगाउलाझैं पानी उर्लिंदा पनि, मान्छेले छुट्याइदिएको सानो नालाको घेरो तोडेर घरघरै पस्दा पनि निख्रिँदैन खोलाको मैलो । समुद्रै बोलाएर पखाले पनि अब संग्लिँदैनन् कि क्या हो काठमाडौंका नदीहरू ? बाढी उर्लंदा लेदो अलि बेस्सरी बग्छ, बाढी सकिएपछि कतै जाने हतार नभएझैं लेदो अलक्क डुलिरहन्छ । धमिलो सहरको अमिलो दृश्य हेर्न काठमाडौंको नदीछेउ पुगे हुन्छ । कति बीभत्स देखिन्छ त्यो दृश्य । सहरी जीवनले प्रकृतिमाथि गरेको अत्याचारको पराकाष्ठाको प्रतिबिम्ब नदीमा झल्किन्छ ।

धमिलो बाग्मती ।

काठमाडौंको कुनाकानीका बस्तीमा पनि ससाना खोला–खोल्सीलाई ढ्वाङभित्र हालेर ढलमा पठाउने र ढ्वाङमाथि माटो पुरेर, पेलेर सडक बनाउने चलन फस्टाउन थालेको छ । यसमा धेरैको ध्यान गएको छैन । सकेजति मिच्ने र सकेजति जित्ने यो लहरले शहरी जीवनलाई थप कष्टकर बनाएको छ । शहर लाई असाध्यै उजाड बनाएको छ । घरैघर र बाटोबाटै बाहेक सहर सुन्दर र जीवन्त बन्न धेरै थोक चाहिन्छ । प्रकृतिले दिएको हरेक पक्षको अति दोहन गरेर जमिनलाई ‘प्लट’ र ‘रोड’ अनि नदीलाई ‘ढल’ मा रूपान्तर गर्ने अत्यासलाग्दो क्रम शहरीकरणका नाममा डरलाग्दोसँग बढिरहेको छ ।

शहर, बस्तीछेउ नदी, ताल, पोखरी हुनु भाग्यको कुरा हो । यसले वातावरण मात्र होइन मन नै शीतल बनाउँछ । मनलाई सिर्जनात्मक बनाउँछ । थाकेको मनले मलम पाउँछ । तालको शहर पोखरा, पोखरीको शहर जनकपुर र नदीको शहर काठमाडौंलाई सम्झौं त । यी शहरले नदी, ताल र पोखरीको समुचित सदुपयोग गर्न सकेका छैनन्, बरु पैसा कमाउने साधन मात्रै बनाएका छन् । पैसा कमाउने शैली पनि हतारहतार कमाउने होडबाजीमै सीमित छ । पोखराको ताल–सभ्यता र जनकपुरको पोखरी–सभ्यता घिस्रिएर बाँचिरहेको छ । काठमाडौंको नदी– सभ्यताचाहिँ एकादेशको कथा भइसक्यो  ।

फेवाताल खुम्चँदो छ । धमिलिदैं छ ।

काठमाडौंका नदीमा सङ्लो पानी कहिल्यै पूरा नहुने महँगो सपना भइसकेको छ । सार्वजनिक सम्पति मिच्दै जाने र प्रकृतिलाई जित्दै जाने क्रम बढ्दै जाने हो भने एक दिन फेवाताल, वेगनास तालहरूले पनि वाग्मती र विष्णुमतीकै दशा भोग्न बाध्य हुनेछन् । नियम—कानुनसँग नडराए पनि भगवानसँग डराउने उहिलेको समाज थियो । काठमाडौंको नदी–सभ्यता त भगवान्को नाममा पनि जोगिएन । पोखरा र अन्यत्रका तालहरू बेलैमा जोगाउन रहर नगर्ने हो भने उनीहरू रोगाउने रहर गर्नेछन् । हेर्दाहेर्दै दलदले जमिन वा बलौटे बगरमा परिणत हुन सक्छन् । काठमाडौंको नदी–सभ्यता यसरी सर्लक्कै सकिएला भनेर अघिल्लो पुस्ताले कल्पना गरेको थियो ? यस्ता सम्पत्ति सजिलै बन्दैनन् । मास्सिनचाहिँ समय लाग्दैन, रातारात मास्सिन्छन् । सबैथोक मास्नु नै विकासको मूलमार्ग भएपछि मास्सिन कसरी समय लागोस् ? आफ्नो सेरोफेरोको नदी धमिलो पारेर, कुवा, ढुंगाधारा र पानीका भएभरका सबै स्रोत मासेर वर्षौं लगाएर सुरुङ बनाएर पानी भित्र्याउने रहर पूरा गर्न सजिलो छैन । मेलम्चीले हामीलाई धेरै महँगो पाठ पढाइसकेको छ । आफ्नो पानी मासेर काकाकुल जिन्दगी बिताउनुभन्दा भएको पानीको जतन गर्नु धेरै बुद्धिमानी हो । बाटो नबनाउने, भवन नबनाउने, खानेपानी आयोजना नबनाउने कुरै आउँदैन । तर, नयाँ बनाउने नाममा स्रोतसाधन सोत्तर बनाउने सोच असाध्यै घातक छ ।

काठमाडौंको धमिलो आकाश ।

शहरमा सार्वजनिक सम्पत्ति खुम्चिने क्रम बढ्दो छ । खुला ठाउँको सौन्दर्यकरणको शैली असाध्यै डरलाग्दो छ । प्राकृतिक रूपमा कमल फुल्ने पोखरीमा सिमेन्टको कमल बनाएर ‘सौन्दर्यकरण’ गरिँदै छ । हुँदाखाँदाको बसपार्कलाई भ्यु टावरमा रूपान्तरण गरिँदै छ । भ्यु टावरको बेसमेन्टलाई बसपार्क बनाउने सपना बाँडिए पनि पछि त्यसले कस्तो रूप लिने हो हेर्न बाँकी छ । टुँडिखेल किस्ता—किस्तामा टुक्रा हुँदै छ । मिचिने क्रम रोकिएको छैन । नयाँ बस्तीका ससाना सार्वजनिक र सामुदायिक टुक्राहरूमा पनि पार्कको सट्टा फलामको ट्रस हालेर ‘सामुदायिक भवन’ बनाइहाल्ने होड देखिएको छ । यो क्रम त प्रत्येक टोलटोलमा देख्न सकिन्छ । दानचन्दादेखि सांसद विकास कोष र नगरपालिकाको बजेटसमेत त्यसमा मिसिएको छ । खाली जग्गा भेट्यो कि भवन बनाइहाल्ने क्रम छिट्टै रोकिनेवाला छैन । विकासको बुझाइ यस्तै छ । त्यसकारण विकासको यो लहर यसरी नै चलिरहने खतरा छ ।

सार्वजनिक जग्गामा भवन मोह जति गाढा छ, शौचालय निर्माणप्रतिको उदासीनता उति नै कडा छ । देशको जुनै शहर-बस्ती पसे पनि पुग्दो शौचालय र सफा शौचालय विरलै भेटिन्छ । पानीको धारो, शौचालय, पाटीपौवा, विश्रामस्थल, पुस्तकालय बनाएर भोट आउने होइन, जनप्रतिनिधिलाई यस्ता खुद्रा काममा चासो नहुनुको मुख्य कारण यही हो । सामुदायिक भवन बनाउन पैसा हालिदिए, गेट र टावर बनाउन पैसा हालिदिए भोट आउँछ, धेरैको मन जितिन्छ । जनप्रतिनिधिको कामै जनताको मन जित्नु हो । उनीहरू मन जित्न मरिहत्ते गरिरहेछन् । यसरी मन जितिदिँदा देशचाहिँ कुरूप बन्दै गएको छ ।

घरघरबाट निस्किएका ढलका पाइप नदीमा मिसाउनु, श्वास फेर्ने ‘हरियो फोक्सो’ लाई टुक्रा—टुक्रामा विभक्त गरेर अनेक संरचना बनाई शहरलाई पसिनसक्नु–बसिनसक्नु बनाउनु, बाटो फैलाउने नाममा स्थानीयवासीलाई लघार्नु, खोल्सालाई ढ्वाङमा हालेर ढ्वाङमाथि बाटो बनाउनु, शौचालय मरेकाटे नथप्नु, पैदल यात्रा र साइकल यात्रालाई प्रोत्साहन नगर्नु नै अहिलेको शहरी विकासको साझा चरित्र बनेको छ । शहरलाई युग सुहाउँदो बनाउनुपर्छ, यसमा दुईमत छैन । धुम्मिएको आकाश शहरको पहिचान हुनुहुँदैन । इतिहास मासेको शहरभन्दा इतिहास हाँसेको शहर बढी जीवन्त हुन्छ । शहरको धूमिल चित्र अब फेरिनुपर्छ । धरतीको सेरोफेरो हरियो भयो भने आकाश सफा हुन्छ । सफा आकाश र सफा धरतीको सेरोफेरोमा बाँच्न पाए मन मैलो हुँदैन । घर सफा, आँगन सफा, लुगा सफा तर सिंगो सहर फोहोर हुनुको विरोधाभास सुखद छैन । शहरको धमिलो चित्र अब फेरिनैपर्छ ।

(२०७७ साल चैत २८ गते शनिवार कान्तिपुर दैनिकमा प्रकाशित लेख)

Create your website with WordPress.com
Get started
%d bloggers like this: